instruction, tuition, education, discipline, teaching;
knowledge, information;
regulations;
system, rules;
diet, regimen, low diet;
—ք զինուորութեան, military discipline;
—ք զինուորաց, military exercises;
evolutions;
ի —ս կրթութեան վարժել զզօրս, to exercise, to drill soldiers;
—ք մարմնոյ, bodily exercises.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. սովորաբար անեզական) «ուսում, կըր-թութիւն, ուսման մէջ վարժութիւն, մար-կանք, մրցում» Եւս. քր. Բուզ. Եզն. Ոսև. մտթ. և ա. կոր. «կարգ, կանոն, չափաւո-րութիւն, կարգաւորութիւն» Պղատ. տիմ. Յհ. կթ. «կարգաւորեալ, կանոնաւոր» Պիտ. Վրք. հց. որից հրահանգել Պիտ. Յհ. կթ. հրա-հանգող Պղատ. օրին. անհրահանգ Ոսկ. ա. կոր. ևն։
• = Պհլ. [syriac word] ︎ frahāng (գրուած նաև frahang) «վարժութիւն, կրթութիւն, գիտու-թիւն» ձևից. հմմտ. նաև պհլ. [other alphabet] frahangistān «մարզարան, հրահանգք կռուանոցաց», պրս. [arabic word] farhang «գիտութիւն, համեստութիւն, հանճար, հաս-կացողութիւն, շուք և պատիւ, ռառա-րան», [arabic word] farhangī «ուսուցիչ, ու-սումն և կրթութիւն», [arabic word] farhanǰ «գի-տութիւն, ուսում», [arabic word] farhanǰidan, [arabic word] larhixtan, [arabic word] farhax-tan «կրթել, հրահանգել, դաստիարակել»։ Բոլորի արմատն է hang հմմտ. առս [arabic word] hang կամ [arabic word] ahang «հաս-կացողութիւն», [arabic word] hang u xirad «կրթութիւն», զնդ. haxta «կրթուած, վարժ», ánahaxta «անվարժ, դեռակիրթ» (Horn § 58, Bartholomae, էջ 121 և 1745)։-Հիւբշ. 182։
Յորժամ ի հրահանգս ոք չկրթիցի, ի մարտսն զիա՞րդ կարիցէ առաքինի ոք գտանել։ Շահս յաստի հրահանգս շահիցիք։ Ի ցածութեան հրահանգսն վատթար գտանիք. (Ոսկ. մտթ.։)
Թողուլ զբժշկացն հրահանգս. (Բրս. հց.։)
Մովսիսի թողեալ զեգիպտացւոց հրահանգսն։ Վասն ագոնին դնելոյ, որ են մրցութեան հրահանգ. (Եւս. քր.։)
Հրահանգօք առաքինութեանցն. (Բուզ. ՟Գ. 13։)
Ներսէս ի կեսարիա էր ի հրահանգս։ Մնալ ի պաղեստիանցւոց հրահանգս. (Խոր. ՟Գ. 16. 62։)
Հրահանգիցն աղագաւ առ մանկունս։ Հրահանգիւք կրթութեամբ։ Ըստ քերթողական հրահանգաց։ Ի հրահանգս կրթութեան. (Պիտ.։ եւ Յհ. կթ.։)
Ճարտասանական հրահանգից. (Արծր. ՟Գ. 9։)
Յաստուածեղէն եւ յարտաքին հրահանգս. (Շ. բարձր.։)
Զի հրահանգից վարժարանի՝ չեմ տակաւին ներկուռ բառնի. (Շ. վիպ.։)
Իբրեւ զկրթութիւն եւ զհրահանգ ունել իմսատութեան ի տան. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Իմաստասէր հրահանգաւ. (Նոննոս.։)
Զօրականք հրահանգ ի հրահանգս կրթին. (Բրս. մկ.։)
Առաքեսցէ զնոսա ի հրահանգս՝ մրցել ընդ ախոյեանս։ Թողեալ է աստուծոյ զսատանայ իբրեւ ի հրահանգս կռուանոցաց յաշխարհի. (Եզնիկ.։)
Իբրեւ զքաջ զինուորս վառեցին զնոսա, եւ ի հրահանգս կրթութեան վարժեցին զնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դաստիարակել պարտ է հրահանգիւ զամենայն զայսպիսիքս, եւ ոչ գեղիւք զչարն մաքառեցուցանել. (Պղատ. տիմ.։)
Թագաւորական հրահանգաց հանդիսիւ ճոխացուցանէ։ Բազում հրահանգաց պատուով յուղարկեալ. (Յհ. կթ.։)
Քանզի որպէս յերկրաւորին՝ այս է հրահանգ դատաւորին. (Շ. եդես.։)
Խաղաղականաւս հրահանգ վարժմամբ յարդարին. (Պիտ.։)
Բան հրահանգ եւ անշփոթ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
chief usher;
gymnasiarch.
Պետ հրահանգաց. վարժապետ. վարդապետ.
Զօրինականացն դաստիարակէ զհրահանգապետս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Սա հրահանգապետ մաքրեցելոց ջրով եւ հոգւով. (Սիւն. տաղ խչ.։)
scholastic institution;
gymnastic ground.
to instruct, to teach, to exercise, to drill, to discipline, to tutor, to train up, to form, to regulate, to civilize, to polish, to fashion.
Արիստոտէլի կրթութեամբքն հրահանգեալ։ Առաւել յայնոսիկ վարժիւք հրահանգեցին։ Հրահանգել խրատուք. (Պիտ.։ Հրեշտակահանդէս կարգօք հրահանգեալ. Նար. մծբ.։)
γυμνάζω, παιδεύω, ἁσκέω exerceo, instituo, doceo, erudio. Կրթել ի հրահանգս. վարժել. մարզել. դաստիարակել. ուսուցանել. խրատել. սանձել. կարգաւորել.
Հրահանգել ի լաւութեան կարգս, կամ ի սրբութիւն։ Սուրբ եւ անբիծ զտեսութիւնն հրահանգել յաստուած. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ը. ՟Ի։)
Հրահանգել ի հնազանդութիւն. (Յհ. կթ.։)
Տրտմութիւն եւ սրտմտութիւն հրահանգեսցի։ Հրահանգեսցին յանզգամութենէ. (Վրք. հց. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)
to exercise oneself, to practise, to acquire instruction or knowledge, to improve one's mind.
instructive;
instructing;
instructor, teacher, tutor.
ՀՐԱՀԱՆԳԻՉ ՀՐԱՀԱՆԳՈՂ. γυμνάστης, παιδευτής gymnasta, magister. Որ հրահանգէ. կրթիչ. վարժիչ.
Ձիոցն հրահանգիչք. (Բրս. պհ.։)
Եթէ վաճառեսցէ բժշկի ոք, եւ կամ հրահանգողի, ոչ իցէ դարձուցանել զայնպիսին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Պարգեւառին ի թագաւորաց ուսուցանեն հրահանգօղքն՝ երկրպագութեամբ շնորհ ունել. (Խոսր.։)
cf. Հրահանգ.
Յերկիր կործանեցաւ բարեկարգութիւն՝ հրահանգութիւն եկեղեցւոյ։ Բարեկարգութիւն հրահանգութեան օրինացն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
red-seeded (pomegranate).
Կարմրահատ հրահատ. (Մագ. ՟Ը։ Է եւ յատուկ անուն մարդոյ։)
carabine, carbine.
carbineer.
cf. Հրացանահարեմ.
to shoot;
cf. Արձակեմ զհրացան.
like or resembling an angel, angelic.
Հրեշտակահանգէտ արագահասն նիկողայոս. (Ճ. ՟Գ.։)
Հրեշտակահանգէտ կարգօք հրահանգեալ. (Նար. խչ.։)
compass or reach of voice, distance to which the human voice can reach.
Մղոնն ֆարսանգն է, զոր ձիընթաց մի ոմանք անուանեն, եւ այլք ձայնահաս. (Երզն. մտթ.։)
chanticleer.
Ձայնահաւ լինի, եւ ոչ երթայ. (Կիր. խրատ.։)
sky-light.
to pursue or hunt on horseback.
Եւ զմնացեալսն առաջի իւր տանէր փախստական ձիահալածք արարեալք. (Բուզ. ՟Դ. 32։)
pressing olives;
—ք, olive-press;
oil-mill.
Երկինք որպէս ձիթահանաց (կամ նոց, կամ նուց) քար կողմաւոր գլորի։ Իբրեւ ձիթահանուց կողմաւոր շրջաբերի. (Յկ. ղրիմ.։)
cf. Ձկնորս.
Ոչ հաւորսք անդ, եւ ոչ ձկնահանք։ Ձկնահան, եւ որդի ձկնահանի։ Ձկնահան ի ձկնահանաց էր, այլովք ձկնահանօք հանդերձ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ոչ անտի ճանաչի ձկնահանս. (Տօնակ.։)
winter quarters.
Իջանէր ի ձմեռնահանգիստ քաղաքն պերոզապատ. (Կաղանկտ.։)
winter-beaten;
— լինել, to be damaged or injured by the winter.
Դեղնատերեւ աշնանաբեկ ձմեռնահար լինել. (Ոսկ. լս.։)
mortiferous, death bringing, destructive, baleful, deleterious, deadly, fatal.
θανατηφόρος, θανάσιμος, φθοροποιός , ὁλεθροποιός, δηλήμων mortifer, lethifer, exitialis եւ այլն. Բերօղ զմահ (մարմնոյ կամ հոգւոյ). պատճառ կամ առիթ մահու. մահառիթ. ապականարար. սատակիչ.
Հրեշտակք մահաբերք. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 23։)
Ընդունել զմեղս մահաբերս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ը. 22։)
Լի թունօք մահաբերին. (Յկ. ՟Գ. 8. (այսինքն մահաբեր օձին, կամ մահաբեր թունիւք)։)
Մահաբեր թունիւք զանօրէնութեան ժանկն արտաքս սատանայ. (Կոչ. ՟Դ։)
Ի մէջ խորաձորոցն օձք եւ կարիճք լի թիւնաւոր մահաբերին լցեալք. (Խոր. պտմ. հռիփս. (այսինքն լ թիւնիւ, կամ թիւնաւոր մահաբերօք)։)
Առաքեաց ի վերայ նոցա օձս մահաբերս։ Յաղթող եղեալ մահաբերին. (Եղիշ. խաչել. եւ Եղիշ. դտ.։)
Որ փոխանակ մահաբերին ... մեզ փայտ կենաց ետուր զխաչ քո. (Շար.։)
Մահաբեր ծառոյն հպմամբ։ Ի ծառոյն մահաբեր. (Շ. տաղ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի մահաբեր խոտոցն. (Մաշկ.։)
Զմահաբեր թոյնսն. (Ղեւոնդ.։)
Մահաբեր կորուստ, կամ որոգայթ, կամ աղէտք, ախտ, ջերմն, երկիր, չարութիւն, վարք, հրամանք. (Ճ. ՟Գ.։ Պիտ.։ Մամբր.։ Վրք. հց. ՟Ը։ Փիլ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Եղիշ. ՟Գ։)
Ո՛րչափ այլ ոք այլում դեղիւք վնաս գործիցէ, մահաբերքն ի սոցուն յառաջագոյն ասացաւ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Աղանդիցէ զոք առ վնաս, որ ոչ է մահաբեր՝ ո՛չ իւրն, եւ ոչ մարդկան նորին, այլ՝ չորքոտանեաց ... կամ այլ ինչ վնասիւ, եւ կամ մահաբերաւ. (անդ։)
Զմահաբեր վաղակաւորն վերայ խաղացուցեալ յեղյեղէր. (Պիտառ.։)
Ոչ անկի ի վերայ ձեր ցօղ, լերի՛նք մահաբեր. (Կիւրղ. թագ.։)
Կանայք արտասուս բղխէին յաչաց մահաբերաց. (Սանահն.։)
Մահաբեր անել ճանապարհ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38. (տպ. մահաբերաննել)։)
Փախուցեալք ի մեղացն, որպէս անբանքն փախչին ի մահաբեր կերակրոցն. (Բրս. հայեաց.։)
Ի մահաբեր երկանցն ազատելով. (Շար.։)
cf. Մահագուշակ.
Հրեշտակ մահագոյժ անհրաժեշտ վճռի. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
death-boding, announcing death;
fatal, sad, disastrous, gloomy, mournful;
քուն —, sleep the forerunner of death.
Մահագուշակ վիհ, անյատակելի անդունդք. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
poison, venom, deadly potion.
Ետուն նմա մահադեղ, եւ լուծին զնա ի կենացս. (Կիր. պտմ.։)
Մահադեղով յընտանեացն մեռանէր. (Մարթին.։)
Ծածկեալ չարաւն իբր մահադեղօք՝ դիւրաւ ներգործէ զդժրութիւն. (Պիտ.։)
Ուտել մահադեղ։ Գործել զմահադեղ. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ.։ Հ=Յ. մայ. ՟Լ՟Ա.։)
wan, pale as death, livid.
cf. Մահազգեստ.
ՄԱՀԱԶԳԵԱՑ ՄԱՀԱԶԳԵՍՏ. Որ զգեցեալ է զգեստ մահու, պատեալ պատանօք. եւ Մահակիր.
Ի մահազգեաց պարածածուկ կտաւակապութենէն արձակէ. (Մամբր.։)
Խզեա՛ զերիզապնդեայ մահազգեստս պարփակութիւն դժոխազնեայ կապանացս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
baleful, deadly, mortal.
ՄԱՀԱԶԳԵԱՑ ՄԱՀԱԶԳԵՍՏ. Որ զգեցեալ է զգեստ մահու, պատեալ պատանօք. եւ Մահակիր.
Ի մահազգեաց պարածածուկ կտաւակապութենէն արձակէ. (Մամբր.։)
Խզեա՛ զերիզապնդեայ մահազգեստս պարփակութիւն դժոխազնեայ կապանացս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
cf. Մահագոյժ.
Զեկուցիչ մահու, մահագուշակ.
Զմահազեկոյց տապանին ազդումն անկենդանաւորն թնդման. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
armed with deadly weapons.
Բիւրս կուտեալ հաւաքեցի անձին իմում մարտիկ մահազէնս։ Մահազինացն կաճառք։ Սուսեր մահազէն՝ կենդանարար նշան խաչիս. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Ղ՟Ա. եւ Նար. խչ.։)
venomous, poisonous, deadly, mortiferous.
Ունօղ յինքեան զթոյն մահու, կամ մահացուցիչ.
Զոր մահաթոյնն շնչէր վիշապ։ Մահաթոյն վիշապ օձին ջնջեալ ջախջախեցաւ գլուխ. (Խոր. հռիփս.։ Անան. եկեղ։)
Մահաթոյն դեղ. (Վրք. հց. ձ։)
destroying or overcoming death.
Վերջին եւ մահալոյծ եւ կենսառաք ձայն։ Վերջնումն այնմիկ ապականահալած եւ մահալուծօղ գիշերին երթեալ հանդիպանամ. (Յհ. իմ. ատեն.։)
death bearing, mortiferous, mortal;
azote.
Ծնօղ՝ առաջնորդ՝ պատճառ մահու. մահառիթ. մահաբեր.
Կապեալ զիշխանըն մահածին. (Շար.։)
Յայնժամ ծածկեալ զեգիպտացին, եւ աստ զիշխանըն մահածին։ Ձեռն իմ ձգեալ յուղէշ ծառին, կթել պըտուղ ինձ մահածին. (Յիսուս որդի.։)
Բառնայցէ ամենափրկիչն քրիստոս զմեղս անիծաբերս եւ մահածինս. (Ագաթ.։)
Բառնեալ անիծից՝ որ վասն յանցանաց մահածին ճաշակմանն. (Տօնակ.։)
Մահածին թոյնք. (Արծր. ՟Գ. 2. եւ 5։)
large stick, club.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. մհակ, որից մահակկռուի տալ «հաստ բիրով կռուիլ»։
• «վարձք, վարձատրութիւն կամ վաստակ». առանձին գործածուած չէ. պահ-ուած է միայն սնամահակ «անմառձ մնա-ցած» բարդի մէջ՝ Ոսկ. ես. Ճառընտ. որ և սնամահիկ ԱԲ։
• «փորձաքար». ունի միայն ՀՀԲ՝ պռանց վկայութեան. յետին ռամկական մատենագրութեան մէջ գտնում ենք գործած-ուած մահաք, մահագ ձևով. ինչ. Կոստ. երզն. 96, 155. Զի ես պղինձ օծած ոսկով, դո՞ւ ընդէր մօտ ի մահաքն յայտնի լինիս պարզ երեսով... զայն որ ընտրած էր մա-հագով. Որ մահաքովն ղալպ լինի։
Փաղանուն. (որպէս բիր եւ մահակ. Երզն. քեր.։)
Հրամայեաց մահակօք հարկանել զնա։ Հարկանելով մահակօք զժողովուրդն՝ եղեւ ճանապարհ։ Մահակօք վայրենեօք հարին սաստիկ յոյժ. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Հ. կիլիկ.։)
Ուժգին ձաղկեցին հաստ մահակօք. (հաստ բրօք ջարդեցին. Հ=Յ. մարտ. ՟Է.։)
Սկսան կաղնի մահակաւ (կամ մահակով) հարկանել զնա. (Վրդն. առակ.։)
mortiferous, fatal, deadly, pestilential;
գուբ —, sepulchre, grave, tomb.
Կրօղ յանքեան զմահ. մահազգեաց. ունօղ զմահաբեր չարչարանս.
Խաչունակ մահակիր ճգանց. (Նար. կուս.։)
Իջեալ ի գուբ մահակիր։ Ազատեալ զարքայն մահակիր. (Գանձ.։)
to die with another, to share death with another.
Ցանկային մահակից լինել քաջ նահատակացն։ Մի՛ երկիցուք մահակից լինել քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ե։ Նոյնպէս եւ Արշ. ՟Ի՟Է։ Նար. երգ.։)
Որպէս թէ ընդ ադամայ ողբակից եղե, եւ ընդ աբէլի մահակից. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Զ։)
Արար զնա մահակից իւր, եւ գերեզմանակից, եւ յարութեան իւրոյ կցորդ. (Վրդն. յանթառամն.։)
to be swallowed up by death.
Մարդկայինս բնութեան կառք յահագնահայեաց վիհ կորստեան գահավիժեալ՝ մահակուլ եւս բնաւին կամէր լինել. (Լծ. եւագր.։)
Ոչ ըստ յոնանու ի ձկանէն, այլ լրմամբ հոգւոյն (լեալ) մահակուլ՝ որ յադամայ ի դժոխս. (Կիր. պտմ.։)
punishing with death.
Որ համբոյր տայ մահու. բարեկամ եւ առիթ մահու. մահացուցիչ.
Բժշկիլ զղջմամբ եւ ապաշխարութեամբ մահահամբոյր պատուհասէն. (Շ. ընդհանր.։)
Չհրաժարէր ի մահահամբոյր պատուհասողէն. (Գանձ.։)
repose of the dead.
Ի մահահանգիստ քնոյ յառնել, կամ զարթնուլ, կամ զարթուցանել. (Ագաթ.։ Թէոդոր. խչ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Լմբ. սղ.։ Մաշտ.։)
deathlike.
Տո՛ւր հանգիստ բերկրութեան մահահանգոյնս նիրհման. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
savoring of death, deadly, murderous, sanguinary.
θανατώδης letalis, mortifer. Որ ունի զհոտ եւ զնշանակ մահու. ուսկից որ մահ կըհոտի՝ կըկաթէ. (ըստ յն. թանադօտիս. իբր մահոտ կամ մահակերպարան)
Զամենայն յուզէին զարհուրեցուցիչ եւ մահահոտ աչօք. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
Մերժեցին կործանեցին զմահահոտ զմեքենայսն. (Շար.։)
Կրեցի ի դահճաց անտի մահահոտ իմն կտտանօք գանս։ Սասկ այսպիսի մահահոտ դրժողութեանցն։ Յայսպիսի մահահոտ չարութենէ. (Յհ. կթ.։)
Գարշելի մահահոտ զոհարանացն կառուցմունս. (Անան. եկեղ։)
Արկին զնոսա ի մթին եւ ի մահահոտ բանտ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Զ.։)
inviting, provoking or causing death.
Որ զմահահրաւէրն յաջորդես կորուստ. (Պիտ.։)
Զսաստ մահահրաւէր վերին բարկութեանն կարկտաբեր ամպով որոտայր. (Նար. խչ.։)
Զարթնուլ ի մահահրաւէր թմրութենէ կենցաղոյս. (Շ. ընդհանր.։)
Կամ տարաբերեալ ի մահիճս մահահրաւէր. (Կեչառ. աղեքս.։)
Յարկ ապաւինի փախուցելոցն ի մահահրաւիրաւ սպանողացն. (Անան. եկեղ։)
to die, to expire;
to faint;
to mortify one's body.
Կենդանւոյն մահացան. (Շար.։)
Մահացաւ ի տրտմութենէ անտի։ Յայնժամ մահասցի. (Նոննոս.։)
Զգալիքս եթէ դոյզն ինչ ժամ զօդոյս տուրեւառութիւն ոչ ճաշակեն, մահանան. (Խոսր.։)
Եւ ես մահացայ կենացն, եւ կենդանացայ կորստեանն. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Ոչ միայն մարմնով, այլեւ հոգւով իսկ մահացան, զի յաստուած մեղան. (Գէ. ես.։)
Թէպէտեւ զդատաստանս զայս կրեն մահանալովն, այլ ոչ զօրէն անասնոց յոդէութիւն դառնան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
dead;
mortified.
cf. Մահագոյժ.
Որ ունի կամ տայ զմահու շշուկ, զբէթ, եւ մահաշունչ.
Մահաշշուկ հոտ դառնութեան. (Յհ. իմ.։)
pernicious, exhaling death, malignant, deathly.
Որ շնչէ զմահ. ոյր շունչն է մահաբեր.
Խաւարասէր վիշապն մահաշունչ. (Խոր. հռիփս.։ Շ. տաղ.։)
Խաղաց գազանն մահաշունչ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Այս չարամիտ եւ մահաշունչ այր։ Արբոյց փոխանակ կենսականի զմահաշունչն դեղ։ Մահաշունչ ատելութեամբ վարեն զօտարս եւ զթշնամիս. (Պիտ.։)
Մի՛ թագաւորեսցէ ի վերայ մեր թշնամին իւրով մահաշունչ չարութեամբ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Մահաշունչ հարաւահողմ խաբէութիւն. (Յհ. կթ.։)
Զհոտն մահաշունչ կռապաշտութեան՝ հողմով հոգւոյն հալածեցին. (Սիսիան.։)
Լցաւ ի մահաշունչ թունիցն. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Լուեալ զմահաշունչ բանս թագաւորին. (Ճ. ՟Բ.։)
worthy of death, deserving death;
condemned to death;
— առնել, առ —ս ունել, to condemn to death.
Մահապարտ է, փոխարէն մեռցի։ Մի՛ լիցի մահապարտ։ Իբրեւ զմահապարտս. (եւ այլն. Ել. ՟Ի՟Բ. 3։ Ղեւտ. ՟Ի. 9=27։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 66։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 27։ ՟Ա. Կոր. ՟Դ. 9։ Առակ. ՟Ի՟Դ. 11։ Գծ. ՟Գ. 14։)
Մահապարտ առնել. այսինքն դատապարտել ի մահ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 47։)
Առ մահապարտս ունել. (Փարպ.։)
Որդի անակայ մահապարտի, որ սպան զհայրն քո. (Ագաթ.։)
Զգեցոյց նմա հանդերձ մահապարտի. (Եղիշ. ՟Է։)
to deserve death;
to be condemned to death.
condemnation.
Մահապարտն գոլ. յանցանք արժանի մահու. արեան պարտականութիւն. եւ Դատապարտութիւն.
Գրաւեցան լինել ընդ մահապարտութեամբ. (Բուզ. ՟Ե. 28։)
Ո՞յր հրամանաւ իշխեցէք գործել զայդպիսի մահապարտութեան գործ։ Ի վերայ թշուառացեալ անձանց ձերոց զայդչափ բազում մահապարտութիւնն դիզեալ կուտեցէք. (Փարպ.։)
Զդիւաց զմահապարտութեան գործս՝ որ առ իսրայէլ եւ ազգ մարդկան. (Արշ.։)
Վասն մահապարտութեան արկեալ էր զնա (զբարաբբա) ի բանտ. (Իսիւք.։)
causing death, mortiferous, mortal, pestilential.
Եղեալն առիթ կամ պատճառ մահու. մահաբեր. մահածին.
Շնչեալ ի մեզ մահառիթ օդն դառնաշունչ. (Յհ. կթ.։)
Փրկեա՛ զմեզ ի մահառիթ հրաւիրմանէս. (Շար.։)
settled resident, natural
Հարկաւորք բնակաւորք (այսինքն սպասահարկուք ի բնէ)։ Ոչ են եկամուտ ի նա կամքն, այլ բնակաւորք. (Եզնիկ.։)
all, total, entire;
— ոչ, ոչ —, — սիկ ոչ, not, none, never, nothing;
—, — իսկ, totally, entirely, absolutely;
ընդ —, everywhere;
throughly.
Ընդ բնաւին տանջեցաւ (յն. պահանջեցաւ)։ Ամենայնի իսկ եւ բնաւի պէտք են։ Լրումն բնաւի եկեղեցւոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. եբր.։)
natural, innate, original, proper, radical, native, natural, indigenous;
— քաղաքակցութիւն, state of a native;
—ք, aborigines.
Եւ Նախնի նահապետ՝ որպէս բուն եւ արմատ ազգի.
nature;
essence, substance;
being, entity;
the elements;
disposition, constitution, temper;
humour, inclination, genius;
birth, naturalism;
person, hypostasis;
quality, manner;
sex;
ստուեր է եւ ոչ — ինչ, it is a shadow and not a substance;
հատուցանել զհարկ բնութեան, to pay the tribute of nature;
դղորդին արարածոց —ք, all nature is in commotion or confounded;
են սոքա բնութեամբ Գերմանացի, these are by origin Germans;
մի թէ յիւրմէ բնութենէ եգ զբանն, did he say it out of his own head ?
բնութեամբ, naturally, really, truly, physically, personally, hypostatically.
Բնութեամբ մահկանացու է մարմին քահանային. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)
whore, prostitute, strumpet, street-walker.
Ռահաբ բոզ, եւ ոչ բոզ յօժարութեամբն. (Ածաբ. աղքատ.։)
all total, entire;
garland, crown, circle;
bud, button;
environs;
— գիր, primer.
Վառեալ եւ թաղիւ կաճեայ՝ բոլորով ամենեւիմբ պարածածկեալ՝ շահատակէր. (Խոր. ՟Գ. 9։)
round, circular;
circle, circuit, orb.
Ի մի մահաբեր բոլորակ էր եկեալ. (Վրդն. ծն.։)
to bud, to bud again, to pullulate, to shoot, to germinate, to sprout.
horse-radish;
կարմիր —, radish.
ῤάφανος, ῤαφανίς raphanus կամ -ni Կծուահամ բոլորշի կամ երկայնաձեւ արմատ ուտելի. թրուփ, թուրփ։ (Գաղիան.։ Բժշկ.։)
company, body, assembly;
—ք, Pleiades.
Շնորհք հոգւոյն բաշխեալք, եւ կեանք պարգեւեալ. ծանունքն ի բոյլ անկեալ եւ կարճեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14.) յն. լոկ, վերահատեալ. վասն որոյ եւ ի հյ. թերեւս վերծանելի, Ի բաց անկեալ եւ կարճեալ։
blood-colour.
βοσόρ bosor Բառ եբր. պօս, պաձիր. (լծ. ընդ թ. պօզ) իբրու յատուկ անուն զանազան տեղեաց, եւ ստուգաբանեալ Կութք այգեաց, եւ հնձանահարութիւն. եւ որպէս կից ընդ եդոմ կամ ատօմ, առեալ որպէս կարմրագոյն, շառագոյն. գոյն արեան խաղողոյ. կարմիր մթին. ռմկ. պօզարագ, գըզըլ, գըրմըզը, շիրա ռէնկի.
mothy, worm-eaten;
— լինել, to get moth-eaten.
ԲՈՏՈՏԱԿԵՐ եւ ԲՈՏՈՏԱԿԵՐԵԱԼ. Կերեալ ի բոտոտից. որդնակեր. որդնահար. ուտճահալ.
cf. Բորբոսահամ.
heat, violent heat, inflammation, fire;
effervescence;
fervour, rapture.
hot, inflamed, with great heart
Հողմ ուժգնակի շնչեցեալ՝ բորբոք արկանէր հրատին։ Զբորբոք ահագին հրատին շիջուցանել. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Զխոհականութեանդ քո վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն։ Զբանին վա՛ռ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ անմահանամ. (Խոր. ՟Ա. 1. եւ Խոր. թղթ. առ արծր.։)
to inflame, to kindle, to set on fire, to burn;
to warm, to heat;
to rekindle, to revive.
Առաւել զԱստուծոյ բարկութիւնն բորբոքեալ։ Եւ զոր պարտ էր քահանայիցն զածուցանել, նոքա առաւել բորբոքէին. (Մխ. երեմ.։)
cf. Բորբոք.
Վառարան բորբոքման անշէջ կայծական։ Աներեւոյթ կրակարան տապոյ՝ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի։ Իբրեւ զփայլուած բոցոյ բորբոքման։ Ոմն եւ բորբոքմունք իւր։ Բնաւիւք բորբոքմամբք՝ մահաբեր երկամբք վնասեալ. (Նար.։)
to be or become leprous or scurvy.
Եւ այրն հզօր զօրութեամբ էր, եւ բորոտեալ իբրեւզձիւն։ Եւ ահա Մարիամ բորոտեալ էր իբրեւ զձիւն։ Եւ ահա բորոտեալ էր ճակատն նորա.եւ այլն։
cf. Բորոտանամ.
Եւ այրն հզօր զօրութեամբ էր, եւ բորոտեալ իբրեւզձիւն։ Եւ ահա Մարիամ բորոտեալ էր իբրեւ զձիւն։ Եւ ահա բորոտեալ էր ճակատն նորա.եւ այլն։
flame;
fury;
— արձակել, to flame.
Բոցք հատանէին, եւ ահա հնոց ծխեալ. (Ծն. ՟Ժ՟Ե. 17.) յն. բոց լինէր։
flaming, blazing, bright, brilliant, sparkling.
Բոցաճաճանչ հրաշիւք ի փայլումն նշողիցն համահաւաքեալ ի հոսանս ջուրցն. (Շար.։)
Ջահիւք, եւ բոցաճաճանչ սպասուք. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 22.) յն. ջահակրութեամբ եւ գոչմամբք. μετὰ δᾳδουχίας καὶ βοῶν
cf. Բոցաճաճանչ.
Զսուսերն բոցանշան ունելով՝ ահաբեկ զտեսողս առնէր. (Կաղանկտ.։)
act of sending out flames.
Որում դողութեամբ մեծաւ սպասեն անմահականաց ահեղից լուսաբերան բոցաշնչութիւնք. այսինքն բնութիւնքն՝ որք զլոյս օրհնութեան եւ զբոց սիրոյ շնչեն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
owl.
Եղէ ես որպէս բու յաւերակի. (Սղ. ՟Ճ՟Ա. 8. որ այլուր դնի ի մեզ Ագռաւ, կամ Քաջահաւ։)
thumb;
prop, support;
pin, peg;
coppel, crucible;
cork;
ring put on the thumb.
(Քնարահարն) առեալ զպղնձի բութակն ի ձեռն, եւ ձգէ ի ձեռին ի բոյթսն, եւ զթելսն պնդէ, եւ զյաւէտ ձիգսն թուլացուցանէ. (Յակ. ղրիմ.։)
որպէս ռմկ. բօթա. Քուրայ, այսինքն խեցեղէն անօթ՝ յորում հալեն զհրահալելիս.
curative;
medicinal.
Առաքինին՝ բժիշկ է ազգիս մերում, եւ անշուշտ եւ ճշմարիտ բուժակ, չարահալած. (Փիլ. լին.։)
cf. Բուժակ.
Առ յովիդայէ քահանայապետիւ իմաստասէր էւն ... իպոկրատէս բուժական, թուկիդիդէս ճարտասան. (Շիր. քրոն.։)
aromatics, perfume, fragrance;
drugs, groceries.
Ազգ համեմից կամ խնկենեաց. պահար, կամ պուհուր.
a much sought;
— լինիմ, to make researches, to be curious, inquisitive, cf. Բազմախուզեմ, cf. Հետազօտեմ.
Բազմախոյզ լինելովն՝ ի հասանելոյ ոչ յուսահատէր. (Լմբ. պտրգ.։)
full of victuals, splendid, magnificent entertainment or fare.
Ուր գտանիցին բազում խորտիկք. մեծահաց. ըստ յն. ասի՝ բազմածախ, եւ սիբարիտեան. πολυτελής, συβαριτηκός sumtuosus, opiparus, luxuriosus շատ ծախքով ու մսխողութեամբ եղած, շէն, մէնծ
cf. Բազմաբան.
Զմիտս բազմախօսս յաղթահարէր. (Ոսկ. հռ.։)
guest, invited person;
table, banquet;
carpet, mattress, couch, sofa;
bench, seat;
—ս —ս բաշխել, to divide tho guests, to form several banquets apart;
—ս արկանել, to offer chairs or seats.
Մերժելով ի քոց բազմականացդ՝ ահա արկանես ինձ բազմականս առ հօրն հաւատոցն Աբրահամու. (Ագաթ. ։ Մի՛ բազմականս բարձրագոյնս կարգեսցուք։ Բազմեալք կամք պայծառք պայծառապէս ի վերայ բարձր բազմականի եւ ամբարձելոյ. Ածաբ. ծն. եւ Ածաբ. աղքատասիր.։)
Ետես մսուր՝ բազմական ահաւոր խորհրդոյ. (Պրոկղ. ներբ. ղկ.։)
that has many tracks or ways.
Ճանապարհս ի ծովու բազմահերձս եւ բազմահետս մինչեւ ի նաւահանգիսն. (Փիլ. բագն.։)
that has many claws or fangs.
πολύς ὅνυξι multis unguibus Որ ունի բազում եւ ահաւոր մագիլս. ճանկերը շատ, կամ մէնծ.
to increase, to grow in great numbers, to shoot, to multiply, to enlarge;
to abound, to overflow.
Եւ բազմացաւ ձայն կանչողին՝ փոխան սրբոյ ժամահարին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Բազմանալ բանից, ողջունի, դիականց, մեղաց, կառաց, փրկութեան, քահանայութեան, (այսինքն քահանայից,) գոչման, աղաղակի.եւ այլն։
that abounds in materials;
that contrives in several ways.
Իբրեւ զիւղն քահանայական բազմանիւթ. (Վրդն. ել.։)
very useful, profitable;
բազմաշահ լինել, cf. Շահել, cf. Ճոխանալ, cf. Հարստանալ.
πολυκερδής multum quaestuosus, multum lucri adferens Որ ինչ բազում շահս ունի կամ բերէ. շահաւէտ. խիստ շահաւոր.
Բազմաշահ վաճառաւ շահաւորեա՛ զորդիդ քո իբրեւ իմաստուն վաճառական. (Եփր. պհ.։)
that has suffered much.
Բազմաչարչար նահատակ, կամ վկայ. (Շար.։ Յայսմաւ.։)
multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover
Անդրստին իսկ յօրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի. (Եզնիկ.։)
Հատուցանել ի վերայ նոցա (զվրէժս մահու) ե՛ւս բազմապատիկ քան զմահապարտացն. (Պիտ.։)
to multiply;
to repeat.
Ամենայն թիւ բազմապատկելով՝ մեծ թիւ բացակատարէ, քան զշարադրելով (գումարմամբ). ո՛րդոն, երիցս երեք՝ ինն, եւ երեք եւ երեք՝ վեց. ահաւադիկ բազմապատկելով՝ մեծ թիւ արար՝ ինն. քան թէ զշարադրելով՝ որ է վեց։ Իսկ երկեակդ ո՛չ այդպէս. քանզի բազմապատկելով եւ շարադրելով՝ զնոյն թիւ բացակատարէ զչորս. երկիցս երկու՝ չորք. երկու եւ երկու՝ չորք. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Բազմանկար.
Զի ի դէմս բազմած բազմասեզեխն րահաբու ... նկարագրեսցի խորհուրդ բազմապատկեր եկեղեցւոյ ... որ հանդերձեալ էր օտարանալ յամենայն կռոց. (Եփր. յես.։)
that abounds in fruit, that produces much, fruitful.
Ցորենահատն անկեալ մեռաւ, եւ բազմապտուղ հասկ եղեւ. (Վրդն. յաւետար.։)
prostitute.
Զի ի դէմս բազմաստուած բազմասիզեխն րահաբու նկարագրեսցի խորհուրդ. (Եփր. յես.։)
mercantile.
Զբազմավաճառ քաղաքսն դիտեն, եւ զշահաւէտսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
tormenting, painful;
gloomy, grievous.
Բարեբանել զբազմավիշտ նահատակն։ Զանյարկն, զբազմավիշտն, զմահապարտեալն. (Ոսկ. լս.։)
cf. Բազմաչեայ.
πολυθεάμων plurima cernens Որ բազում ինչ տեսանէ. սրատես. բազմաչեայ. բազմահայեաց. բազմակն.
of many kinds or sorts.
Յամենայն ի չարագոյն դեղոց հաւաքեն բազմատեսակ (զմահադեղս). (Մագ. ՟Ա։)
very rich, opulent.
Բազմարծաթ եւ յոքնոսկի ի մէջ շատից էր (Աբրահամ). (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Բազմաւոր.
Բազմաւորական իմն պահանջէ պէտս ... Բազմաւորական թռչունք. (Պիտ.։)
scrutinizing, very inquisitive.
Թողլով զբազմաքննին բան, զդիւրահասն դիցուք առաջի. (Շ. հրեշտ.։)
to sit down, to sit, to place one's self.
Եւ բազմեցաւ յուդիթ ի վերայ նորա յակումբն մաշկեայ։ Ելեր բազմեցար, ննջեցեր իբրեւ զառիւծ։ Եւ բազմեալ հանգեաւ իբրեւ զառիւծ։ Բազմեսցին ընդ Աբրահամու յաարքայութեան։ Բազմեցայ ուտել եւ ըմպել։ Ոչ բազմեսցուք մինչեւ ի գալ նորա այսր։ Բազմի, ուտէ, ըմպէ։ Երթիջի՛ր բազմեսջի՛ր ի յետին տեղւոջ։ Կայր բազմեալ ընդ երկոտասան աշակերտսն։ Բազմեալ էին ընդ Յիսուսի եւ ընդ աշակերտս նորա։ Եւ Ղազար մի էր ի բազմելոց ընդ նմա.եւ այլն։