equality, proportion, symmetry;
commensurability.
Եւ է միջին նահանգացն կարեւոր ի համաչափութիւն ըստ գնդակին յայտնութեանցն. (Խոր. աշխարհ.։)
equally glorified, equally adorable;
equal in rank or honour, having the same dignity.
Զուգահաւասար թագաւորին, եւ համապատիւ։ Եւ ընդ որում համապատիւ թագաւորութեանն զուարճացեալ վայելչանայր. (Խոր. ՟Գ. 64։ Պիտ.։)
brevity, concision, shortness;
abbreviation;
compendium, abridgement, summary, abstract, epitome.
Պատմի այս ի համառօտութեան աբրահամու խոստովանողի. (Արծր. ՟Բ. 1։)
of the same race or stock.
Զքամահանսն՝ որ ի վեհն, եւ ի համասերդ, եւ ի բնութեան կարիս արար. (Պիտ.։)
bewitchment, enchantment.
Հաւահարց լինիցի, եւ կախարդիցէ կախարդանօք։ Վաճառէր զտոհմս կախարդանօք իւրովք. (Օր. ՟Ժ՟Ը. 12։ Նաւում. ՟Գ. 4։)
lane, narrow way, pathway, footway or footpath.
Որպէս անձաւք անբաւահայեացք, յորժամ գնայ ոք ընդ նա նրբուղի կածանաւ. (Տօնակ.։)
cf. Կական բառնամ.
Արտօսրահառաչ կականելով. (Պիտ.։)
lame, halt, crippled, limping;
defective;
— ի —, կաղս ի կաղս, halting on one foot, hobbling along, with a halting gait;
so so, poorly, somehow or other, as well as may be;
— ի —ս ասել, պատասխանել, to say or reply undecidedly or doubtfully;
— ի — գիտել, to know imperfectly.
Կաղ ի կաղ սկսաւ պատասխանել։ Կաղ ի կաղս մտանէ (գողն)։ Կաղ ի կաղն գնալ (զհետ յիսուսի)։ Կաղ ի կաղս խօսէր, կամ ասէր։ Կաղ ի կաղս գնալ թերահաւատութեամբ. (Բրսղ. մրկ.։ Ոսկ. կող.։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. ոսկ.։ Ոսկ. եբր.։)
model, pattern, mould, cast;
standard;
— արկանել, to cite as example.
Կամ կաղապար հրահալելեաց ... միայն ըզձեւըս քանդակեալ. եւ այլն. (Յիսուս որդի.։)
Մովսէս զօձն ի պղնձոյ առնէ կռանահարաւ առանց կաղապարի. (Վրդն. քրզ.։)
nut-tree or hazel-tree;
oak-tree;
—ք, hazel-grove or oak-grove.
Սկսաւ կաղնի մահակաւ հարկանել զնա. (Վրդն. առակ.։)
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
Կաճառք երջանկաց, կամ մահազինաց։ Կաճառից նահապետաց։ Երախտեաց կաճառս. (Նար.։)
cf. Կարճին.
Խորշակահար ցամաքեցուցանէ զկանաչաձեւ բոյսս դալարիցն մօտ առ կաճիսն. (Ագաթ.։)
or.
ԿԱԼ Ի ՎԵՐԱՅ. ἑπίσταμαι, ἑφίσταμαι peritus sum περιεργάζομαι diligenter observo. Մակացու (այսինքն մակկացու) լինել հետազօտութեամբ. հասու կամ վերահասու եւ խելամուտ լինել.
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.
ԿԱԼ Ի ՎԵՐԱՅ. ἑπίσταμαι, ἑφίσταμαι peritus sum περιεργάζομαι diligenter observo. Մակացու (այսինքն մակկացու) լինել հետազօտութեամբ. հասու կամ վերահասու եւ խելամուտ լինել.
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.
ԿԱԼ Ի ՎԵՐԱՅ. ἑπίσταμαι, ἑφίσταμαι peritus sum περιεργάζομαι diligenter observo. Մակացու (այսինքն մակկացու) լինել հետազօտութեամբ. հասու կամ վերահասու եւ խելամուտ լինել.
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
agreeable, sweet, pleasing, delicious;
agreeably, pleasingly;
— լինել ի, to be disposed or inclined to;
—ք, pleasures, delights;
dainties.
Աշակերտեաց ի նոյն վարդապետութիւն հեշտ, կամակ, դիւրահաւան. լինի ա. եւ մ. Մամբր.։
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
կրկին կոչմամբն դիւրահաւատան ձգեսցէ առ ինքն. (Շ. մտթ.։)
double;
doubly;
a second time, again;
in two ways;
cf. Կրկնոց.
Եկն ել ի խաչ յիսուս. բայց ո՛չ մեկնահանդերձ էր. կրկնակի մի զիւրեւ ունէր. բաժանեցին զկրկնոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
twice given.
Ձրի բժշկութիւն, կրկնաձիր առողջութիւն (հոգւոյ եւ մարմնոյ)։ Որ կրկնաձիր նշանաւս այսու (ժամահարի յետ սրբոյ խաչի) նետս արձակեցեր հեռաձիգս ձայնաւորականս. (Նար. ՟Գ. եւ ՟Ղ՟Բ։)
heel;
back, hind part;
ընդ — դառնալ, դարձ ընդ — առնել, to fall or go retreat back, to recede, to go backwards, to retreat;
յետս ընդ — դառնալ, to turn back, to retrace one's steps;
cf. Կորանամ.
Յայն սակս ընդ կրուկ նահանջիս. (Փիլ. լիւս.։)
street of shops.
Որքան ծակոտեալ կրպականոցքն բազմանան, փառս շինութեան դնեմք. (Լմբ. պտրգ.) (որով հեգնէ զառանձին մատրունս արծաթասէր քահանայից։)
cf. Կրպակաւետ.
Ճանապարհ արարեալ ի կրպակաւորսդ՝ շահաւորեցէ՛ք. (Զքր. կթ.։)
cf. Կրսեր.
Երէցն կրտսերոյն ծառայեսցէ։ Կրտսերոյ ցեղի։ Կրտսերաւ կամ կրտսերով իւրով։ Որդին իւր կրտսեր։ Քոյր քո կրտսեր։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդա։ Մարդ տկար, եւ կրտսեր իմաստութեան դատաստանի եւ օրինաց. իբր անչափահաս կամ ետնեալ, եւ այլն։
friar, monk, cenobite;
— նորընծայ, novice;
— ուխտեալ, professed monk;
— լինել, to enter a convent, to take the cowl, to turn monk.
Կրօնաւորութիւնն ժուժկալութեան անուն է ... ահա զայս ամենայն ի կրելոյն՝ է կրօնաւոր.
Քահանայ կամ կրօնաւոր լինել. (Խոսր.։)
cf. Կցորդ առնեմ;
to join, to unite, to fasten;
cf. Կցորդիմ.
Յորմէ որիշ վարի ի բանս եւ գործս, նորին ի պատահար պատուհասին կցորդէ զնա աստուծոյ արդար դատաստանն. (Լմբ. ժղ.։)
boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.
Ոտին եւ կօշիկն պահապան է. (Վրդն. ծն.։)
pronunciation.
Հ. Յաճախեալ է ի մեզ. Զի որ ի յայլ լեզուս գրին ἁλόη Aloe Εἱρώδης Herodes ῤήτωρ rhetor όδος Rhodus ώμη Roma αχήλ Rachel, ի մեզ գրին եւ հնչին. Հալուէ, հերովդէս, հռետոր, հռոդոս, հռովմ, եւ այլն. եւ անխտիր ասի՝ եբրայեցի, հեբրայեցի. աբրաամ, աբրահամ. եղիա, հեղիա. որպէս եւ Հեռ, ըստ յն. ասի է՛ռիս։
Հ. Լծորդ է եւ ընդ խ, կակուղ. զոր օրինակ. կոհակ, կոխակ. խոյ, հոյ. հաղբք, խաղբք. նախապետ, նահապետ. այլ առաւել Վանեցի գրիչք ստէպ փոխանակ հ, տառի դնեն խ. որպէս է տեսանել ի գիրս թովմայի արծրունւոյ։
rhapsody;
passage or extract from, part of a poem, canto;
book, chapter.
Նահատակեցուցանէին հարքն զմանկունս իւրեանց ի հագներգութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
Հագներգութիւն է մասն քերթածաց՝ ներպարառեալ ստորադրութիւն (այսինքն պարունակօղ զենթադրութիւն ինչ)։ Եւ ոգեալ է հագներգութիւն՝ ի հագնելոյ կարկատուն բանս, եւ կամ ի սարդենի մահակէ պար գալով երգել զհոմերական քերթուածսն. (Թր. քեր. ըստ հյ։)
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
Հազարապետս, եւ հարիւրապետ, եւ յիսնապետս։ Ոստիկանաց զօրուն՝ հազարապետաց, եւ հարիւրապետաց։ Հազարապետ գնդին։ Լիւսիաս հազարապետ։ Մտին յատեանն հանդերձ հազարապետօք։ Իշխանք ցեղիցն ըստ նահապետաց՝ հազարապետք իսրայէլի.եւ այլն։
apt to be melted, fusible;
dissoluble.
χυτός fusilis. Որ կարէ հալիլ. հալելի. հրահալելի. եւ Մարսելի.
ՀԱԼԱԿԱՆ ՔԱՐ. որպէս Մետաղ. հրահալելիք. մատէն. μεταλλεύς, μέταλλον metallicus, metallum
to melt, to smelt, to found, to cast, to smelt down;
to dissolve;
to liquefy;
to exhaust, to drain, to consume;
to digest.
Հալէ զնոսա (զձիւն, զսառն)։ Որպէս հալի մոմ առաջի հրոյ։ Եղեւ սիրտ իմ որպէս մոմ հալեալ։ Հալեսցէ զնոսա իբրեւ զոսկի եւ իբրեւ զարծաթ։ Ջեռեալ հալէր։ Բոցք ոչ հալէին զսառնակերպ զդիւրահալ զազգ անուշակ կերակրոյն.եւ այլն։
furnace;
foundry;
crucible, coppel;
— պառակաւոր, muffle-furnace or furnace-mill.
κάμινος caminus, fornax χωνευτήριον conflatorium, fornax fusoria որ եւ ասի ԲՈՎՔ. եւ եբր. բառիւ ՔՈՒՐԱՅ, ՔՐԱՅ. Հնոց կամ փուռն հալելոյ, եւ անօթն՝ ուր դնի հրահալելին ի մէջ հնոցի. եւ որ ինչ նման է նոցին. ֆուռուն, օճագ. եւ փօթա.
aloes.
(յն. ալօ՛ի. լտ. ալօ՛է. եբր. ահալ, ահալօթ ) ἁλώη, ἁλόη aloe եւ lignum aloes, agolochum. Խոտ դառն հիւթով՝ ի կարգի դեղոց եւ խնկոց. սապր. եւս եւ Փայտ իւղային՝ անուշահոտ.
flaming, shining, brilliant, resplendent, fulgid, glittering.
Կանթեղաբորբոք ջահավառ ղամբարանշոյլ լուսով փայլեցոյց. (Նար. խչ.։)
cf. Ղամբարանշոյլ.
Ջահազարդեցան ղամբարափայլ անշէջ լուսով. (Յհ. կթ.։)
Ղամբարափայլ լուսով ջահացուցանել ընդ ոլորտս տիեզերաց զյիշատակ սրբոցն. (Սիսիան.։)
Ղամպարափայլ ջահաւորութիւն, կամ տօնախմբութիւնք. (Մագ. խչ. եւ Մագ. թղթ. ՟Ա։)
to illuminate or adorn with festal lamps;
to kindle, to inflame.
Ջահաւորել. լուսազարդել. վառել. բորբոքել. իբր. յն. λαμπαδεύω, λαμπρύνω եւ այլն.
steering a vessel;
government, direction, management.
Ղեկավարութեամբ հոգւոյն անցուցեալ ընդ ծով աշխարհիս՝ հասո՛ յանքոյթ նաւահանգիստ առ բաղձալիդ զոր խնդրեմ. (Լմբ. սղ.։)
levitical;
Leviticus.
Ղեւտական քահանայութիւն. (Շար.։)
levite.
λευίτης levites, -ta. Որ է յազգէ ղեւեայ, ի քահանայական ցեղէ.
Պաշտեսցէ ղեւտացին զպաշտօն խորանին վկայութեան։ Զտասանորդս ետու ղեւտացւոցն ի ժառանգութիւն։ Ղեւտացի մի եկեալ ընդ նոյն տեղի՝ ետես եւ զանց արար։ Առաքեցին քահանայս եւ ղեւտացիս.եւ այլն։
Եթէ կատարումնն ի ձեռն ղեւտացւոց քահանայութեանն էր. (Եբր. ՟Է. 11.) յն. ղեւտական։
Պատճառ ղեւտացւոց քահանայութեանն. (Նախ. ղեւտ.։)
to hide;
to smooth or level with a roller.
Նահատակք նոցա ղօղեցին, բազմութիւնք նոցա սակաւացան. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
to hide, to conceal oneself;
to lurk, to crouch, to squat;
to creep into;
to swim.
Մտին ղօղեցան ի մէջ բեթելայ։ Եւ ահա ինքն ղօղեալ իցէ ի միում բլրոց։ Ղօղեալ համարէին ընդ գաղտնեօք մեղաց։ Զի՞չ իցէ տեղի հանճարոյ. ղօղեալ է ի մարդկանէ, եւ ի թռչնոց երկնից ծածկեցաւ. (Յես. ՟Ը. 9։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 9։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 3։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 21։)
rabbit, coney;
էգ, մատակ —, doe-rabbit;
արու —, buck rabbit;
ձագ —ի, young rabbit;
որջ, դադարք —ի, rabbit-burrow, rabbit-hutch;
կաղկանձել —ի, to squeak;
ղօղել —ի, to squat, to lie squat or cowering.
Վասն մերձաւորութեան ձայնին կարծի յոմանց, թէ ճագար կոչիցի նաեւ չագալ բազմահաջ կենդանին, նման իւիք իրօք աղուիսու, գայլոյ եւ շան։ Իսկ ի բառս Գաղիանոսի դնի նաեւ որպէս Բորենի։
turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.
Ըստ օրէն հիւսանց պարունակեալ յարմարեսցէ ճախարակին։ Ճախարակօք եւ այլովք գործարանօք յարդարեն գահաւորակս եւ աթոռս. (Մագ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի՟Ե։ Երզն. քեր.։)
cf. Ճախրիմ.
Եւ ահա վերաբերիմք ընդ քեզ ճախրելով, իբրեւ ի բարձրաթռիչս եղեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
forehead;
— շինուածոց, face, front, frontispiece, elevation;
— գրոց, frontispiece, title-page;
եռանկիւնի —, fronton, pediment;
— զօրու, բանակի, army drawn up in order of battle, troops in battle-array;
rank, file, order;
— առ —, face to face, vis-à-vis, front to front;
— լայն ցցուեալ, ճաղատ, խորշոմեալ, սպառնալից, large, protruding, bold, wrinkled, threatening -;
զ— հարկանել, to strike oneʼs -;
յորինել, յարդարել կազմել, վառել զ—ն, to draw up in line of battle, to put in battle array, to offer battle, to face;
— տալ, ի — մը տանել, —ս դնել, to attack the enemy in front, to fight, to combat;
ելանել ի —, to engage in conflict, to attack, to assault;
անկանել ի —ու, to be left dead on the spot;
ի — եհան ընդդէմ նոցա, he opposed them with;
յառաջնում անդ —ու, in the first action or combat;
— նորա նսեմանայ, his countenance becomes gloomy.
Թիթեղն եղիցի խուրին յերեսաց կողմանէ՝ ի վերայ ճակատուն ահարոնի։ Կապեաց զապարօշն ի ճակատ իւր։ Եհար զճակատ այլազգւոյն։ Երեւեցաւ բորոտութիւն ի ճակատն նորա։ Դի՛ր նշան ի ճակատ արանցդ։ Ի ճակատ երեսաց նորա։ Զօձիս պատառեալ, զճակատ հարեալ.եւ այլն։
troops in battle array, army drawn up in order of battle;
general engagement, pitched battle, war;
fighting, belligerent;
warlike;
օր —ի, day of battle;
— տալ, to wage, to make war, to fight.
Յաշխարահական ի ճակատամարտին. (Ժմ.) այսինքն ի համաշխարհական պատերազմի ընդդէմ կրակապաշտից։
Որք նահատակեցան ի ճակատամարտ պատերազմին. (Շար. (որ բերի եւ ի ՟Ա նշ)։)
to fight a pitched battle, to attack each other in front, to meet face to face, to encounter.
Ճակատամարտեալք՝ վերջնահանջ եղեն. (Նոննոս.։)
rushing on the enemy.
Գործոյ ռազմիկ ճակատամուղ նիզակին ... նահատակք քաջանունք. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
child's rattle;
castanets.
κροτάλη, κρόταλον crepitaculum, tintinnabulum. Խաղալիկ տղայոց՝ ձայնահան որպէս զկոչնակ, կամ ճախարակ, բոժոժ.
cf. Ճահեցուցանեմ.
Ճահաւորել. յարմարել ի դէպ. կր. յարմարիլ, ի դէպ գալ. յարմարցընել, յարմար գալ.