patriarch, pontiff.
Է թարգմանութիւն յն. ձայնիս Պատրիարգ, կամ պատրիարք. πατριάρχης patriarcha. որ ըստ որում ծագի ի ձայնէս բադրի՛ա, այսինքն հայրենի գաւառ, նահանգ, նշանակէ Նահապետ, ազգապետ, ցեղապետ. նախահայր. իսկ ըստ որում ի ձայնէս բադի՛ր, այսինքն հայր, է Հայր հարանց, եպիսկոպոս, արքեպիսկոպոս, կաթողիկոս, պապ, քահանայապետ. pontifex։
Իշխանք հայրապետաց որդւոց յուդայ. կամ ի հայրապետաց իսրայէլի. փոխանակ թարգմանելոյ նահապետ. (՟Բ. Եզր. ՟Ա 5։ ՟Գ. 12։ ՟Դ. 2։ Նեեմ. ՟Է. 76։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Թ. 8։)
Երիցս երանելի հայրապետն աբրահամ։ Ի մեծ հռչակեցելում հայրապետին. (եւ այլն. Պիտ.։)
Գիտէր հայրապետն այն (աբրահամ). (Մագ. ՟Ե։)
patriarchate, pontificate.
patriarchatus. Հայրապետն գոլ՝ ըստ կրկին նշ։ Իբր Նահապետութիւն.
Ոչ եթէ զաբրահամ ինչ զիջոյց ի հայրապետութենէ անտի. (Ագաթ.։)
Ի տանէ եւ ի հայրապետութենէ դաւթի։ Զաբրահամ հայրապետութեամբն բարգաւաճեալ. (ՃՃ.։)
Արտաքս համբարձեալ քան զամենայն հայրապետութիւն եւ որդեպետութիւն. իմա՛ նախահայրութիւն կամ երեւելի եւ հին հայրութիւն նահապետական։
paternal;
native, natal;
— ժառանգութիւն, patrimony;
— գաւառ, աշխարհ, երկիր, cf. Հայրենիք.
Հայրենի իշխանութիւն, թագաւորութիւն, նահապետութիւն, կարգ, աւանդ, աւանդութիւն, բարեկամութիւն, չարիք. (եւ այլն. Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Խոր.։ Ագաթ. եւ այլն։)
ՀԱՅՐԵՆԻՔ. Նախնիք. հարք եւ նախահարք ցեղին կամ ազգին. ազգ եւ աշխարհն. իր առջինները.
Ծանօթս տուեալ մովսիսի ի հայրենեաց անտի (ասելով, ես եմ աստուած աբրահամի. (Սհ. յկ). Ագաթ.։)
Ելանել նմա ի հայրենեաց իւրոց։ Արդ ելեալ աբրահամ ի հայրենեաց իւրոց. (Ագաթ.։)
paternity.
πατριά paternitas. Հայր գոլ՝ առնչակից որդիութեան. ծնողութիւն՝ մարմնաւոր, կամ հոգեւոր, կամ աստուածային. լայնաբար՝ եւ Նահապետութիւն. եւ Քահանայապետութիւն զուարթնոց.
Մինչեւ ցաբրահամ, որ է նահապետ հայրութեան նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։)
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
ՀԱՅՑԵԼ ἑξαιτέω exposco. Խնդրել տիրաբար. պահանջել. կամիլ՝ զի լիցի. ուզել.
the asking;
exaction;
proof.
ՀԱՅՑՈՒՄՆ. որպէս Պահանջումն, կամ այցելութիւն անաչառ քննութեան. հարց եւ փորձ.
Անխնամելի հայցմամբ դատաստանն յինէն պահանջի. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
cf. Հանապազորդ.
Պահանջի պարտիս հանապազորդեայ. (Նեղոս.։)
Հանապազորդեանն վիշտս ստացողին, կամ հաց, կամ յանդիմանութիւն, արգահատութիւն, եղեռնագործ, կռփիչ. (Նար.։)
Հանապազորդեան պահապանք կամ պաշտօնեայք։ Հանապազորդեան պաշտօն։ Ի հանապազորդեան պաշտամանն. (՟Բ. Մնաց. ստէպ։)
cf. Հանապազորդ.
Պահանջի պարտիս հանապազորդեայ. (Նեղոս.։)
Հանապազորդեանն վիշտս ստացողին, կամ հաց, կամ յանդիմանութիւն, արգահատութիւն, եղեռնագործ, կռփիչ. (Նար.։)
Հանապազորդեան պահապանք կամ պաշտօնեայք։ Հանապազորդեան պաշտօն։ Ի հանապազորդեան պաշտամանն. (՟Բ. Մնաց. ստէպ։)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
Ըստ նմին եւ ի ժամասացութեան աղօթս՝ որ իցեն երկմասնեայ, սկիզբն երկրորդ մասին հանգիստ կոչի, զի քահանայն ընդհատէ զբանն, եւ յարէ եպիսկոպոսն, կամ աւագերէցն՝ Խաղաղութիւն ամենեցունն.
to repose, to take repose, to be at ease;
to rest, to cease from work, to relax, to refresh oneself;
to end, to stop, to stand still, to halt, to be settled;
to lodge, to sojourn;
to cease, to end;
to die, to depart this life;
to be buried;
to rest in heaven;
— ի վաստակոց, to take rest from work, to pause from labour;
— ի խաղաղութեան, to rest in peace;
հանգիր ի սրտամտութէնէ, let your anger cease;
եմուտ անդ —, he went in to ease himself.
Կատարեալ զընթացս նահատակութեան իւրոյ՝ հանգչէր. (Փարպ.։)
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
Վայր հանգստեան. տեղի հանգչելոյ. որպէս բնակարան, անկողին, աթոռ, նաւահանգիստ, եւ այլն.
Գահաւորակին հանգստարանն շփոթեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ո՛վ լռութիւն, նաւահանգիստ անդորր, հանգստարան անխռով. (Վրք. հց. ձ։)
Ի ժողովրդականացն հանգստարանս եղիցին եւ քահանայիցն հանգստարանք. (Կանոն.։)
comforting, restoring, refreshing, recreating, reviving;
Therapeutae.
Հանգստարար նաւահանգիստ է ճգնողաց ի խնամս սուրբ սիրոյն իւրոյ։ Հանգստարար հանգիստ։ Հեզութիւն՝ գիւտք հանգստարար յաւիտենից. (Յճխ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։)
to tuck, turn or truss up;
to take in, to tighten;
— զհանդերձս, to tuck up one's clothes or gown;
— զբազուկս, to turn up the sleeves;
— զմիտս, to retire within oneself, to collect one's thoughts.
Հրամայեաց հանկրիճել փողահարացն, ազդ առնել պատերազմական փողօք. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Հանդերձանք.
Ոչ եթէ ըստ այդմ հանդերձանի ձիթովն օծեալ ի քահանայութիւն. (Կոչ. ՟Ժ։)
master of the king's wardrobe;
wardrobe-keeper;
intendant, steward, manager.
Հանդերձապետքն՝ որ էին պահապանք տաճարին, ի քահանայիցն էին. (Նախ. ես.։)
to dress, to get ready, to prepare;
to make or get up;
to put in order, to arrange, to dispose, to fit up, to settle;
to provide, to furnish, to garnish, to set off, to deck, to adorn, to embellish, to clothe;
to equip, to arm, to fit out;
to construct.
to prepare oneself, to get ready, to be in readiness, to set about, to fall to, to be about to, on the point of, going to;
to dress, to put on one's clothes, to clothe oneself;
— ի չու, to get ready or prepare for a journey;
—ձեալ էր դարձ առնել ի տուն, he was ready to return, or was on the point of returning home.
ἁποσκευάζομαι vasa colligo παρασκευάζομαι paratus sum περιζώννυμι praecingor եւ այլն. Կ ազմ եւ պատրաստ լինել. վառիլ կազմիլ. գօտեւորիլ. կահաւորիլ. պատրաստութիւն տեսնալ, փարթաքը ժողվել.
Արկցէ ի վերայ նորա ահարոն խունկս հանդերձեալ. (Ել. ՟Լ. 8։)
before, in face, in presence of, in front, opposite;
against;
ի —, ի —դիպէ, ի —դիպոյ or —պոջ, before, in front;
convenient, fit, proper.
Ի վահանամարտութիւնս ըստ հանդիպին ի դէպ պատկանել. (Պիտ.։)
agonotheta, gymnasiarch, agonistarch;
president or chief of a ceremony, assembly, combat, show;
*expositor, exhibiter.
ἁγωνοθέτης agonotheta, certaminum arbiter, auctor solemnitatis ἁθλοθέτης , ἁθλοθέτηρ munerarius certaminis. Որ դնէ կամ կարգէ զհանդէս մրցարանի. վերակացու մրցանաց, եւ պսակիչ մրցողաց. որ եւ Նահատակադիր. Ճգնադիր. մարտադիր.
Լայնաբա, Գլխաւորն ի մէջ մրցողաց, եւ յորդորիչ կամ խրախուսիչ նահատակակցաց.
solemn, pompous;
spectator, assistant.
եւ ἁθλητής certator, pugilus. Մրցօղն ի հանդիսի. մրցական. նահատակ.
companion in an assembly or solemnity;
companion in arms, fellow-soldier, comrade.
σύναθλος certaminis socius et adjutor եւ այլն. Կցորդ ո՛ր եւ է հանդիսի։ մարտակից. նահատակակից. Ճգնակից. եւ Գործակից. եւ Պարակից. տօնակից.
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
ἁθλέω, ἁθλεύω, ἁγωνίζομαι certo, certamen ineo եւ այլն. πειράζω enitor, studeo եւ այլն. Ի հանդէս մտանել մրցանաց. մրցիլ յասպարիսի. ճգնիլ. նահատակիլ.
Նախ նահատակեցաւ հայրն, զկնի հանդիսանան եւ մանկունքն. (Ածաբ. մակաբ.։)
arena;
battle-field;
spectacle.
Մինս է կարճ ճգնութեան եւ նահատակութեան հանդիսատեան. իսկ միւսն հաստատեալ տեղի պսակաց։ (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
Հանդիսարանն նահատակաց, խրախոյսն համբերողաց. (Նար. մծբ.։)
exciting to war, warlike, martial.
εὑαγώνιος certaminum studiosus եւ ad certamen pertinens. Խրախուսիչ ի մրցումն. շարժօղ ի նահատակիլ.
pompous, solemn;
public;
combatant, athlete, champion.
ՀԱՆԴԻՍԱՒՈՐ. ἁθληστήρ, ἁνταγωνιστής certator, athleta ἁθλητικός athleticus. Մրցօղ, մրցական. ըմբիշ. նահատակ. ճգնաւոր. եւ Ճգնողական. առաքինի.
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
Գուցէ հանցես զդստերս քո յինէն։ Հանել զնա ի գլխոյն եփրեմի, զջրհորն (ի ձեռաց յակոբայ). յինէն զնախատինս իմ. հարկս ի կողմանցն ասորւոց։ Հարկահանք հանին հարկս թագաւորի։ Հանցես քեզ հարկս ի դամասկոս։ Հանել ի տէրութենէ։ Հանէ զիս ի թշնամեաց իմոց, եւ այլն։
cf. Հան.
Զ՛րահաբ պոռնիկն եւ զազրագործն՝ ողորմեցայ նմա վասն հիւրընկալութեանն, եւ հանիկ ինձ արարի. (Եփր. ապաշխ.։)
ingeniously, wisely, judiciously.
Հանճարաբար պահանջելով խնամ. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Հանճարեղ.
Դնէ զհանճարակուռ բանս զայս, եւ ասէ. այլ քրիստոս եկեալ քահանայապետ. (Վրդն. քրզ.։)
full of wit, of ingenuity, of sense, witty, ingenious, intelligent, wise, sensible, clever, clear-sighted, judicious, prudent, right-minded;
—եղ այր, a genius, man of great parts, of rare talent;
—եղք, men of wit.
συνετός, συνίων, φρόνιμος , ἑπιστημῶς intelligens, sapiens, prudens, scientia praeditus, peritus. Ունակ հանճարոյ. քաջահանճար. իմաստուն. գիտնաւոր. զգօն. ուշիմ. հնարագէտ. խոհական. ճարտար. խելացի, բանիբուն.
cf. Հանճարիմ.
Հռովմայեցւոց՝ գայիոս յուղիոս կեսար, որ զբեսեքտոնն (այսինքն նահանջ), եւ զլուստի ընթացս՝ նոցա հանճարեաց. (Շիր. քրոն.։)
inventor.
Քահանայապետ՝ աստուածային այր, ամենայն աստուածայնոյ գիտութեան հանճարիչ։ Զկատարելագործսն՝ որպէս հանճարիչս կատարողականին հաղորդութեան. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. երկն.։)
mine;
— ոսկւոյ, երկա թոյ, ածխոյ, gold-mine, iron-mine, coal-mine.
μέταλλον metallum. Հանածոյք. բրածոյք. հրահալելիք հանեալք ի մետաղաց. եւ մետաղք. բովք. (որպէս եւ ասի ոսկեհանք, երկաթահանք, եւ այլն)
to count, to calculate, to compute, to number;
to repute, to esteem, to think, to deem, to judge, to believe;
to pass for, to counterfeit;
յառասպելս —, to treat as fables.
Հաշուեսցի ընդ նմա քահանայն ի գնոցն մինչեւ ցտարին թողութեան. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 23։)
Առ գործոյն հաշուելով զուգահաւասար վարկիւ. (Պիտ.։)
conciliator, reconciler, peace-maker, pacifier;
conciliating, pacifying.
Խնկարկու հաշտարար ըստ ահարոնի։ Հաշտարար եկեղեցւոյ. (ՃՃ.։)
conciliation, reconciliation, pacification.
Ի հնումն հաշտարարութիւն ի ձեռն ահարոնեան տոհմին լինէր. (Ոսկիփոր.։)
to conciliate, to reconcile, to pacify;
to agree, to make up.
Խնդրէր հաշտեցուցանել զարքայն պարսից։ Ի հաշտեցուցանելն՝ վերստին խռովիմ։ Հաշտեցուցանել սոքօք ընդ մեզ զահաւոր զդատաւորն. (Խոր. ՟Բ. 35։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։ Որք անխտիր բերին ի կրկին նշ։)
conciliation, rearrangement, peace;
propitiation;
cf. Կնքեմ;
ի — ածել, cf. Հաշտեմ;
— առնել, cf. Հաշտիմ.
Որդիքն սենեքերիմայ մեծաւ ցասմամբ, եւ անզաւ հաշտմամբ ընդ աշդահակայ լինէին. իմա՛, անհնարին գոլով երբէք հաշտել իսպառ, այն է ոխ, քէն։
Քահանայք նորա հաչեն հառաչեն եւ յոգւոց հանեն. (Ոսկ. ՟Ա. 4։ Յհ. կթ.։)
cf. Հապ.
Հապա խօսել սկսան՝ որ եկեալ էին ի թագաւորէ անտի։ Հապա զօրաժողով լինէր ապողոնիսս։ Յառաջ ինքն նահատակեցաւ, հապա զօրքն միագունդ զկնի փողեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 17։ ՟Ժ՟Զ. 6։)
cf. Հապճեպ տալ.
Այսպէս քո հապճեպելոյ՝ ահա ոչինչ յաղագս մակեդոնացւոցն ի կարգին նշանակեցաք. (Խոր. ՟Ա. 31։)
cf. Հառաչանք.
Հառաչս ահագինս ստորաբերեալ ի սրտէ իւրմէ. (ՃՃ.։)
finely-shaped, tall.
Գեղեցիկ բարձրութեամբ կամ մեծութեամբ հասակի. վայելչահասակ.
adult, of age, pubescent, marriageable.
Հասեալ ի չափ հասարակ. հասակալից. եւ Որ ինչ է ի չափ հասակի ուրուք. չափահաս.
Շրջէին պատկերագործք նմանահանք պայծառակշիռ հասակաչափ զգեղ երեսաց. (Ագաթ.։)
cf. Հասակեղ.
Ունօղ զչափաւոր հասակ տիոց. չափահաս. եւ Ունակ բաւական բարձրութեան հասակի. հասակալից. հասակաչափ.
grown up;
of lofty stature, tall.
Իբր Բարձրահասակ.
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
ՀԱՍԱՆԵԼ որ եւ Ի ՎԵՐԱՅ ՀԱՍԱՆԵԼ. καταλαμβάνω intelligo, comprehendo γινώσκω novi. որ եւ ՀԱՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. Վերահասու լինել. (ուստի Հասկանալ) հասկընալ, տեղեկանալ, գիտնալ.
common, public;
cf. Հասարակ.
Ամենայն զոհ ... ամենեցուն որդւոցն ահարոնի իւրաքանչիւր ումեք եղիցի հասարակաց. յն. հաւասար. (Ղեւտ. ՟Է. 10։)
cf. Հասարակօրէն.
Հայր է քահանայն հոգեւոր, եւ մաքրող կոչի հասարակաբար. (Խոսր.։)