zeal, emulation, rivalry;
enviousness, jealousy;
վատ —, paltry jealousy.
to raise envy, to cause envy, to excite or awake jealousy;
— ի բարի նախանձս, to incite to emulation;
— զաստուած, to excite the jealousy or anger of the Almighty.
Փենէէս ցածոյց զսրտմտութիւն իմ յորդւոցն Իսրայէլի, ի նախանձեցուցանել ինձ զնախանձն իմ ի նոսա. իմա՛, ի նախանձել իւրում (կամ ի ցուցանել) զիմ զնախանձն ի նոսա. այսինքն ի քինախնդիր լինել աստուծոյ իւրում (որպէս ասի ի 13)։
cf. Նախանձորդ.
Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)
envious, jealous, invidious;
emulous, rival.
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
Այսոքիկ բաւականասցին մեզ ի նախաշաւեղ բանս։ Եւ վասն ո՞յր արդեօք իցէ նախաշաւիղս այս բանի. (Տօնակ.։)
Որք ըստ այսմ նախաշաւիղ՝ յաւիտենականին բարւոյ՝ են պատճառք. (Շ. մտթ.։)
author or cause of all evil, the Devil.
Յայս դրախտ նախաչարն ջանայր մտանել օձ. (Խոր. հռիփս.։)
Յայս կամս է առաջի նախաչարն սատանայ, եւ ապա չարասէրք ի մարդկանէ. (Շ. ամ. չար.։)
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
Գիրք ելիցս նախապատիւ գոլ ասի առ հրէայսն քան զամենայն գիրս. (Նախ. ել.։)
first cause, author (God).
Նախապատճառին գիտութիւն է, այսինքն արարչագործութիւն աստուծոյ։ Ի գոյութիւն յառաջածելոցն նախապատճառ եւ զօրագոյն է աստուծոյ անբաժանելի միութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
to respect, to honour most, to pay the highest honour to.
Բարի բազում քաղաքաց եւ հրամանքս այս, զի նախապատուիցին զառ ի բազմաց բարեփառութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to prepare beforehand, to predispose.
Զսոյն զայս եւ օրէնքն սերմանելով նախապատրաստեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
cf. Նահապետ.
ՔորքնՂազարու, այս ինքն նախապետքն եւ մարգարէքն։ Բերանով նախապետացն եւ մարգարէիցն. (Տօնակ.։)
Անուանք կանանց նախապետացն (այս ինքն նախահարց). (Ոսկիփոր.։)
first, fruit, premice.
Պարտ է ի նախապտղոցն՝ աստուծոյ զընծայսն նուիրել. (Նիւս. երգ.։)
to predestine.
Ոչ է հակառակ բանս. որպէս վարկանիմ, նախասահմանեցելոյն (այս ինքն նախաճառելոց). (Դիոն. երկն.։)
predestination.
Պօղոս սամոստացի խոստովանի (զբանն աստուած կամ զՔրիստոս) նախասահմանութեամբ յառաջ քան զյաւիտեանս գոլով (որպէս զայլ մարդիկս անգոյս), իսկ էութեամբ ի նազարեթէ ցուցեալ (այս ինքն ի կուսէ սկիզբն առեալ). այսպիսի է նորա ամբարշտութիւն. (Աթ. ՟Դ։)
to sow previously.
Զայս ամենայն ի սիրտս բնաւից նախասերմանեաց ժողովօղս. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
first author, first principle, beginning, origin, source;
chief, escort, guide.
Յէէ իմեմնէ մեր մարմինս, եւ ոչ յէէ. հակառակաբար առ նախասկիզբն նիւթն գոյացեալ յոչիմեքէ (այսինքն յոչնչէ). (Առ որս. ՟Գ։)
Ոչ նորոգ ինչ, եւ կամ նախասկիզբն (կամ նախ սկիզբն) յայս գալ բռնադատիմք. (Պիտ.։)
first dead (Abel);
premature.
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
πρωτομάρτυρ protomartyr, primus testis Christi. Նախն ի վկայս յետ Քրիստոսի. առաջին Մարտիրոս, սուրբ Ստեփաննոս. լայնաբար՝ Նախկին մարտիրոսք. կանխաւ նահատակեալք. եւ Վկայ իրիք ճշմարտութեան.
Ի գաւառն այրարատեան զնախավկայսն Քրիստոսի, ուր Գայիանէն եւ Հռիփսիմէն կային՝ իւրեանց հանդերձ գործակցօքն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
Զմարգարէն Եսայի իբրեւ նախավկայ ածցուք ի մէջ։ Քան զնախավկայսն՝ բարձրագոյն եւ փառաւորագոյն երեւեսցի. (Ճ. ՟Գ.։)
the first martyr.
Առաջին վկայուհի. որպէս թեկղ յիկոնիոն, եւ սանդուխտ ի հայս.
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
Պէն պատուիրէ կալ անբամբաս, եւ մի՛ նախատ ի կեանըս յայս. (Շ. այբուբ.։)
Բարեկամ մարդոյն աստուած էր. յորմէ նախատ եղեւ հայրն մեր՝ ասելով, կինս զոր ետուր. Համամ առակ. ուր կա՛մ ընթերցի՛ր, յոր նախատ (այսինքն նախատօղ) եղեւ ադամ. եւ կնո իմա՛, յանդիմանեալ եղեւ, եւ ետ պատասխանի անտեղի։
foresight, prevision;
prophecy.
Ապա թէ ըստ նախատեսութեան (այսինքն աստուածային տեսչութեան) իրիք ետ տէր ի ձեռս անիրաւին զարդարն, միայն գոհութեամբ համբերիցեն. (Մխ. դտ.։)
cf. Նախագաղափար.
Զայս հրաշափառապէս եւ նախատիպ՝ առ քահանայս առնուլ յարմարագոյն է. (Բրս. հց.։)
cf. Նախատօնակ.
Գեղեցիկ էր եւ երէկ մեզ պայծառազգեցութիւն, իբրեւ ուրախութիւն իմն նախատօնակ. իսկ այսօր զնոյն ինքն զյարութիւն տօնեմք. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Երեք տօնքս այս պատուին նախատօնակ մաքրութեամբ, եւ սրբութեամբ պահոց. (Կանոն.։)
eve of a feast.
Գեղեցիկ էր եւ երէկ մեզ պայծառազգեցութիւն, իբրեւ ուրախութիւն իմն նախատօնակ. իսկ այսօր զնոյն ինքն զյարութիւն տօնեմք. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Երեք տօնքս այս պատուին նախատօնակ մաքրութեամբ, եւ սրբութեամբ պահոց. (Կանոն.։)
lordly, seignorial, princely.
Նախարարականացն ազգաց եւ տոհմից։ Նախարարականացն ծննդոց յերից անտի որդւոյն Նոյի։ Ի ծննդոց երից նախարարականացս այսոցիկ արանցս. (Խոր. ՟Ա. 2. 4. 8։)
premier noble.
Հաճոյ լինել զօրավարին, այսինքն մերոյ նախարարապետին եւ թագաւորի Յիսուսի Քրիստոսի. (Սարկ. քհ.։)
satraps, seigneurs, grandees.
այսինքն Նախարարք. աւագորեար. աւագանի.
first church.
Զնախավկայսն Քրիստոսի ... եւ զնախեկեղեցին. (այս տեղիքս սմա էին յանձն. Բուզ. ՟Գ. 14։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
Գրեաց զնախերգանս թղթոյն այսպէս. յորմզդէ առ վախտանգ ախոյեան տասն թագաւորաց խնդալ. (Պտմ. վր.։)
to taste or try beforehand, to savour.
Ո՛վ ընկեր, դու ուժգին ես ի նախըմպելդ եւ ի կոկորդելդ։ Նախըմպելն այսպիսի ինչ է. թագաւորք ընդունէին զգինին ի մատռուակէն, եւ փոքր ինչ արբեալ անտի, ու՛մ եւ կամէին՝ շնորհէին զբաժակն. եւ կոչէր այն՝ նախըմպել. (Նոննոս.։)
fore-running;
progress, advancement.
Որ եւ զառաջին՝ նախընթացութեամբ՝ ընկալար դաս։ Զնախընթացութիւն այսպիսեաց ուղեգնացութեան ըմբերանեալ պարսաւեն (վասն գլորման ի խորխորատ). (Մագ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
Սակաւք ուրախանային յայսպիսւոյ ճրագի նախընթացութիւն, քան թէ բազումք. (Ներս. աբեղ. ի լմբ.։)
offered previously;
preliminary;
premices;
primitively, at first;
— օրինակ, first example.
pagan oracle;
—կս բարբառել, to forebode, to presage.
Հնազա՛նդ լերուք ամենայնի, զոր ինչ իղձքն ձեզ հրաման տացեն. եւ հեղիացւոցն այսպիսի ինչ նախիղձիկս բարբառեալ. թէ հեղիացիք եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա.) յն. προαγορεύω praenuncio, denuncio.
prescience, foreknowledge;
presentiment.
Իւրաքանչիւր ոք յեղելոց կատարելոցն՝ նախ իմացութեամբ խնամոց, եւ առաքինաւոր հանճարով լինի։ Զի՞ (այսինքն զիա՞րդ) նախիմացականն առանց նախիմացութեան լինի եւ իմաստունն առանց իմաստութեան. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
cf. Առաջին.
Նախկին (կամ առաջին) գոյացութեան զինչ ինչ լիցի ներհական։ Նախկին է ամանակին եւ վերջին։ Մինն նախկին է ի թուել՝ երկուց (այսինքն քան զերկու)։ Զգալին՝ նախկին քան զգայութիւն։ Յաղագս նախկընի։ Նախկնին յեղանակք այս են. (Արիստ. ստորոգ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
patriarchate;
principality;
family house.
Իշխանք նահապետութեան ցեղից որդւոցն Իսրայէլի։ Իշխանք նահապետութեանց ցեղիցն Իսրայէլի։ Այր ըստ իւրաքանչիւր նահապետութեան հանդերձ զօրու իւրեանց։ Դնեմ ծունր առ Հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. ուստի ամենայն նահապետութիւն յերկինս եւ յերկրի անուանի, եւ այլն. (այսինքն հայրութիւն՝ հայրապետութիւն՝ եւ իշխանապետութիւն)։
to cause to fight, *to set by the ears;
to inflict martyrdom.
Բազում վկայս Քրիստոսի սպան եւ նահատակեաց. (Մարթին.։)
Զերիս վկայսն նահատակեալ։ Զոսկեանքն անդէն նահատակեալ, սուքիասանց սպառնացեալ. (Գանձ.։)
martyr.
Զայսոսիկ ասելով նահատակուհին, լուսաւ հայրն, եւ հնարէր անհանդուրժելի հասուցանել զնահատակուհոյն տանջանս. (Ճ. ՟Ա.։)
letter, epistles;
— առնել, to write letters.
Հրամայէր նամականի առնել ... եւ կնքել նամականին իւրաքանչիւր մատանեաւ ... եւ տուեալ ցնոսա զամենայն նամականին։ Զքաջն վարդան եւ զընկերակիցս նորա խաբեցեր նամականիւ առ կայսր եւ առ նորին սպարապետն. (Փարպ.։)
cf. Նափորտ;
cloak, veil, women's long mantle.
cf. ՆԱՓՈՐՏ, յն. χιτών, φάρος խիդօ՛ն, ֆա՛րօս. այսինքն պատմուճան, եւ ֆերաճէ.
Զգեստ նամփորտ։ Որ զգեցցին զայս նամփորտ. (Մաշտ.։)
to look at, to cast the eyes on;
to gaze at, to stare at;
to view, to gaze on, to behold;
to mind, to take care.
Մի՛ յառօրեայս այս եւեթ նայեսցուք։ Նայեցող. (Խոսր.։ Նար. խչ.։)
vain, useless, futile, frivolous;
ի —, in vain, vainly, to no purpose, uselessly;
ի — աշխատ լինել, to labour in vain;
ի մոտօյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
Եթէ ոչ այսպիսի խոնարհութեամբ ի սուգ մտցես, նանիր է ամենեւին. (Կլիմաք.։)
dyer.
Նարօտաներկս լինել (հրէից), եւ օդագործս, եւ որ այլ այսպիսիս. (Պիտառ.։)
navigation;
voyaging;
sea-faring.
Եւ ո՛չ ի ծովակս աշխարհիս նաւագնացութիւնք։ Ովկիանոս ծանօթ նաւագնացութեամբ է։ Քան զայս կղզիս ա՛յլ նաւագնացութիւն ոչ գոյ. (Խոր. ՟Բ. 56. եւ Խոր. աշխարհ.։)
boat, bark, barge;
— գետոյ, wherry, sculler;
— վենետկեան, gondola;
տաճիկ —, caic;
անգղիական —, outrigger;
— նաւու, yawl, skiff, shaloop;
— տափարակ, ferry-boat, lighter;
վարձ, սակ —ի, tariff, rate.
Տատանեալ հոգիս ի յայսմ աշխարհի՝ մարմնոյս շինուածով իբր ի նաւակի. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
remora, echineis, suck-fish, achandes.
ἑχενηΐς echeneis, remora. Անուն ձկան, որ ասի ունօղ՝ այս ինքն ըմբռնօղ զնաւ.
Ձկնիկն մի փոքրիկ, որ անուանեալ կոչի էքինէիս, որ այսպէս թարգմանի անուն իւր՝ նաւական, այսպէս դիւրաւ ունի զմի ի մեծամեծ նաւաց (այս ինքն նաւակաց). (Վեցօր. ՟Է։)
fit for shipbuilding purposes.
shipwreck.
Նաւակոծութիւնս արար (այսինքն յարոյց) ի ծովու. (Նոննոս.։)
sea-faring;
navigator, voyager.
πλωτῶν navigans. որ եւ ՆԱՒԱԼՈՒՂԱԿ, ՆԱՒԱԼԻՒՂ. Որ լուղի նաւաւ, այսինքն նաւէ. (զի ըստ յն. նաւելն նշանակէ եւ լուղիլ). նաւօղ. նաւորդ.