Ոխս բազմօրեայս ունիցի. (Մանդ. ի ցանկն.։)
Զմի զայս ժամու ապաշխարութիւն դորա առաւել ընկալայ քան զբազում ժամանակեայ ապաշխարութիւն այլոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. ձ. (տպ. զբազմաժամանակեայ։))
cf. Քերովբիմ.
Արասցե՛ս երկուս քրովբէս ոսկիս ճախարակայս։ Խօսեցայց ընդ քեզ ի վրուստ ի քաւութենէ անտի ի միջոյ երկուց քրովբէիցն։ Արասցես խորան տասնփեղկեան. քերոբ՝ գործ անկուածոյ գործեսցէս զնոսա։ Արասցես վարդագոյր. գործ անկուածոյ գործեսցես զնա քերուբ. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
cherub;
cherubim.
Արասցե՛ս երկուս քրովբէս ոսկիս ճախարակայս։ Խօսեցայց ընդ քեզ ի վրուստ ի քաւութենէ անտի ի միջոյ երկուց քրովբէիցն։ Արասցես խորան տասնփեղկեան. քերոբ՝ գործ անկուածոյ գործեսցէս զնոսա։ Արասցես վարդագոյր. գործ անկուածոյ գործեսցես զնա քերուբ. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
cherubic.
Քերոբէական թեւօք պարածածկեցար։ Աթոռ քրովբէտկան երեւեալ այսօր սիմէոն. (Շար.։)
chersonese, peninsula, (Crimea).
ՔԵՐՍՈՆ կամ ՔԵՌՍՈՆ. (ի յն. խէ՛ռսօն, խէ՛րրոն. թ. գըռ, խըռ. այսինքն չոր եւ ցամաք, ամայի. յորմէ քէռսօ՛նիսօս, կամ քէրըընիսըս. խըռըմ, գըրըմ ). Ցամաք կղզի. ցամաք ջրապատ յամենայն կողմանց իբր կղզի. ցամաք ջրապատ յամենայն կողմանց իբր կղզի, այլ կից ընդ ցամաք երկիր միով ծայրիւ. որպիսի են խըռըմ, եւ մօռա.
to drive away, to repulse.
Եւ այսպէս չարազրաւ մահուամբք քերքեցաքի կենցաղոյս. (Կաղանկտ.։)
Խռովեսցին կղզիք ծովու ի քերքերլոյն քումմէ. այսինքն ի հերքմտնէ, ի ելք կամ տարագրութիւն. ἕξοδος, ἑξοδία.
to detach, to separate, to extrange, to remove, to take away;
— ի ստենէ զորթն, — զմանուկն ի կաթին սովորութենէ, to wean;
— զսիրտ յաշխարհէ, ի հեշտութեանց, to wean or detach one's heart from worldly matters.
Քեցեցէ՛ք զորդիսն (այսինքն զորթսն) ի հետոց նոցա ի տուն. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։)
oil-filter.
ՔԹԱՆՈՑ եւ ՔԹՈՑԱՆԻ կամ ՔԹՈՑՆԻ. Քամոցն ձիթոյ՝ թերեւս ի ձեւ հիւսուածոյ քթոցի կամ կթոցի, այսինքն կողովոյ, զամբիւղի.
flaxen cord.
Ի քթանէ՝ այսինքն ի կտաւոյ պատրոյգ եւ չուան. վուշ ոլորեալ կամ արձակ ի պէտս կապոյ. խծուծ.
Ծրարէ՛ ի քթան քթեթ։ Պատրոյսն ի քթեթ բա՛ց, եւ քաթթէ՛։ Լաւն քան զքթեթն կամ զչուան, որ կապէ մարդ, նշանն այս է։ Քթեթով կապէ՛։ Քթեթով պնդես. (Վստկ.։)
flower end of fruits.
Հա՛ն զսիրտն (այսինքն զմիջուկն սերկեւլի), եւ զքթերն կտրէ՛. (Վստկ. ՟Մ՟Ը։)
ԽԱՓԱՐԱԿԱՆ ԽԱՓԱՐԱՁԱՅՆ. (մօտ ի Խափշիկ եւ Խփտի ազգս. եւ ի հնչիւն Խաֆ տառի, եւ կամ խապա, այս ինքն թանձր) Ունօղ զհնչիւն կամ ձայն խոշոր եւ թանձր կամ դժուարալուր.
Այսպէսէ ողորմածութիւն, եւ այսպէս պարտ է առնել աղքատացելոց խղճաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆԱՔՈՅՐ որ եւ ԽՈՍՏՈՎԱՆԱԴՈՒՍՏՐ. Քոյր խոստովանութեան. այսինքն կին կամ օրիորդ, որ խոստովանի զմեղս իւր. որ եւ կոչի հոգեւոր քոյրկամ դուստր քահանային.
Գոգցես խրոխտական իմն կարծեօքն եւ ձեւով մարմնոյն այսպէս ցուցանէր զինքն ամբարտաւանութեամբ լի փքացեալ. (Պիտ.։)
Յայսպիսի մատեանս ծալածոյս գրէին զգիրս. (Նչ. եզեկ.։)
այսինքն Ծանրացուցանօղ. ծանտրցընօղ.
ԾԱՐԻՐ ՔԱՐ. ԾԱՐՐԱՔԱՐ. որ եւ ԾԱՐՈՒՐ ասի, եւ ԱՆԱՂԱԾ ԾԱՐՈՅՐ. նիւթ ծարրոյ. այս ինքն քարն չեւ աղացեալ. ... տե՛ս եւ ԹՈՒԹԻ ԱՉԱՑ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Հին բռ.։)
Բարկութիւն հօր՝ որդի անմիտ, եւ ցաւք են ծնանելեաց (այսինքն մօր) նորա։ Չի՛ք զօրութիւն ի ծնանելիս. (յն. եզակ) (Առակ. ՟Ժ՟Է. 25։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Որպէս Ծնանիմ կր. այսինքն ծնեալ լինիմ.
Եկաց ի ծննդենէ։ Դժուարածին եղեւ ի ծննդեանն։ Ժամանակ ծննդեան յամուրաց։ Ոչխարի եւ արջառոյ ծնունդ արձակեալ է (այսինքն սկսեալ են ծնանել զգառինս եւ զորթս). եւ այլն։
Քահանայս անարատս՝ կամարարս օրինացն (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 42։)
Քանզի էր հեզ յոյժ (մովսէս), եւ յաղագս այսորիկ ասի կամարար աստուծոյ. (Դիոն. թղթ.) յն. θεράπων պաշտօնեայ։
ԿԱՄԱՐԱՐ. Ըստ յն. ոճոյ՝ սեպհական անուն միանձանց, որպէս երբեմն եսսեանց առ եբրայեցիս. յն. θεραπευτής , այսինքն պաշտօնեայ (աստուծոյ).
Յաղագս միայնակեցաց, այսինքն կամարարացն կարգի։ Ասէ զգայիոս կամարար. եւ է կամարարդ անուն ի վերայ միայնակեցաց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Եւ կամ որպէս Սաբաւովթ, այսինքն (Տէր) զօրութեանց, որք անվրէպ կատարեն զկամս աստուծոյ.
(որ հայի ի պէսպէս առնումս եբր. ձայնիս, այսինքն սպայից, պաշտօնէից եւ այլն. եւ ի բանս սաղմոսին ՝ ուր ասի զհրեշտակաց,
Ոչ լինիցի կայ թաթից ոտից քոց։ Կա՛ց ի կայի քում։ Կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Զկայս հանգստեան քո գիտեմ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 65։ Դան. ՟Ժ. 11։ Յես. ՟Ժ. 13։ Ես. ՟Լ՟Է. 28։)
Կայցես յուղիղ կայի։ Բառնալ զկայ կենաց նորա (այսինքն զհաստատութիւն հացի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Քան զկայ կենաց կենցաղոյս կարծեաց։ Գերագունիցն կայից։ Ի բարձրութեանն կայից։ Ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Յերկուց կայից (ոտից)։ Մտացս կայից։ Կայից կանոնացդ։ Ի կայս եւ ի կողմանցն յունաց. (Նար.։)
Կայր ասէ յիսուս. նշանակէ զհեզ եւ զխոնարհ կայս, զզուարթ զհաստատուն տեսակ մարմնոյ ի վարդապետութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Որպէս շարժութիւնն առ կայսն, այսպէս ջուր առ երկիր. (Նիւս. բն.։)
Զիա՞րդ կայիւք (այսինքն կալով) թռչէին շուրջ զնովաւ. (Մաքս.։)
Ի բազում խաղաղութեան մանկունք քո, այսինքն յարդարեալք լիցին կարգալիցք. (Ոսկ. ես.։)
Որոց զայս կեցուցաբեր պատուիրանի աւանդեաց պահպանութիւն. (Սկեւռ. յար.։)
Մաւրիտանիա. ի լերինսն յայնոսիկ ընտիր կինաբառիս, այսինքն դեղ կարմիր. (Խոր. աշխարհ.։)
Եւ այս նշանակ կնկղաց (կամ կնկնղաց) նոցա. (Վրք. հց. ձ։)
Կորստախառն խոնարհութիւն աշխարհիս. այսինքն հետ զհետէ վատթարանա՝ն, որ տանի՝ ի կորուտ Եփր. (դտ.։)
ԿՈՒՂԲ (լծ. թ. քէլբ, այսինքն շուն). որ եւ ԿԱՍԴՐԻՈՍ. κάστωρ castor, lurda, fiber, beber. Ջրշուն. կենդանի ծովային եւ երկակենցաղ, լողակ սեւամորթ ի ձեւ շան.
Կղբու ձու, կամ կղբի ձուք, խունտուզ հայասի ասի։ Կղբու մորթի, որ է խունտուզն (այս ինքն մորթ նորա). (Բժշկարան.։)
Միոյ ճրագի, եւ կրակետեղ, եւ ամենեցուն այսպիսեացս յամենեսին բաւել կարացեալ. (Բրս. հց. ՟Լ՟Ա. (գրեալ էր, կրակատեղ։))
Բազում կրճիմ ի միջի ընդ այս եւ ընդ այն ոգի կայ։ Կրճիմքն ի միջոյ բարձրեալ։ Ոչինչ այնչափ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ իցէ երեսացն եւ երեսաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 5. 18։)
Բազում կրճիմն կայ ի մէջ այսոցիկ (ընդ շնորհս եւ ընդ օրէնս, ընդ քրիստոս եւ ընդ մովսէս). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Ընդդէմ թշնամւոյն հակառակողի (այսինքն սատանայի)։ Որով զլրբութիւն հակառակողին ըմբերանեալ ամաչեցուցէր. (Շար.։ Նար. ղ։)
Յայսմ ժամու անդ հանդիպեցելոցն. (Արծր. ՟Գ. 7։)
Առ որս հանդիպի պղատոն. այսինքն դիմապատահէ. (Սահմ. ՟Բ։)
Կուսի ծնանել՝ ոչ հանդիպեցելոյ առն. այսինքն անփորձ եղելոյ յառնէ. (ՃՃ.։)
Արքայութիւն աստուծոյ է գիտութիւն սրբոյ երրորդութեանն՝ ձգեալ ընդ հասութիւն միտս. այսինքն խորին եւ անբովանդակելի տեսութեամբ. (Եւագր. ՟Դ։)
Եթէ այն հաւատո՛յ է, եւ այս հաւատարիմ է. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
այսինքն Ի հետէ, որոյ նախդիրն դնի ի վերայ նախընթաց բառից. ἁπό, ἁφ’ ἦς, ἁπ’ ἑκεινού ex quo, ab exinde, jam inde, ab ... usque. Զհետ կամ զկնի անցելոց եւ այսր. անդստին, ի սկզբանէ ցայժմ. անընդհատ ցայս վայր. անկից ետեւ, ինչուան հիմա .... cf. ՅԱՅՆՄ ՀԵՏԷ, cf. ՅԱՅՍՄ ՀԵՏԷ, cf. ՅՈՐՍ ՀԵՏԷ, cf. Ի ՎԱՂՈՒՑ ՀԵՏԷ.
ՅՈՐՄԷ ՀԵՏԷ. մ. Ի ժամանակէ անտի եւ այսր. յետ այնր ժամանակի՝ յորում այն ինչ գործեցաւ. քանի՛ որ, ան բանը ըլլալէն էտեւ.
Յորոց հետէ առի ես զձեւս զայս, ոչ ճաշակեցի զենեալ ինչ. (Վրք. հց. ձ։)
ՀԵՐԵՍԻՈՎՏԱՅՔ կամ ՀԵՐԵՍԻՈՏԱՅՔ ՀԵՐԵՍԻՈՎՏՔ կամ ՀԵՐԵՍԻՈՏՔ. Բառ յն. αἰρεσιώτης, -τες . այսինքն Հերետիկոսք. (Կոչ. ՟Զ. ստէպ։)
Այս սովորութիւն ասէ հերեսիովտացն է, այսինքն կերինթացւոցն. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Եւ էր նա ի հերեսիոտից անտի։ Մկրտէին ասէ վերստին զհերեսիոտայսն։ Ի տըւչութիւնս հերեսիոտացն ընթացայ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։ ՟Է. 5։)
Մի՛ հաղորդիր ընդ հերեսիոտայսն եւ ընդ հեթանոսս. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
Զնոյն զհիւղայն, այսինքն զնիւթն։ Ի չքաւոր բնութիւնն հիւղեայ։ Վասն ճառից հիւղեայ. (Վեցօր. ՟Բ։ Ըստ նմանութեան մանրամաղ փոշոյն հիւղէի. Ագաթ.։)
Մերթ որպէս յն. ի՛լիօս. ἤλιος այսինքն Արեգակն.
ՀԻՒՍԻՍ ՀԻՒՍԻՍԻ. βορρᾶς, βορέας, βορέης eptentrio, aquilo, boreas. գրի եւ ՀԻՒՍԻՒՍ. ՀԻՒՍԻՒՍԻ. ՀՒՍՒՍ. ՀԻՍԻՍԻ. այսինքն հիւսիւս. հիւսիւսի. Կողմն աշխարհի ընդ մէջ արեւելից եւ արեւմտից՝ դէմ ընդդէմ հարաւոյ, հեռի միշտ յարեգականէ, եւ ցրտագին։ Եւ Հողմն ցրտաշունչ յայնմ կողմանէ. հուսիս։
Հիւսիս արեւելից. յն. ապելիոդէս, այսինքն ապարեւական։
Ներսէս՝ մարդ երկնային, եւ հրեշտակ երկրային, գեր ի վերոյ յոքունց հոմասեռից. այսինքն մարդկան. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Նշանս այս առաւելաւ ի խումբս եւ ի հոյլս հոմասեռիցն (փայտից). (Նար. խչ.։)
ՀՕ՛Ն կամ ՀՈՆ. Բառ ռմկ. այսինքն Անդ. անդր. cf. Օ՛Ն.
καθαρίζω purgo, mundum facio ἁνοίγω aperio. Հարթել, յարդարել, ուղղորդել. (ռմկ. զորդել, խորդել, շտկել, դուրել ). կամ ըստ յն. հարթել. եւ մաքրել. սրբել. այսինքն բանալ, դիւրել, եւ պատրաստել զճանապարհ. ... (այլազգ է եւ կազմութիւն բայիս Ճանապարհորդել. զոր տեսցես)
Հորդել յարդարել զչու ճանապարհին ի հայս. (Յհ. կթ.։)
Պետրոս հաւատովն մեծատուն էր զայսպիսիս հրաշագործել. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ի ձեռնդրութենէ երիցանց, այսինքն եպիսկոպոսից։ Ընդ ձեռնդրութեանն եպիսկոպոսութեան՝ զոր առ, ընկալաւ նա եւ զմարգարէութիւնն. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)
Կա՛մ է Ղօղանջիւն, հաջումն շանց. եւ կամ գրելի է Շօղ, որպէս ռմկ. շողիք, այսինքն լորձունք խածանօղ շան. Թիւնօք գազան իբրեւ զղօղ շանց. (Ճ. ՟Դ.։)
Զգաստանալ, եւ ճարտարաբանել։ Ի վիշտն եւս ճարտարաբանէր. յն. իմաստասիրել, այսինքն առաքինանալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 1։)
Զգաստութեան առաքինութեամբ ճարտարմտել. այսինքն իմաստասիրել, առաքինանալ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Եօթն ճրագարան ոսկի, եւ ի մջէ եօթն ճրագարանացն նման որդւոյ մարդոյ. (Յայտ. ՟Ա. 12. 13։ յն. լիխնի՛ա։ Իսկ իբրեւ լի՛խնօս, այսինքն ճրագ, ասի,)
Ո՞չ ապաքէն բժիշկս կոչես զայնոսիկ, որ մակացողքն են յաղագս այսորիկ. (Պղատ. մինովս.։)
ՄԱՂԿԱՏԵՄ ՄԱՂԿԱՏԵՑՈՒՑԱՆԵՄ ՄԱՂԿԱՏԻՄ. δάκνω mordeo եւ այլն. որպէս թէ մխելով զժանիս կամ զխայթոց՝ հատանել ծակոտել իբր զմաղ. այսինքն Խածանել. խայթել. հարկանել օձի. կծանել. մորմոքեցուցանել. կր. Հարկանիլ յօձէ՝ կամ մականաւ, այսինքն գաւազանաւ եւ այլն. կրել զցաւ. չարչարիլ. տանջիլ. մորմոքիլ. ցաւագնիլ. խածնել, խօթել, կճել, ցաւցընել. կր. ցաւ քաշել, խշխշալ, մզմզալ.
Մաղկատեալք լինէին ապաշաւանօք. այսինքն մորմոքէին. (Վրք. ոսկ.։)