submission, subjectionjsupposition, assertion, demand;
hypothesis.
Ենթադրութեամբ հերիայ յօշատեցաւ ի տիտանացն դիոնեսիոս. (Նոննոս.։)
Իսկ ըստ ենթադրութեանս՝ ինձ իսկ ոչ թուի արտաքոյ շրջել ենթադրեալ բանիցն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Յուսով ենթադրութեամբ ի քրիստոս. (Թէոդոր. խչ.։)
ԵՆԹԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. ըստ փիլիսոփայից եւ եւ աստուածաբանից՝ իբր Ենթակայութիւն. կամ ենթադրեալն. ὐπόστασις hypostasis, suppositum
Յայնժամ առօղն եւ առեալն լինէին մի ենթադրութիւն եւ մի անձն. զի տեսակ մարդոյն կայանայր ի վերայ նախկին ենթադրութեանն, ոչ ինքեամբ. (Մխ. ապար.։)
sublunary.
Մասնականացն, եւ ենթալուսնեացն ոչինչ միշտ եւ նոյնպէս բնաւորեցաւ գոլ. (Անյաղթ պորփ.։)
subject.
Արդարեւ խորիսխ մեղու են բանքն քրիստոսի, որ ի մարմնի կալով յենթակայոջ. (Համամ առակ.։)
Գետող ասեն զանձն, իսկ գիտելի զենթակայ իրն։ Աստեղաբաշխութիւն ենթակայ ունի զերկնային մարմինն. (Սահմ. ՟Ա. եւ ՟Դ։)
Աչք բազում անգամ ... ի ստոյգ ենթակային գիտութենէ սխալեալք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Պատահումն է, որ լինի եւ բացալինի՝ առանց ենթակային ապականութեան. (Պորփ.։)
ԵՆԹԱԿԱՅ. ըստ տրամաբանից, Եզրն՝ զորմէ ստորոգի ինչ. որպէս եւ ստորոգեալ կոչի՝ որ ինչ ասի զենթակայէ.
Նախադասութիւնքն (բաղկանան) ի ստորոգելոյ եւ յենթակայէ։ Ունի նախադասութիւն՝ ենթակայ եւ ստորոգեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
Այլ զայլմէ ստորոգիցի իբր զենթակայէ. (Արիստ. ստորոգ.։)
hypostatical;
constitutive.
ԵՆԹԱԿԱՅԱԿԱՆ συστατικός constitutivus որ եւ ԵՆԹԱԿԱՆ. իբր Բաղկացուցիչ զենթակայն. որ եւ ԲԱՂԿԱՑԱԿԱՆ.
Շնչաւորին եւ զգայնոյն տարբերութիւն՝ ենթակայական (կամ ենթական) է կենդանւոյւ գոյացութեան. քանզի կենդանին՝ գոյացութիւն շնչաւո՛ր զգայո՛ւն է. (Պորփ.։)
to subsist;
to exist.
ὐφίστημι, ὐφίσταμαι substo, subsisto իրօք կալ՝ իբր յինքեան կայացեալ. գտանիլ արդեամբք եւ հաստատութեամբ. զետեղիլ. բաղկանալ.
Յորում եւ ենթակայացեալ են ոչ միայն քառիցն արհեստք, այլ բոլոր էակացն խոկմունք. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Զառաջին դասն ընկալեալ տեսականին, որոյ ենթակայանայ բոլոր մարդկային հոգիք. (Մագ. ՟Ծ՟Բ։)
to cause to subsist or exist.
Զոր յոքնաբան նիւթ ի վար առեալ ենթակայացուցանէր. (Մագ. ՟Խ՟Գ։)
existence;
hypostasis.
ὐπόστασις subsistentia, et substantia որ եւ ԵՆԹԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ, եւ ՍՏՈՐԱԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. գրի եւ ԸՆԹԱԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. Իրական գոլն հաստատութեամբ. իսկութիւն. գոյաւորութիւն. գոյացութիւն. բնութիւն, եւ անձնաւորութիւն. զորս ըստ տեղւոյն պարտ է զանազանել.
Ենթակայութեամբ եւ մտածութեամբ նիւթաւորք գոն. որպէս փայտ եւ քար։ Ենթակայութեամբ եւ մակամտածութեամբ իսկ աննիւթք. որպէս աստուած, հրեշտակք, միտք, հոգի։ (Իսկ առ երկրաչափս) Ձեւք ենթակաայութեամբ նիւթաւորք գոն, իսկ մակամտածութեամբ աննիւթք գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Բանականն եւ մահկանացուն բաղադրեցաւ յենթակայութիւն մարդոյ. (Պորփ.։)
Որ է կերպարան էութեան, եւ գծաւորութիւն ենթակայութեանն նորա. (Աթան. ի կոյսն. այն է բանն. Եբր. ՟Ա. 3։)
Փոխանակ միոյ ընթակայութեան տեառն մերոյ երկուս ենթակայութիւնս եւ դէմս տարօրինապէս խորհեցան. (Սանահն. իբր յաթանասէ։)
Մի ենթակայութիւն». որ է ուղիղ ըստ հասարակ առման իբր Անձնաւորութիւն. (այլ առ նախնիս յունաց Ենթակայութիւն կամ իբօսդասիս՝ է՛ր զի իբրեւ անձն, եւ է՛ր զի իբրեւ բնութիւն առեալ լինէր)։
cf. Ստորակէտ.
ὐποδιστολή subdistinctio, interpunctio, coma, virgula Ստորակէտ. ստորատ. այն է կէտն (,) եդեալ յընթացս անկատար բանից. ըստ յունաց նաեւ ի վերայ սկզբնատառ ձայնաւորաց. այլ ի մեզ լոկ իբր մակակէտ տառիս ի. որ եւ գրի ի ի՝.
Միջակն () յաւարտելոյն (։) եւ յենթակիտէն (,) ունի զիւր ունակութիւնն։ Բութն եւ ենթակէտն զանկատաարութիւն բանին յայտնեն. (Երզն. քեր.։)
subjection, submission.
ὐπόζευξις subjectio, subjugatio Ի ներքոյ իրիք իբր լծոյ մտանելն եւ ձգելն. նուաճութիւն.
hyphen, mark of division of a word.
ὐφέν subunio Գիծ ձգեալ ի ստորէ բառից բարդելոց՝ մանաւանդ առանց ա տառի, ի նշանակ զօդելոյ. որպէս եւ ի յօդել զբառն հատուածեալ ի տողադարձս. զորօրինակ բարձ ընտիր, նոյ ընծայ, օրէնս ուսոյց. եւ ա րեւ, ի մաս տա սէր.
Ենթամնայ եւ ստորատդ հակառակ են միմեանց. ենթամնայդ ի խառնել զբանն, իբր թէ օրէնս ուսոյց. իսկ ստորատն ի բաժանել զսոյն. (Երզն. քեր.։)
Ի ձեռագիր մատեանս դնի եւ ի վերայ տառիս ը, ի նշանակ սղելոյ, կամ որոշ հնչելոյ. որպէս թէ զօրութեամբ եւս լինի իմանալ զեդեալն ներգործութեամբ. զոր օրինակ հ՟ըզօր, հ՟ընարք, անն՟ըման։
eel.
prefecture;
vice-royalty, vizirate.
ἑπαρχία կամ ὐπαρχία praefectura եւ այլն. Իշխանութիւն եպարքոսի. բդեշխութիւն. քաղաքապետութիւն.
Ամբրոսիոս յեպարքոսութենէն կոչեցաւ եպիսկոպոս մեդիոլանու. (Լմբ. պտրգ.։)
pinna-marina.
Ծովային կենդանի՝ կամ խեցեմորթ, որ ասի տոկալ ի հուր. (շփոթելոյվ զյատկութիւնս կոնքեղի կամ պինայի ընդ բոնոսոսի եւ ամիանդայ)
Զհուր վառեալ որսորդաց՝ ետես եպենէսն, եւ առփմամբ կերակուր իւր կամեցաւ առնել. եւ ըմբռնեալ զնա որսորդաց, մերկ զնա արարեալ թողին. (Մխ. առակ.։)
Ծովային եպենէսն, որ ի հուր շրջի, եւ հուր ուտէ. զարսն փետեն, թագաւորական զգեստ առնեն, եւ փոխանակ ջրոյ հրով սրբի. (Վանակ. հց.։)
Են կենդանիք՝ որ ի հրոյ ոչ ծախին, այլ առաւել պայծառանան. որպէս զեպենէսն ասեն, եւ զբոնոսոր գազանն. (Վրդն. ել.։)
blame, contempt.
Առանց խծբծի եւ եպերանաց գեղեցկապէս կեցեալք։ Պարսաւանս եւ եպերանս ունի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Եպերանաց խծբիծ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զոր պատմեմս եպերանօք. (Լմբ. պտրգ.։)
to blame, to despise.
Եպերելով եպերեաց վարդապետն զնոսա։ Եպերես զբանիւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Որք եւ ի մերձաւորացն եպերեալք, եթէ արբեալք իցեն. (Ագաթ.։)
Ապա եւ զսա (զսէր աստուծոյ եւ ընկեբին՝) կենաց ծառ ասել՝ ոչ եպերելի է. (Անյաղթ հց. իմ.։)
blamer, contemner.
Մի՛ եպերիչք, այլ առողջացուցիչք. (Լմբ. ատ.։)
cf. Եպերանք.
cf. Եպերանք. իբր Եպերելն, եւ իլն.
episcopal.
Մելքիսեդեկ ... եպիսկոպոսական արքայապատիւ ճոխութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
suffragan, companion of a bishop.
Յովսէփ եպիսկոպոս՝ բազում եպիսկոպոսակցօք իմովք. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Եպիսկոպոսարան.
archbishop.
Սրբոյն աթանասի եպիսկոպոսապետին աղեքսանդրի։ Սրբոյն բարսղի եպիսկոպոսապետի կեսարու. (Ի խորագիրս գրոց նոցա։)
Սուրբ եւ առաջին ամենայն եպիսկոպոսապետաց՝ հայրապետն հռովմայ. (Շ. թղթ. առ կայսր.։)
bishop's see, bishop's palace.
to roll, to roll up;
to twist, to writhe, to bend;
to shrivel;
to curl.
λυγίζω flecto, torqueo, complico, ἐλίττω convolvo Ոլորել. գլել կամ գլորել հոլովմամբ. բոլորել կուղ կուղ. փաթութել. եւ Գելուլ. գորովել զազիս, ճմլել զսիրտս. ոլրել, խաթ խաթ փաթթել. պիւքմէք, էյիշտիրմէք.
Գալարեսցես զնոսա իբրեւ զհանդերձ, եւ գալարեսցին. (Եբր. ՟Ա. 12։)
Գալարեսցին երկինք իբրեւ զմագաղաթ. (Ես. ՟Լ՟Դ. 4։)
Գալարէին աղիք նորա ի վերայ եղբօրն իւրոյ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 30։)
Գալարէր իբրեւ զօձ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Գալարեցան աղիք նորա իբրեւ զմագաղաթ. (Ոսկիփոր.։)
Իբրու շարժմամբ առ միմեանս՝ գալարելով զսոսա, եւ գալարեալ շուրջ զմիմեամբք եւ ի յիրար մտանելով. (Պղատ. տիմ.։)
roll;
fold, contraction, shrink;
wrench, sprain, distortion, twisting, tortuosity.
Պէսպէս գոյնքս գալարմամբս այսուիկ լինելով. (Պղատ. տիմ.։)
tortuous, puckered.
Որպէս զօձս, զի գալարուն է, եւ ծուռ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
arrival, approach, accession.
Ի կարգի եկեղեցական գրոց՝ Գալուստ ասի Քրիստոսի, Մարդեղութիւն, Տեառնընդառաջն, Ծաղկազարդն, եւ Կատարած աշխարհ. որպէս եւ Գալուստ հոգւոյն սրբոյ՝ Օրն պենտեկոստէից։ (Շար.։ ՃՃ.։ Տօնակ.։)
cf. Գահերիցութիւն.
Զամենայն ժամանակ եւ զհասակ պատշաճ վարկանին վարդապետութեան եւ գահագլխութեան. (Լծ. ածաբ.։)
first rank, head, first place;
president.
(առաւել յոքնակի). πρωτοκλισία primus in convivio locus Գահերիցութիւն. յառաջագահք. առաջին բարձ.
to succeed to the throne, to take the place of some one in dignity.
Որով ընկալեալ սորա զսուրբ օծումնս՝ եւ այդր եւս գահակալեսցէ. (Մաշտ.։)
Սուրմակայ ակնկալեալ փոխանակ սրբոյն սահակայ գահակալիլ յաթոռն. (Յհ. կթ.։)
partner of the same throne or dignity.
Աստուած էր բնութեամբ, եւ գահակից հօր։ Գահակից է այ, եւ համաթոռ ամենեցունց տիրողին. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
to sit on the same throne, to have the same dignity as another.
Համբարձեալ գահակցեցաւ ի սեպհականսն ընդ հօր. (Նիւս. խոստով.։)
Յընթրիսն հոգեւոր ընդ բազմականոն գահակցեալ. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Աթոռակցութիւն.
Եղբայր լինէաք հաշուեալ նոցա՝ պատուով եւ գահակցութեամբ. (Փարպ.։)
remarkable in dignity, royal prince.
Արշակունեաց գահանշանաց. (Նար. մծբ.։)
ambition, immoderate desire of honour and grandeur.
Սէր բարձի եւ պատուոյ. իշխանասիրութիւն.
Քահանայք գահասիրութեամբ մի հակառակեսցեն ընդ միմեանս. (Կանոն.։)
to precipitate.
ԳԱՀԱՎԻԺԵՄ ԳԱՀԱՎԻԺԻՄ. κατακρημνίζω praecipito Հոսել, հոսիլ ի բարձանց կամ ի դարէ ի վայր. ուչուրումտան աշաղը պրագմագ՝ տիւշմէք.
Գահավէժ առնէին զնոսա ի ծայրից բարձրավանդակին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Է. 12։)
Որ գահավիժեալ էր ի դիւաց յարօտս մահաբերս. (ՃՃ.։)
precipitation;
high precipice.
κατακνρήμνησις praecipitantia, praecipitatio Գահավէժն լինել. անկումն ի բարձանց.
Յանդուգն բերմամբ զյանկարծադէպն յաջորդէ զգահավիժութիւն. (Պիտ.։)
Ցրուեալք գահավիժութեամբք ըստ նմանութեան գիշերամարտի. (Երզն. մտթ.։)
cf. Գահաւանդակ.
ԳԱՀԱՒԱՆԴ մանաւանդ ԳԱՀԱՒԱՆԴԱԿ κρημνός praecipitium, λοφία cacumen ( ի սուրբ գիրս ՝ իտաբիրիոն. որ է ըստ եբր. թաբոր լեառն, եւ κάρταλλος որ եւ կողով սրածայր՝ որպէս դարան եւ թակարդ քուաւոր)։ Բարձրաւանդակ տեղի. գահ. դար. ծայրք եւ սարք կամ դարաւանդք լերանց. ուչուրում, վարդա.
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Առ իտաբիրովն, կամ թէ ի գլուխ գահաւանդի. (Սարկ. քհ.։)
Իբրեւ զգահաւանդակ (կամ զգահաւանդ. լս. թաբօր) ի լերինս. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 18։)
Քան զորս գեր ի վերոյ կայ այն եառն՝ երկուք գահաւանդակօք բաժանեալ. (Նիւս. երգ.։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
cap, height, ele vation, precipice, very high and steep place.
ԳԱՀԱՒԱՆԴ մանաւանդ ԳԱՀԱՒԱՆԴԱԿ κρημνός praecipitium, λοφία cacumen ( ի սուրբ գիրս ՝ իտաբիրիոն. որ է ըստ եբր. թաբոր լեառն, եւ κάρταλλος որ եւ կողով սրածայր՝ որպէս դարան եւ թակարդ քուաւոր)։ Բարձրաւանդակ տեղի. գահ. դար. ծայրք եւ սարք կամ դարաւանդք լերանց. ուչուրում, վարդա.
Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի վերայ գահաւանդի (լս. (տաբիրոն). Ովս. ՟Ե. 1։)
Առ իտաբիրովն, կամ թէ ի գլուխ գահաւանդի. (Սարկ. քհ.։)
Իբրեւ զգահաւանդակ (կամ զգահաւանդ. լս. թաբօր) ի լերինս. (Երեմ. ՟Խ՟Զ. 18։)
Քան զորս գեր ի վերոյ կայ այն եառն՝ երկուք գահաւանդակօք բաժանեալ. (Նիւս. երգ.։)
Որ բազում գահաւանդակօք բաժանեալ է։ Զառաջին գահաւանդակն ելանիցէ։ Եօթն գահաւանդակօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ. եւ վջ։)
throne;
palanquin;
high canopy;
gridiron.
φορεῖον (եբր. աֆիրէցօն) κλιντήρ ferculum, lectica, lectum, sella, thronus, thalamus Գահոյք արքունի կամ իշխանական, իբրեւ հանգստարան եւ նստարան. որպէս աթոռ մեծ, մահճակալ հովանաւոր, եւ դեսպակ կամ պատգարակ. թախտ, սօքքա կամ ճիպինլիք, եւ թախտիրէվան.
Մերթ՝ ἑσχάρα craticula (երբ. ռէշէթ) Կասկարայ. ըսխառա.
to heat, to strike.
Գահեցին զբերանս նորա, որ լցաւ արեամբ. (Ոսկիփոր.։)
Ընջուղն գէր եւ աղուոր պիտի՝ որ միս ունենայ, եւ ուժով կտրճներ դահեն, եւ բերեն ծանր պլատկերով. (Վստկ. ՟Յ՟Ա։)
president, principal;
primate;
dean.
Զչորսին գահերէցս իւրոյ տաճարին, որ բդեշխն կոչէին. (Ագաթ.։)
Իբր Նախագահական. նախապատիւ.
precipice.
Իբր Գահաւանդք. κρημνός praecipitium ուչուրում.
throne;
high canopy, arm-chair;
state-bed, palanquin.
θρόνος thronus Գահ, իբր Աթոռ արքունի, իշխանական, եպիսկոպոսական, եւս առաւել աստուածական. թախտ, մէսնէտ, կեահ.
Գահոյքն բազմոց է թագաւորի, ուր երբեմն հանգչի՝ զգլուղն դնելով. քանզի սնարից յիշատակումն առնէ ի գահոյսն սողոմոնի. եւ երբեմն նստի յաթոռ դատաւոր արդարութեան. (Վրդն. երգ.։)
Յարուցեալ (աբգարու) ի գահոյիցն. (Խոր. ՟Բ. 30։)
Արքայական կամ կայսերական գահոյից։ Բազմեալ (եպիսկոպոսն) ի գահոյս, եւն։ Բարձրեալ ահաւոր բազմեցաւ նստաւ ի գերունակն գահոյս. (Նար.։)
Արկաւ ապա յայս տաճար գահոյք այ. (Լմբ. ատ.։)
Դագաղքն էին ոսկեղէնք, գահոյք եւ անկողինք բեհեզեայ ... եւ զգահոյիւքն շուրջ որդիքն. (Խոր. ՟Բ. 57։)
to Conform, to imitate;
to copy, to transcribe.
Կնիքդ բազում էութիւնս ի կերպարանս իւր գաղափարելով. (Փիլ. ել.։)
Որ ըստ համեմատութեան ընդ եօթն աւուրս շաբաթուն գաղափարին. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ձմեռն զդժնեայ դառնութիւն դժոխոցն գաղափարեալ օրինակէ։ Գաղափարես ի բոլորս զերեքանձնական տէրութիւն։ Ի քեզ տպաւորեալ գաղափարէր մովսէս զգաւազանսն. (Զքր. կթ.։)
Զշնորհսն հոգւոյն սրբոյ եւ զօրութիւնն ջրով գաղափարէ. (Նանայ.։)
Զորս (զհրեշտակս) գաղափարեն սարկաւագք, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
transmigration, emigration, flight;
journey;
pilgrimage;
the colony, the settlers or fugitives.
ԳԱՂԹ որ եւ ԳԱՂՈՒԹ. (որպէս թէ գաղտերթ, կամ գաղոյթ. զօղումն փախստեամբ) ἁποικία demigratio, transmigrtatio, colonia (ուստի կողոնիա). Չու. վտանդարութիւն. տարաբնակութիւն. բնակափոխութիւն. պանդխտութիւն. փախուստ. գերութիւն. անցք. հատուած. կէօլ, հիճրէթ, գէվաթը, թէրքի տիյար.
ԳԱՂԹ. ի Թանձրացեալն, իբր Գաղթական. վտարանդեալն. խումբ փախստէից.
Առ ի գաղթ լինել բնաւ յաշխարհէս կանաց. (Տօնակ.։)
fugitive, refugee, settler;
colony.
Գաղթականք աշխարհին սպառեցին զհամբարս մթերեալս. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 53։)
Գաղթական էջ ի բերիտիա, եւ ի պատարա։ Յունաց գաղթականն. յորս եւ զհոմերոս ոմանք պատմեն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի պատառուածս նոյն ամբարտակի գետոյն՝ այժմ, որպէս լսեմք, մարդիկ աշխարհին ի հէն եւ ի գաղթականս՝ փախստեամբ ամրանան. (Խոր. ՟Ա. 15։)
cf. Գաղթ.
Զօրավար գաղթականութեան։ Յունական գաղթականութիւնն։ Առ յունական գաղթականութեամբն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
to send abroad or from home;
cf. Գաղթիմ.
ԳԱՂԹԵՄ, եցի. չ. ԳԱՂԹԻՄ, եցայ. ձ. μετοικίζομαι, ἁναχωρέω demigro, transferor, fugio, discedo Գնալ վտարանդի իբրեւ հատուած. տարագնաց լինել ի հայրենի գաւառէն. փոխել զբնակութիւն այլուր. չուել. մեկնիլ. խոյս տալ. անկանիլ եւ պատսպարիլ. կէօչմէք, թէրքի տիյարէթմէք, սըղընմագ.
Յորժամ ինքեանք գաղթեցին. (Լմբ. իմ.։)
Գաղթեն բնակիչս աշխարհին յամրոցս, եւ ի քաղաքս ամուրս յերեսաց իսրայէլի։ Ելանէ հրաման ի կայսերէն՝ գաղթել զբնակիչս աշխարհին ի քաղաքս ամուրս, եւ ամուր աշտարակս. (Ղեւոնդ.։)
french;
— եկեղեցի, the gallican church;
— բարբառ, the French language;
ոճ — լեզուի, gallicism.
to cool, to grow tepid, lukewarm;
to slacken.
Ի գիճութեան մեղացն գաղճանան. (Վանակ. յոբ.։)