Enriched dictionaries of Armenian

Entries' title containing ե : 10000 Results

Երանեալ

adj.

happy;
— է այր որ, blessed is the man that.

NBHL (1)

cf. երանեմ. եւ երանելի։

Երանեակ

cf. Երանելի.

NBHL (3)

Երանելի երեւեալ. բարեբաստիկ.

Ի մեծութեան, ի փափկութեան, բարեշէն, երջանիկ, երանեակ. (Գէ. ես.։)

Է եւ յատուկ անուն կնոջ։ (Խոր. ՟բ. 63։)

Երանելի, լւոյ, լոյ, լեաց

adj.

happy, blessed;
— առնել, to make happy;
— լինել, to be happy.

NBHL (15)

μακάριος beatus, -a, -um Արժանի երանելոյ, եւ Երանեալ. երջանիկ. երանաւոր, եւ Երանական. ասի զաստուծոյ, զսրբոց, զբարեբախտից, եւ զիրաց՝ որք առիթ են երանութեան կամ երջանկութեան.

Ըստ աւետարանի փառաց երանելւոյն աստուծոյ։ Երանելին, եւ միայն հզօր, թագաւոր թագաւորաց. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 11։ ՟Զ. 15։)

Երանելի ասի ի գրոց՝ ամենայն բարեաւ բովանդակեալն. (Խոսր. պտրգ.։)

Երանելի սուրբ առաքեալք։ Ընդ դասս երանելի վկայիցն։ Երանելեացն ի մարտ մտեալ. (Շար.։)

Երանելի՛ են՝ որ զճանապարհս իմ պահիցեն։ Որ շրջի անարատ յարդարութեան, երանելի որդիս թողու զկնի իւր. (Առակ. ՟Ը. 32։ ՟Ի. 27։)

Երանելի կանայք քո, եւ երանելի ծառայք քո. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 8։ Ակն կալցուք երանելի յուսոյն. Տիտ. ՟Բ. 13։)

Երանելի երես աստուծոյ, կամ տեսութիւն քրիստոսի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)

Երանելի կեանք. (Յճխ. ՟Ե։)

Երանելի ամենեցուն. (Շար.։)

Երանելի յերկնայնոցն հրեշտակաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Թշուառական տեսանել յերանելւոյ զյաչաղեալն. (Բրս. բարկ.։)

Զարդարեւ երանելին միտս համբարեալ ստանայի։ Նմանել երանելում եւ բարեբաստիկ բնութեան (աստուծոյ). (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)

Երանելի ե՛ւս էք, կամ է. (Յհ. ՟Ժ՟Գ. 17։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 40։)

Երանելի՛ ե՛ս, եւ երիցս երանելի նա. (Մագ. ՟Կ՟Է։)

Որպէս եւ գրեալ է յաւետարանն երանելի». յն. ի սրբոց աւետարանչաց։

Երանեմ, եցի

va.

to declare happy, to felicitate.

NBHL (15)

տր. եւ հյց. խնդրով μακαρίζω beatum praedico Երանի՛ տալ. երանելի կարդալ. երջանիկ համարել. բարեհամբաւել որպէս բարեբախտ, նախանձելի, եւ ցանկալի. երնեկ ըսել.

Ամենայն ազինք երանիցեն նմա. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Գ. 15։)

Որ երանենդ ձեզ, խաբեն զձեզ. (Ես ՟Գ. 12։)

Երանեսցեն ինձ ամենայն ազգք. (Ղկ. ՟Ե. 48։)

Երանեմք համբերողաց. (Յկ. ՟Ե. 15։)

Մի՛ ումեք երաներ յառաջ քան զվախճան. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 30. (նոր թարգ)։)

Երանիցեն ինձ կանայք. (ա՛յլ ձ. երանեսցեն զիս) (Ծն. ՟Լ. 13։)

Եւ մեք զփառաւորեալսն յայստուծոյ երանեսցուք։ Երանէ զծառայսն, յորոց անունն օրհնի. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)

Ոչ երանել զբարեբախտութիւն մարդոյ մինչեւ ցվախճան. (Խոր. ՟Բ. 12։)

Ի գովողաց եւ յերանողաց առաւել վնասեսցի. Երանօղք մեր խաբեն զմեզ. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Է։)

Եթէ ընդ առիւծս արգելցին, ի մէնջ պարտ է երանիլ. (Բրս. գոհ.։)

Ոմն ի նախասկիզբն, որով երանիլ կարողանայ, (Կլիմաք.։)

Լցան լիացան եւ երանեցան։ Երանեալք եւ բարեբանեալք։ Մայր երանեալ։ Երանեալ մարգարէի։ Երանեալն դաւթի։ Երանեալ եպիսկոպոսի. (Նար.) որ անխտիր ասի եւ Երանելի. որպէս եւ Երանեալ է, կամ Երանելի է, կամ Երանի՛ այնմ եւ այլն, են նոյն։

ԵՐԱՆԵԼ ասի ըստ յն. ոճոյ, նաեւ որպէս Երանացուցանել, երանելի առնել.

Զնա պսակէ եւ երանէ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Երանի՜

adj int. s.

happy! cf. Երանութիւն;
— թէ, if it please God! would to Heaven! — նմա որ, happy he who;
— քեզ ! how happy you are! lucky fellow! fortunate man ! — տալ, —ս կարդալ ումեք, to deem or consider some one happy.

NBHL (16)

ԵՐԱՆԻ՛ (տր. խնդրով, որ ներգործութեամբ կամ զօրութեամբ) μακάριος, -ιοι beatus, -ti որպէս թէ՝ Երանելի՛ ասելի է, երանութեան է արժանի. երնե՛կ, երնե՛կ անոր՝ որ .... զի որ ի յն. եւ լտ. ասի, երանելի կամ երջանիկ է այն՝ որ. կամ երանեալք են՝ ոյք, եւ այլն. մեք թարգմանեմք եւ ասեմք հասարակօրէն.

Երանի՛ ամենեցուն՝ ոյք յուսացեալ են ի տէր։ Երանի, ում (կամ որում) թողութիւն եղեւ մեղաց։ Երանի առն, կամ երանի իցէ առն, որ, եւ այլն. (Սղ.։ եւ Առակ.։)

Երանի՛ աղքատաց։ Երանի՛ սգաւորաց։ Երանի՛ իցէ ծառայիցն այնոցիկ եւ այլն. (Մտթ.։)

Երանի՛ (այնմ) որ խորհի զաղքատն։ Երանի՛ (այնոցիկ) ոյք քննեն։ Երանի՛ (այնոցիկ) զորս ընտրեցեր. եւ այլն։

Դուն ուրեք եւ հյց. խնդրով.

Արդարեւ երանի՛ զազատեալսն ի տրտմութեան տեղւոյ։ Երանի՛ զամենեսին։ Երանի՛ է զարժանացեալս այսմ պարարման եւ ցնծութեան։ Արդարեւ երանի է զայնպիսին. (նոր ձեռ. երանելի՛ է զայնպիսին) (Լմբ. սղ.։)

Բայց երանի՛ զանձն իմ էին, թէ բանք իմ աստ դադարէին. (Շ. եդես.։)

ԵՐԱՆԻ, իբր անուն, կամ անուանացեալ.

Բիւր երանի են, որ տան զպտուղն լիապէս». այսինքն երանելի են, կամ երանութեան արժանաւոր. (Նար. երգ.։)

Որով առաք զերանին». այսինքն զվճիռն՝ երանի՛ որ, եւ այլն. (Շար.։)

ԵՐԱՆԻ ՏԱԼ. μακαρίζω Երանութիւն տալ. այսինքն Երանի՛ ասել. երանել. բարեբախտ համարել.

Ունկն որ լսէր, երանի տայր ինձ. (Յոբ. ՟Ի՟Թ. 11։)

Յառաջ քան զվախճան մի՛ տար երանի մարդոյ. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 30. (հին թրգ)։)

Երանի՛ տամ նմա, եւ երկրին ընդ որ անցանիցէ։ Յոյնք երանի ետուն վասն նորա աշխարհիս հայոց. (Եղիշ. ՟Ը։)

Յիրաւի տացուք քեզ երանի՝ մա՛յրդ յիսուսի. (Նար. կուս.։)

ԵՐԱՆԻ՛ ԹԷ. մջ. εἵδε, ὅφελον utinam Օ՜շ թէ. իցէ՜ թէ. երնե՛կ թէ, ա՛խ թէ .... բացատրի եւ բառիւքս, Ո՜ տայր. լա՛ւ էր. յանկա՛րծ, եւ այլն.

Երանիկ

cf. Երանեակ.

NBHL (3)

Երանեակ.

Բարեշէն երջանիկ, երանիկ, պերճացեալ՝ փափկացեալ. (Ոսկիփոր.։) Բարեբաստիկ համարեալ։

Փափկակեաց, բարեկեցիկ, դիւրասնունդ, երանիկ, երջանիկ, չարայօժար եւ մեղասէր. (Վեցօր. ՟Ե։)

Երանութիւն, ութեան

s.

felicity, happiness, beatitude;
—ք աշխարհի, fortune, wealth;
—ք Տեառն, the beatitudes of J.-C.;
— քո, ձեր, իւր, thy, your, his blessedness, your holiness;
Your Grace.

NBHL (14)

μακαριότης beatitudo Երջանկութիւն ծայրագոյն. պարառութիւն ամենայն բարեաց. բարեբախտութիւն կատարեալ՝ բաղձալի եւ նախանձելի.

Զի՞նչ է սահման երանութեան. Երանութիւնն է պարառութիւն ամենայն բարեաց. (Շ. մտթ.։)

Երանութեան վերարժանացո՛։ Իսկապէս երանութիւն։ Որ փառաւորեալքն են երանութեամբ։ Տունկ երանութեան։ Պտղոյն երանութեան։ Որդիք երանութեան. (Նար.։)

Որ յանճառ երանութիւնսն վայելեցուցանէ զառաքինացեալսն հոգւով. (Յճխ. ՟Ա։)

Անկեալ յերանութեանցն՝ եղկելի ամենեցուն եղեւ. (Խոսր.։)

Աստուած բարութեանց, եւ տէր երանութեանց, (Նար.։)

ԵՐԱՆՈՒԹԻՒՆՔ. իբր Վճիռք տեառն, Երանի՛ աղքատաց եւ այլն. որ են եւ ասին ութ կամ ինն երանութիւնք.

Յորժամ երանութիւնքն լնուն, աղքատաց մեծանալ, եւ սգաւորաց մխիթարիլ. (Իգն.։)

ԵՐԱՆՈՒԹԻՒՆՔ (երկրաւորք). Ինչք. ստացուածք. գոյք. վաճառք.

Նաւք յորժամ թափէին զերանութիւնսն, բառնային աւազ, եւ գնային, զի մի՛ տապալիցին. (Եփր. օրին.։)

ԵՐԱՆՈՒԹԻՒՆ ՔՈ, կամ ՁԵՐ, կամ ԻՒՐ. իբր Յայտարարութիւն մեծ վայելչութեանն աստուծոյ, փառաց տիրամօր, կամ սրբանուէր վիճակի առաջնորդաց.

Որ եղկելոյս ինձ ծածկեցեալն է, քումդ երանութեան մերձաւոր է. (Նար. ՟Ծ՟Է։)

Քումդ երանութեան բանագովութեան։ Հանդիպել եւ անդանօր ընծայի բանից քումդ երանութեան. (Նար. կուս.։)

Ըստ որում եւ վայել էր իւրում երանութեանն (հայրապետին). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Երանուհի, հւոյ

s.

happy;
blessed.

np.

Felicia.

NBHL (8)

μακαρία beata Կին երանելի.

Սրբասնունդ եւ երանուհի տիկնոջն սոփիայ. (Նար. խչ.։)

Տեսանէր զորդի իւր մայրն երանուհի՝ զմանուկն երանելի (զմելիտոս) ի չարչարանս տանջանաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)

Արդ ես, ո՛վ երանուհի, ոչ եմ ինձ եւ յիս. (Ածազգ. ՟Ժ։)

Երանուհի մայր նորա». պիտի ըստ ձ. երանելի։

որպէս եւ (Մծբ. ՟Թ.) տպ.

Մարիամայ երանուհւոյ»։

Էի երբեմն առ երանուհոյն դիոնեսայի. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Երանք, նաց

s. pl.

groin;
loins, reins;
hip, haunch, thigh;
knees;
lap;
առաջակողմն —նաց, mons Veneris;
քունջ —նաց, groin;
ելանել յերանաց ուրուք, to be horn of, to spring from the loins of;
լինել յերանս հօր իւրոյ, to be yet in the loins of his father;
զ—նս ածել ի վերայ, to infork, to mount, to ride.

NBHL (12)

μηρίον, μηρία ilia, ilium, femur ὁσφύς lumbus Երեւելի մասն ի մարմնի կից ընդ համանուն մասունսդ Երի, Երիկամունք, Երաստան, եւ Առականք, հանդերձ զստիւ եւ ազդերբ. այսինքն սկսեալ ի կողից եւ ի միջաց եւ ի վայր մինչեւ զբարձս. վարի կողերը ու մէջքը, նստուկը, աճուկը, պուտը.

Հարկանէր ջուրն (յորդեալ՝) մինչեւ ցերանսն... (եւ եւս յորդեալ՝) հարկանէր ջուրն մինչեւ ցգօտին. (Եզեկ. ՟Խ՟Է. 4։)

Դի՛ր զձեռն քո ընդ երանօք իմովք. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 2 եւ 9։)

Ընդէ՞ր ասէ, դի՛ր զձեռն քո ընդ երանաւ իմով... Հրամայէ դնել մերձ ի տեղւոջ ծննդականացն՝ առակելով մաքուր խօսս մերձաւորութեան ... ստուգաբանապէս (ըստ յն) զերանն ասել՝ զայն, որ ոչ ծորէ ոգւոյն տեղի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 86։)

Եդեալ էր զաջ ձեռն նորա ընդ երանօք իւրովք, զի ի մերձաւորէ մարմնոյ նորա ածցէ կին որդւոյ նորա. (Եփր. ծն.։)

Ընդ երանօք իմովք. (այսպէս) յոյոնն պարկեշտագոյն թարգմանեաց. բայց եբրյեցին զառնացի անդամոցն իսկ ասաց, զի ի թլփատութիւնն յաստուծոյ ուխտն երդնուցու. (Կիւրղ. ծն.։)

Թագաւորք յերանաց քոց ելցեն». այսինքն ծնցին ի քէն. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 11։)

Ամենայն ոգիք... որ ելեալ էին ի յերանաց նորա». այսինքն ծնեալ էին ի նմանէ. (Ծն. ՟Խ՟Զ 26։)

Եհար զնոսա ի սրունից մինչեւ ցերանս հարուածս մեծամեծս. (Դատ. ՟Ժ՟Ե. 8։)

Ամենայն երանք գարշասցին խոնաւութեամբք. (Եզեկ. ՟Է. 17։)

Յորժամ յերանս կամ յայլ անդամս միս խաղայցէ, նշանակ հեծանելոյ ուրուք է ասեն. (Եզնիկ.։)

Զերանսն ածեալ ի վերայ առիւծու». այսինքն հեծեալ. (Խոր. ՟Ա. 25։)

Երաշխ

adj.

cf. Աշխէտ.

Etymologies (6)

• = Պրս. [arabic word] raxš «խառն գոյնով, ինչ-պէս ճերմակով կարմիր ևն. 2. աշխէտ, կարմրերանգ ձի. 3. անուն հռչակաւոր երի-վարի քաջին Րիւսթէմայ. 4. երիվար ձի». բուն իմաստն է «փայլուն, փայլ» է կցւում է զնդ. raoxšna, սանս. rukša-«փայլուն» բա-ռերի հետ՝ հյ. լոյս արմատին (Horn, § 610)։ Իրանեանից է նաև վրաց. რახსი րախսի «бурaя лошадь, աշխէտ ձի»։-Հիւբշ. 148։

• Ուղիղ մեկնեց Պատկ. Maтep. 1. էջ 15։ Պատահական նմանութիւն ունեն ա-րամ. rikšā, եբր. [hebrew word] rekes «ձի, նժոյգ»։

• «գրաւական» Ճառընտ., որից՝ երաշխիք «գրաւական կամ երաշխաւորու-թիւն» Պղատ. օրին., յէրաշխի առ-նոս «մէկին երաշխաւոր լինել» ՍԳր., «ըն-դունիլ, մօտն առնել պահել» ՍԳր., ե-րաշխաւոր «ուրիշի համար պատասխանա-տու» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. Եւս. քր., երաշ-խաւորել Եւս. քր. Ա. 184 (որ Վարդանեան, ՀԱ, 1922, 577 յետին է համարում), երաշ-խաւորութիւն ՍԳր., յերաշխել Իրեն. հերձ, 120. գրուած է նաև երեշխաւոր, երեշխևոր Յայսմ. (ստէպ). նոր բառեր են՝ համերաշխ, համերաշխաբար, համերաշխութիւն ևն։

• = Պհլ. *raxš ձևից. այս բառը աւանդուած չէ ո՛չ մի իրանական լեզւում, բայց նրա գո-յութիւնը հաստատում է սանս. [other alphabet] rakš (rakšati, rakšyatē̄) «պահել, պաշտպա-նել, ազատել», [other alphabet] rakšana «պահ-պանութիւն, պաշտպանութիւն», [other alphabet] raksā նոյն նշ. [other alphabet] rakšitár «պաշտ-պան, պահապան». այս բառը հին պարսկե-րէնում պիտի ունենար *raxša-ձևը։ Նրա ցեղակիցներն են այլուստ յն. ἀλεζω «պաշտ-պանել, հեռացնել», ἀλϰή «ուժ, պաշտպա-նութիւն», անգլսք. ealgian «պաշտպանել», հնխ. aleq-արմատից (Walde, 56, Boisacq, 43)։-Աւելի հեռաւոր ցեղակիցների մասին տե՛ս անդ։

• Տէրվ. Նախալ. 63 համարում է հնա-գոյն *երակս «պաշտպանութիւն» ձևից և համեմատելով յն. ἀλέέειν և սանս. rakš բառերի հետ՝ դնում է հնխ raks ար-մատիզ։ Մառ, ЗВО, 5, 318 զնդ. dasina և պհլ. dašn «աջ» բառերին ցեղակից, Հիւնք. երաշտ բառից։ Վերի ձևով է մեկնում Kорщъ, թրգմ. Մշակ, 1914, թ. 122

• ԳՒՌ.-Մշ. «երաշխավոր, Պլ. յէրէշխավոր. Ոզմ. յէրըշխավուր (գրականից փոխառեալ)։

Երաշխ, ից

s.

pledge, caution, guarantee;
յ—խի առնուլ, առնել, to take in pledge, cf. Երաշխաւորեմ, cf. Ընդումիմ;
to give caution, to become bail, to answer for, to become security for.

Etymologies (6)

• Ուղիղ մեկնեց Պատկ. Maтep. 1. էջ 15։ Պատահական նմանութիւն ունեն ա-րամ. rikšā, եբր. [hebrew word] rekes «ձի, նժոյգ»։

• ԳՒՌ.-Մշ. «երաշխավոր, Պլ. յէրէշխավոր. Ոզմ. յէրըշխավուր (գրականից փոխառեալ)։

Երաշխիք, եաց

cf. Երաշխ.

NBHL (10)

Ի ձի երաշխ արիւնագոյն հեծեալ զտէր ետես տեսօղն. (Մագ. ՀԳ։)

ԵՐԱՇԽ 2 (երաշխիք, խեաց.) գ. ἑγγύνη fidejussio Գրաւ եւ առհաւատչեայ. կամ երաշխաւորութիւն.

Ահաւասիկ երաշխն իմ թափեալ ձեզ. (Ճ. Ա. վրք. բրս.։)

Առ յապա խոստմանն երաշխիք. (Շ. ա. յհ. ՀԴ.) (ի նոր օրինակս՝ աւետիք)։

Զտուժն պահանջել, եւ երաշխիս գոլ տիրագոյն նախ իսկ զհօրն, երկրորդ զհաւուն, եւ երրորդ զհամարացն։ Եթէ ընդ երաշխեօք անկեալ իրն կենդանի իցէ, յաղթելն յաղագս սորա՝ հատուսցէ զկերակուրն սորա։ Երաշխիս՝ զոր ինչ եւ երաշխեօք յայտնապէս երաշխաւորիցէ նախավաճառողն. (Պղատ. օրին. Զ. ԺԱ. ԺԲ։)

ՅԵՐԱՇԽԻ ԱՌՆՈՒԼ, եւ ԱՌՆԵԼ. ἑγγυάω, ἑγγυάομαι spondeo, fidejubeo Առնուլ զոք ի գրաւի՝ գրաւականելով զանձն, խոստմամբ փոխանակ նորա. այն է Երաշխաւոր լինել ումեք.

Որ յերաշխի առնու զմանուկ անմիտ։ Որ զմահապարտ յերաշխի առնու. (Առակ. ԺԹ. 28։ ԻԸ. 17։)

Այր բարերար յերաշխի առնէ զմերձաւորն. (Սիր. ԻԹ. 19։) Կամ ἑνδέχομαι excipio Ընդունել. յանձն առնուլ. խօսք տալով՝ վրան առնել, քովը պահել.

Ես առնում զդա յերաշխի։ Ծառայի քո առեալ է յերաշխի զմանուկդ ի հօրէ իւրմէ. (Ծն. ԽԳ. 9։ ԽԴ. 32։)

Որ զմեզ յերաշխի. (Գծ. ԻԸ. 7։)

Երաշխաւոր, աց

s.

pledge, guarantee, surety, answerable, responsible;
assurer, certifier;
— լինել՝ կալ, to be, to become surety or guarantee;
cf. Երաշխաւորեմ.

NBHL (10)

ἕγγυος, ἑξέγγυος sponsor, fidejussor Որ առնու զայլս յերաշխի. խոստմամբ անձնատուր փոխման պարտեաց այլոց. եւ Վկայ հաւատարիմ անձնագրաւ.

Զշնորհ երաշխաւորի մի՛ մոռանար, զի ետ զանձն իւր վասն քո. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 20։)

Սա՞ է երաշխաւորն եւլոժի. այո՛ տէր, սա է երաշխաւորն նորա։ Դու երաշխաւո՛ր կաց անձին նորա։ Ընդէ՞ր առաւել քան զկար քո երաշխաւոր եղեր ումեք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Երաշխաւոր լինել բարեկամի, կամ օտարի, կամ լաւագոյն ուխտի. (Առակ. ՟Զ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի։ Եբր. ՟Ե. 22։)

Ես երաշխաւոր մտանեմ ի քրիստոս, զի մի՛ ոք ի ձէնջ ոչ պակասեսցէ. (Ճ. ՟Ժ.։)

Խնդրել հրամայէ, եւ առնուլ երաշխաւոր լինի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)

Միջնորդ աստուծոյ, եւ երաշխաւոր աշխարհի, պատարագ հօր եւ փրկութիւն մարդկան. (Մանդ. ծն. քրիստոսի.։)

(Իմաստասէրք) բարեացն եւեթ երաշխաւորք եղեն եւ առիթ. (Պիտ.։)

Վկայ ի մօտոյ երաշխաւոր զաքարիա մարգարէ է. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Երաշխաւոր մեզ եւ այսմիկ լինի պօղոս, ասելով. (Սարկ. քհ.։)

Երաշխաւորեմ, եցի

vn.

to guaranty, to bail, to promise, to become answerable, to assure.

NBHL (14)

ἑγγυάω spondeo, satisdo Երաշխաւոր լինել. յերաշխի տալ զանձն խոստմամբ. խոստանալ եւ ապահովել՝ միջնորդութեամբ կամ վկայութեամբ.

Ոմանք կամիցին զսա ի բարեկամացն երաշխաւորել. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)

Երաշխաւորեա՛ զիս ամենօրհնեալ սուրբ կոյս. (Ճ. ՟Դ. վրք. մար. եգիպտ.։)

Թոշակ ... որ զնորոգութիւն ինձ երաշխաւորէ. (Նար. ՟Կ՟Ը։)

Սովաւ զյաւիտենական կենացն առ մեզ երաշխաւորեալ տեսանեմ բարութիւնս։ Զառաջիկայ յուսոյն խորհուրդ երաշխաւորեալ սեպհականէ անձին եւ իւրայնոց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)

Զնոյն եւ եզեկիէլ վասն չորացեալ ոսկերացն կենսանալոյն երաշխաւորէ. (Լմբ. հանգ.։)

Խօսեալն՝ այնուհետեւ հարսն երաշխաւորեալ գոյ. (Ոսկ. յաւետումն.։) յն. κατηγγυᾶτο oppignorata est

Մերթ Երաշխաւոր տալ, եւ առնուլ կամ ունել զոք.

Եւ ոչ զհայրն երաշխաւորեն։ Որ երաշխաւորէ զոք, եւ սահման դնէ տարի մի. (Մխ. դտ.։)

ԵՐԱՇԽԱՒՈՐԵԼ. չ. Երաշխաւոր լինել, կալ, մտանել.

Ես վշտակցեցայ, եւ երաշխաւորեցի. (Լմբ. առակ.։)

Երաշխաւորեալ (նորա) բնակչացն՝ այլ մի՛ եւս անցանել գետոյն ընդ սահմանն. (Նիւս. ի սքանչ.։)

Վկայ (բանիս) ի մօտոյ երաշխաւորէ զաքարիա մարգարէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Վկայ քեզ ի մօտոյ երաշխաւորեսցէ եկլէսիաստէ գիրք եւսեբի կեսարացւոյ. (Խոր. ՟Բ. 9։)

Երաշխաւորութիւն, ութեան

s.

guarantee, gage, bail, assurance, protestation, promise, surety;
տալ զանձն or անկանիլ յ—, cf. Երաշխաւորեմ.

NBHL (6)

ἑγγύη sponsio, fidejussio Երաշխաւորն գոլ. եւ Պարտք երաշխաւորին.

Մի՛ տար զանձն քո յերաշխաւորութիւն. (Առակ. ՟Ի՟Բ. 26։)

Երաշխաւորութիւն բազում աջողեալս կորոյս. (Սիրաք հին. ՟Ի՟Թ. 24։)

Զշնորհ երաշխաւորութեան ննորա մի՛ մոռանար, զի նա ետ զանձն փոխանակ քո. (Սիր. նոր. ՟Ի՟Թ. 19։)

Ստուգիւ տուժեցից ի քէն զերաշխաւորութիւն դորա։ Ո՞չ գնաս լնուս զերաշխաւորութիւն քո։ Բերկրեցայ ընդ զերծանելն իմ յերաշխաւորութենէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Առեալ երաշխաւորութիւն առ ի յասոնայ» ի յն. ասի զբաւականն. ἰκανόν , (իբր ապահովութիւն կամ վճար). որպէս լտ. satisfactio։

Երաշխէպք

s.

torment, great pain, trouble;
scar, seam;
wound.

Երաշտ, ի

adj.

dry, arid, parched;
cf. Երաշտութիւն.

Etymologies (4)

• , ի, ո, ու հլ. (բոլորն էլ յետնա-րար) «չորութիւն, անձրևի պակասութիւն» Խոր. Կաղանկտ. Նիւս. բն., «չոր, չորայեն» Սիր. լբ. 26, «չոր, ցամաք (հող)» Վստկ.. «անթաց, չոռոգուած» Ոսկ. ես., որից՝ երաշ-տութիւն «չորութիւն» ՍԳր. «ծարաւ, պա-պակ» Ոսկ. յհ. ա. 45, երաշտահար Թէոփ. խ մկ., երաշտանալ «չորանալ» Եղիշ. Խոր.. երաշտահաւ «մի տեսակ թռչուն» Վանակ. հց. գրուած է նաև երեշտ, երեշտութիւն Վրղն. լուս. Ճառընտ։

• = Պհլ. *rašt «ցամաք, չոր» բառից, որ ա-ւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] rašt «very dry, շատ չոր» (չգիտէ ԳԴ), որի երկ-ռորդ փոխաբերական նշանակութիւնն է «հող, ցամաք երկիր» (այս իմաստը գիտէ ԳԴ)։ Նկատելի է, որ «երկիր, հող» նշանակող բա-ռերը ծագում են «չոր» նշանակող բառերից. այսպէս՝ լտ. terra «երկիր, հող» գալիս է հնխ. ters-«չորանալ» արմատից. հիռլ. tīr «երկիր» գալիս է tīr «չոր» բառից. հյ. ցա-մաք «հող» ծագում է նախաւոր «չոր» նշա-նակութիւնից ևն։ Բայց հայերենի մէջ էլ ե-րաշտ ունեցել է «հող» նշանակութիւնը, ինչ-պէս ցոյց է տալիս Ղրբ. ըրըշտա՛ վրէտ<ե-րաշտահոտ «անձրևը նոր սկսած ժամանակ հողի հոտը»։-Աճ.

• ՆՀԲ իտալ. asciutto և հլ. աշտուճ. Տէրվ. Altarm. 75 և Նախալ. 57, 67, 84 հլ. թարշամիլ, դորսովել, դերև, սանս. tarš «ծարաւիլ, պապակիլ», յն. τερςαίνω. լտ. torreoել», terra «ցամաք, երկիր», գոթ. thaursian «ծարաւիլ» ձևերի հետ հնխ. tars «չո-րանալ, ցամաքիլ» արմատից. ըստ այ-սըմ երաշտ <*թրաշ-տ։ Նոյնն ունի նաև Bugge, Btrg. 13, որ հայ բառը հանում է հնխ. trsti-նախաձևից, իբր սանս. t(šyati «ծարաւում է», զնդ. tar-šna «ծարաւ», յն. τρασία «չորա-ցում», անգսք. dyrst, գերմ. durst, հի-ռըլ. tart «ծարաւ», լտ. torreo։-Հիւբշ. 442 անապահով է համարում այս մեկ-միևնոյն հնխ. tլs-արմատը տայ մի կողմից trš->tarš->tras->երաշ-, և միւս կողմից trš->tars->թառամիլ։ Պատկանեան, Maγep. 1, 15 պրս. rašt «չոր» և Հիւնք. պրս. rašt «հող», որով առաջին ուղիղ մեկնիչները սրանք են ւևնում։ Grammont MSL, 20, 216 իբրև բնիկ հայ՝ կցում է լիթ. troksztu «ծա-րաւիլ» բառին. ձայնական յարաբերու-թեանց համար հմմտ. վեշտասան։ Ny-berg, տե՛ս դաշտ բառի տակ։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. արաշտ «երաշտ», չորութիւն», որից ըրըշտա՛վրէտ «երաշտահոտ, հողի հո-տը՝ անձրևը նոր սկսած ժամանակ»։

NBHL (11)

Սովով եւ երաշտով. (Սիսիան.։)

ԵՐԱՇՏ ἁβροχία pluviae defectus, siccitas որ եւ ԵՐԱՇՏՈՒԹԻՒՆ. Պակասութիւն անձրեւի եւ խոնաւութեան. ցամաքութիւն, չորութիւն. որոյ հակառակն ասի Թօն. ... (լծ. հյ. աշտուճ. իտ. ասչիո՛ւտտօ).

Երաշտ եղեւ, եւ արտօրայք իմ չորացան. (Հ=Յ. փետր. ՟Ը.։)

Աղաչեաց զաստուած վասն երաշտին այնորիկ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Գ։)

Ի հեղեղաց, եւ յերաշտից. (Խոր. ՟Գ. 62։ Անձրեւոց, կամ երաշտից. Նիւս. բն. ՟Լ՟Գ։)

Նշան երաշտոյ եւ թօնից երեւին յարեգակն։ Երաշտ էր, եւ չգոյր անձրեւ. (Վրդն. ծն.։)

Յարեգակնակէզ երաշտոց անձրեւ ածէաք ձեզ. (Կաղանկտ.։)

Ի վերայ երաշտու, եթէ անանձրեւ լինի. (Մաշտ. հին.։)

Որպէս ամպք անձրեւաց յերաշտ ժամանակի». յն. ի ժամանակի երաշտութեան. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 26։)

Երկիր ծարաւուտ զկոյսն կոչէ, որ անփորձ էր ամուսնութեանն խառնից, եւ երաշտ ի սերմանական ցօղոյն. (Ոսկ. ես.։ յորմէ եւ ՃՃ.։)

Ծնեբեկն զերաշտն սիրէ (վայր), եւ ո՛չ զջրայինն. (Վստկ.։)

Երաշտահաւ, ու

s.

tom-tit, tit-mouse.

NBHL (1)

Թռչունն՝ որ ի թռիչս քաղէ զկերակուրն, երաշտահաւ ասեն. լորոյ չափ է, ի դարափոսս բնակէ, ագի ունի՝ կոտոշ կտուց, եւ ծիրանեգոյն փետուր. զմեղուքն քաղէ ի թռչման. (Վանակ. հց.։)

Երաշտանամ, ացայ

vn.

to dry, to become dry (speaking of earth or air).

NBHL (9)

ԵՐԱՇՏԱՆԱԼ. Պակասիլ յանձրեւոյ. ցամաք գտանիլ. եւ Խռուանալ.

Երաշտացեալ, եւ թարշամեալ պասքութեամբ։ Գարուն երաշտացեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Հողն երաշտացեալ ցամաքեցաւ. (Եղիշ. յար.։)

Երկիր երաշտացեալ ոչ բուսուցանէ զդալարի. (Եփր. քրզ.։)

Զերաշտացեալ երկիր եկք անձրեւաց կակղեն. (Անան. զղջ.։)

Զերաշտացեալ տեղիսն բազմաջուրս գործել. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)

Իբրեւ երկիր եւ սէզ եւ խոտ երաշտացեալ. (Վրդն. սղ.։)

Ամենայն երկիր առ հասարակ երաշտացեալ. (Ոսկ. հերոդ.։)

Սեաւ հանդերձ, երաշտացեալ վարսք. (Բրս. թղթ.) յն. αὑχμηρός squalidus խռուցեալ։

Երաշտութիւն, ութեան

s.

dryness, aridity.

NBHL (7)

Վասն երաշտութեան անձրեւի։ Յամէ երաշտութեան մի՛ երկիցէ. (Երեմ. ՟Ժ՟Դ. 1։ ՟Ժ՟Է. 8։)

Իբրեւ զեղէգն լի երաշտութեամբ. (Նաւում. ՟Ա. 10։)

Յերաշտութենէ խոնաւ երկիր չորանայ.

Ածէ յերաշտութեան անձրեւ. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)

Եւ եւս՝ Պասքութիւն. պապակումն. տոչորումն ի ծարաւոյ.

Փոքր ի շատէ զերաշտութիւն կոկորդացն զովացուցանել. (Եղիշ. դտ.։)

Եթէ ոք պասքեալ իցէ, եկեսցէ առ աղբիւրս այս. քանզի զերաշտութիւն լուծանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)

Երասան

s.

bridle, curb, rein, snaffle;
halter;
scatch, bit;
— արկանել, to bridle, to put on a halter.

NBHL (10)

ԵՐԱՍԱՆ ԵՐԱՍԱՆԱԿ. ἠνία, ἠνίον habena, lorum, retinaculum χαλινός frenum. պ. էրսան, էրսիւն. Առասանեայ կապ բերանոյ գրաստուց. որպէս եւ պախուրց կաշեայ, դանգանաւանդ. եւս եւ Սանձ. .... Նմանութեամբ՝ որպէս Գործի ուղղելոյ, վարելոյ, հանդարտելոյ. ուղղեակ. ղեկ.

Ոչ կացուցի յոտին զերիվար մտացս երասանաւ բանին։ Ընդոտնեա՛ ի սանձս կապոյ երասանաց ըմբռնման զցնդեալ մտացս վայրագութիւն։ Երասանաւ սանձաց, կրթութեան։ Իբր երասանաւ փոկոյ նահանջեալ։ Երասանաւն հանդարտութեան։ Երասանի պնդութեան. (Նար.։)

Կրէ նա զմարմինս երասանաւ կամացն. (Լմբ. սղ.։)

Երասանակք կառաց նոցա խռովեսցին. (Նաւում. ՟Բ. 3։)

Արձակեսցեն զերասանակս իւրեանց. (Ամբ. ՟Գ. 1։)

Կրկին զօրութեամբք գործոց՝ երասանակ ի ձեռն առեալ վարէ զամենայն. (Նիւս. կազմ.։)

Արդար կամօք ուղղէր զերասանակ իշխանութեանն (իբրեւ զղեակ)։ Մինչդեռ երասանակ մակուկի մարմնոյս ի ձեռին իմում է, օգնեա՛ ինձ երկնաւո՛ր նաւապետ. (Ճ. ՟Ա.։)

Շրջշրջել զնաւս փոքրագոյն թեւոցն երասանակօք. (Պիտ.։)

Երասանակ կամաց, կամ մտաց, բանի, եւ այլն։ Յճխ. (՟Ե։ Նար. ՟Հ՟Ը. եւ առաք։ Սարկ. հանգ. եւ այլն։)

Զի եղիցի միտք պինդ ունել զերասանակս շրթանց. (Եփր. համաբ.։)

Երասանակ, աց

cf. Երասան.

NBHL (10)

Կրէ նա զմարմինս երասանաւ կամացն. (Լմբ. սղ.։)

Երասանակք կառաց նոցա խռովեսցին. (Նաւում. ՟Բ. 3։)

Արձակեսցեն զերասանակս իւրեանց. (Ամբ. ՟Գ. 1։)

Կրկին զօրութեամբք գործոց՝ երասանակ ի ձեռն առեալ վարէ զամենայն. (Նիւս. կազմ.։)

Շրջշրջել զնաւս փոքրագոյն թեւոցն երասանակօք. (Պիտ.։)

Երասանակ կամաց, կամ մտաց, բանի, եւ այլն։ Յճխ. (՟Ե։ Նար. ՟Հ՟Ը. եւ առաք։ Սարկ. հանգ. եւ այլն։)

Զի եղիցի միտք պինդ ունել զերասանակս շրթանց. (Եփր. համաբ.։)

Երասանակալ

adj. s.

that holds the bridle or the rein, coachman, driver;
conductor, leader.

NBHL (9)

ԵՐԱՍԱՆԱԿԱԼ մանաւանդ ԵՐԱՍԱՆԱԿԱԿԱԼ. Գրի վրիպակաւ եւ Երասնակալ, Երեսանակակալ, Երեսնակակալ, Երասանակընկալ, եւ այլն. ἠνίοχος auriga Ունօղ զերասանն կամ զերասանակն. այն է կառապետ, կառավար. ձիավար. առապաճը. նմանութեամբ՝ եւ Ղեկավար .... եւ Ամենայն ուղղիչ, վարիչ. անձն, եւ գործի.

Կառավար անձին (այսինքն հոգւոյ) ... երասանակալդ սրտի. (Նար. ՟Լ՟Բ։)

Երասանակալք նոցա՝ իրերաց փոխանորդք։ Հմտութիւն երասանակալաց. (Բրս. սղ. եւ Բրս. գորդ.։)

Որպէս ձիոյ սանձս ի բերանս դնի ... եւ անսայ ի կամս երասանակակալին (տպ. երասանակալին) առ հոգեւոր պատերազմ. (Յճխ. ՟Թ։)

Տէր ի վերայ կացոյց նոցա իբր երասանակակալ զմիտսն, որպէս զի զկապակիցն սանձեսցէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 216։)

Երասանակակալ եղեալ՝ առ աստուած զամենայն շարժմունս դարձուցանէր։ Իբրեւ զքաջ երասանակակալ ի վերայ առաքինութեան կառաց նստեալ. (Ճ. ՟Ա.։)

Երասանակակալ ձեռինն թուլացեալ (հեծելոյն)։ Նաւամարտիկ ընթացս կազմեալ՝ դուզնաքեայ երասանակակալ փայտիւն վազս առեալ. (Արծր. ՟Բ. 8։ ՟Դ. 11։)

Երասանակակալ միտքն։ Միտքն թմբրեալ է, չէ երասանակալ զգայարանացն. (Լմբ. առակ.։)

Զերասանակակալաց եւ զկաքաւչաց։ Վասն երիվարաց եւ երասանակակալաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31)

Բուրեմ, եցի

vn. va.

to smell, to exhale, to issue;
— զհոտ անոյշ, to embalm, to perfume;
— ժահահոտ, to stink, to have a bad smell.

NBHL (11)

Տալ զբոյս կամ զբուրումն. արտաքս ծաւալել զհոտ կամ զշոգի եւ զծուխ. ըստ յն. բղխել, եւ կաթեցուցանել. φύω, στάζω

Բուրեն զանուշահոտոթիւն, կամ զմուռս լիութեան. (Երգ. ՟Է. 13։)

Բանաւոր բուսոց բուրեալ զանուշահոտութիւն։ Զյարութեան բուրել զհոտ. (Խոր. հռիփս.։)

Իսկ չ. եւ կ. Բղխել եւ ծաւալիլ հոտոյ, եւ հոտաւէտ իրաց. ըստ յն. ի վեր գալ, վերբերիլ. ἁναβαίνω, ἁνάγω

Ելցէ շարաւ նորա, եւ բուրեսցէ հոտ նորա. (Յովէլ. ՟Բ. 20։)

Յորմէ բուրէ եւ բուրի սաստիկ ժանգահոտութիւն. (Մանդ. ՟Թ։)

Ծխաշունչ կծուութիւն ինչ ի փորէ ի վեր բուրիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Յորոց բուրէր հոտ անոյշ։ Հոտ բուրեաց։ Ի քէն բուրեաց. (Փարպ.։ Խոր. հռիփս.։ Անյաղթ բարձր.։)

Իբր զբուրեալ խունկն։ Յերեսս բոցոյ բուրելոյ խնկոցն։ Խնկեսցի, բուրեսցի. (Նար.։)

Քանզի հոտ անուշից բուրեցայք ի Քրիստոս. (Շար.։)

Հոտոտելեացս բուրեսցի՛ հոտ կենաց քոց. (Մխ. աղ.։)

Բչեմ, եցի

vn.

cf. Բնչեմ.

NBHL (2)

Երինջքն առ գութ որթուցն խանդաղատեալ բչիցեն գոչիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)

Եւ եկն կովն բջելով եւ քրտալով. (Վրդն. պտմ.։)

Բռածեփ

adj.

plastered.

NBHL (2)

Ծեփեալ բռով. բռեալ.

Տունն գերեզման էր բռածեփ, եւ հոգին անդնդալից աղջամղջով լի. (Ոսկ. ղկ.։)

Բռեմ, եցի

va.

to plaster;
to whitewash;
to roughcast.

NBHL (5)

κονιάω dealbo Բռով ծեփել. կրով կամ գաճիւ սպիտակացուցանել.

Կանգնեսցես անդ քարինս մեծամեծս, եւ բռեսցես զնոսա բռով։ Բռեսջիք զնոսա բռով. (Օր. ՟Ի՟Է. 2. 4։)

Ի բռեալս անիրաւութեամբ։ Գրէին ի վերայ բռելոյ որմոյ։ Որմ բռեալ (իբր կեղծաւոր)։ Նման էք գերեզմանաց բռելոց. (Առակ. ՟Ի՟Ա. 9։ Դան. ՟Է. 5։ Գծ. ՟Ի՟Բ. 3։ Մտթ. ՟Ի՟Գ. 27։)

Զարտաքնայարդար՝ զբռեալ որմս գարշունակ. (Նար. ՟Ի՟Է։)

Որմ բռեալ՝ զմարմնաւոր փոյթն ասէ, զոր եւ ինքն իսկ Քրիստոս գերեզմանս բռեալս ասէ զնոսա, զի զարտաքինն ասէ սրբէք, եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)

Բռնաբարեմ, եցի

va.

to violate, to force.

NBHL (4)

καταδυναστεύω vi opprimo, βιάζω, βιάζομαι vim adfero, urgeo Բուռն առնել. բռնաբար վարել կամ վարիլ. հարստահարել եւ բռնադատել.

Բռնաբարեալ վաճառեսցէ զնոսա։ Ամենեքեան՝ որ գերեցին զնոսա, բռնաբարեցին զնոսա, եւ ոչ կամէին արձակել զնոսա. (Օր. ՟Ի՟Դ. 7։ Երեմ. ՟Ծ. 33։)

Ոչ զոք բռնաբարելով քարշեմ. (Փարպ.։)

Արքայութիւնն Աստուծոյ աւետարանի, եւ ամենայն ոք զնա բռնաբարէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 16 (յն. է հոմաձայն. որպէս ն. կամ կ. առ նա՝ բռնադատի, կամ բուռն առնէ։))

Բռնադատեմ, եցի

va.

to violate, to force, to oblige, to necessitate, to compel, to convince, to subject, to constrain, to exact, to persecute.

NBHL (18)

Կամիս զկին իմ բռնադատել ի տան իմում. (Եսթ. ՟Է. 8։)

βιάζω, βιάζομαι, ἁναγκάζω vi compello, vim facio, cogo, insisto Բուռն առնելով թախանձել. ստիպել. հարկեցուցանել. ճորովցնել.

Բռնադատեաց զնա, եւ էառ։ Բռնադատեաց զնա աներ իւր եւ նստաւ։ Թո՛ղ բռնադատեսցուք զքեզ։ Բռնադատեաց տարաւ զմեզ։ Գինի՝ որ բռնադատէ զայս ամենայն գործել։ Արքայութիւնն երկնից բռնադատի, եւ բռունք յափշտակեն զնա.եւ այլն։

Ոչ կամաւ, այլ բնութեամբ բռնադատեցաւ (ասեն՝ ի չարն). (Եզնիկ.։)

Բռնադատեալ ուսումն ոչ բնաւորեցաւ յարամնալ. (Բրս. մախ.։)

Եթէ հարկ ինչ բռնադատեսցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Մի՛ բռնադատէք մխիթարել զիս։ Զյանձնառութիւն բռնադատէք օրինաց. (Փարպ.։)

Բռնադատեցին զիս ոչ ումեք ասել զայն. այսինքն բուռն արարի անձին. ռմկ. բռնել, զսպել. (Վրք. հց. ՟Է։)

Թէպէտ եւ բռնադատեցաւ, չկարացապրեցուցանել զմիտս. (Կիւրղ. ծն.։)

Եւ καταδυναστεύω vi opprimo, subigo Բռնաւորաբար նուաճել ընդ բռամբ. հարստահարել. բռնաբարել. եւ Բռնի առնուլ. եւ Լլկել. բռնանալ ի վերայ.

Բռնադատել զորբն եւ զայրին. կամ զտնանկն, զնա, զմեզ, եւ այլն. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 3։ Եզեկ. ՟Ի՟Բ. 7։ Իմ. ՟Բ. 10։ ՟Ժ՟Ե. 14։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 28։)

Վասն եպիսկոպոսի, որ զայլոյ իշխանութիւնն բռնադատէ. (Կանոն.։)

Բռնադատիցէ զայն բան յայլ միտս (խեղաթիւրելով). (Կիւրղ. ծն.։)

Բռնաւորաբար նուաճել ընդ բռամբ. հարստահարել. բռնաբարել. եւ Բռնի առնուլ. եւ Լլկել. բռնանալ ի վերայ.

Կամիս զկին իմ բռնադատել ի տան իմում. (Եսթ. ՟Է. 8։)

Վասն եպիսկոպոսի, որ զայլոյ իշխանութիւնն բռնադատէ. (Կանոն.։)

Բռնադատիցէ զայն բան յայլ միտս (խեղաթիւրելով). (Կիւրղ. ծն.։)

Բռնազբօսեմ, եցի

va.

cf. Բռնադատեմ.

NBHL (7)

βιάζω, ἑκβιάζομαι vim infero, vi adigo բռնաբարել. բռնադատել. բռնանալ, եւ բռնութեամբ ձգել.

Բռնազբօսեաց զնոսա՝ ցուցանել նմա զգանձն աստուածային. (Խոր. առ արծր.։)

Ծառայիցե՞ս գրոց, եթէ բռնազբօսեսցես զգիրս. (Սեբեր. ՟Է։)

Որ բռնազբօսեացն տիրել, ոչ զօրեաց ունել, իբրեւ ստոյգն (բուն տէրն) կոչեաց. (Իգն.։)

Բռնազբօսեսցի ոք ամուր զօրութեամբ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)

Պահեցին զաւանդն բռնազբօսելով ի նոստ համակ զվայելչականն՝ որ պահիւր. (Համամ առակ.։)

Զխօսեալ աղջկունս եւ յայլոց յափշտակեալս՝ պարտ է առաջին խօսելոցն ի բաց տալ, թէպէտ եւ բռնազբօսեցան. (Կանոն.։)

Բռնակալեմ, եցի

va.

to tyrannize.

NBHL (5)

ԲՌՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. ԲՌՆԱԿԱԼԵՄ. τυραννεύω, δυναστεύω tyrannidem exerceo, impero, regno Բռնանալ. իշխել. տիրել. տիրաբար կամ բռնութեամբ առնուլ, ունել. նուաճել՝ որպէս հզօր, կամ որպէս բռնաւոր հարստահարօղ.

Բռնակալեաց ի վերայ արեւելից։ Բռնակալեաց միահեծան զամենայն աշխարհն. (Ճ. ՟Ա.։)

Զմեծ մասն երկրիս բռնակալեալ՝ սեպհականաբար իմն տիրէր։ Այլք ոմանք բռնակալեալ. (Յհ. կթ.։)

Յոլով տեղիս բռնակալեալ ... Եւ զԴամասկոս բռնակալեալ. (Վահր. ոտ.։)

Եհան զկապեալսն քաջութեամբ իւրով, զբռնակալեալսն ի գերեզմանս. (Ոսկ. համբ.։)

Բռնահարեմ, եցի

va.

to force, to oppress, to molest;
to fist.

NBHL (9)

κρατέω, καταδυναστεύω detineo, vi subigo Բուռն հարկանելով յինքն ձգել. ըմբռնել. պինդ ունել, բռնաբարել. լլկել. յաղթահարել. յափշտակել.

Բռնահարեաց, եւ բռնադատեաց զնա, եւ տառապեցոյց զնա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 14։)

Բռնահարէին զայնոսիկ՝ որ բնակեալ էին ի սահմանսն. (Ճ. ՟Բ.։)

Բռնահարին ի դեղոցն. (Խոսր. այսինքն յաղթին։)

Բռնահարեսցուք զկեանսն յաւիտենականս. (Զքր. կթ.։)

Մերթ՝ Բռամբ կամ բռնցի հարկանել. կռփել.

Այլք ապտակէին յաջ եւ յահեակ դէմսն՝ բռնահարելով զնա. (Բրսղ. մրկ.։)

որպէս Բուռն հարկանել (զզաւակէն աբրահամու).

Վայել էր զանապականելին՝ բռնահարել զբնութեան զընդ ապականութեամբ, զի զնա ի բաց փոխեսցէ յապականութենէն. (Պիտառ.։)

Բռնատեղ

s.

handle.

NBHL (2)

Մեղեխ. կոթ. սափ.

Իջցէ ջերմարիւնն, եւ թուլացուսցէ զբռնատեսն. (Մամիկ.։)

Բռնաւորեմ, եցի

va.

to force;
to tyrannize, to encroach.

NBHL (5)

Բուռն առնել. բռնադատել. ստիպել. եւ Պինդ ունել զանձն իւր, կամ զայլ ինչ.

Բռնաւորէ հարկն խնդրել զպէտս իւր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 41. յն. բռնաւոր կամ զօրագոյն է հարկն։)

Զի՞ բռնաւորէք զմեզ. (Ճ. ՟Բ.։)

Բռնաւորեա՛ փոքր ինչ զմիտսդ։ Բռնաւորեալ զինքն, եւ փոքր ինչ արգելեալ զարտասուսն. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Բռնաւորեա՛, եւ ի քեզ կորզեա՛. (Ոսկիփոր.։)

Բռնեմ, եցի

va.

cf. Ըմբռնեմ.

NBHL (13)

δράσσω, ἑγκρατέω prehendo, teneo Ի բուռն առնուլ, բռամբ պինդ ունել. ըմբռնել. արգելուլ. ունիմ, (կալայ). բռնել. դութմագ.

Յորժամ բռնիցես, մի՛ թողուցուս զնա. (Սիր. ՟Ղ. 28։)

Որ բռնիցէ զստուերէ. (անդ. ՟Լ՟Ա. 2։)

Բռնեաց զձեռնն, եւ արտաքս քարշեաց։ Բռնեսցէ զլեզու իւր. (Վրք. հց. ձ։)

Մի՛ յագեսցիս, այլ բռնեսցես զքեզ՝ որչափ կարօղ ես, ի կարգ պահոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Որ բռնելով զթեւս՝ անալէկոծ անցուսցէ զքեզ. (Կլիմաք.։)

Ընդդէմ կալ, բռնել, եւ արգելել զսուրն. (Դամասկ.։)

Արտասուօք զձեռն բռնեմք. (Մաշկ.։)

Յակոբ զգարշապարն եսաւայ բռնեաց։ Աջոյ ձեռին մերոյ բռնօղ։ Հասանել եւ բռնել (այսինքն արգելուլ) զպատիժն. (Վրդն. ծն.։ Վրդն. ել.։ Վրդն. օր.։)

Զոր ինչ սիրեմքն, բռնեմք. (Գէ. ես.։)

Պարտական ձեզ բռնեցէ՛ք զհայրն իմ. (Լմբ. պտրգ.։)

Կորուսանէ սատանայ զպահս պահողին, եթէ զանպարկեշտաբար բռնիցէ. (Եփր. պհ.։)

Դադարեա՛ ասէ զայսր անուան չարիս բռնելով. յն. գերաքննել. (Բրս. ի հայեաց.։)

Բտեմ, եցի

va.

cf. Բուծանեմ.

NBHL (2)

(առաւել ռմկ) Բուտ տալով սնուցանել՝ պարարել. բուծանել.

Հեշտասէրն՝ որ բտէ զմարմինն որպէս զանասուն, հրոյ ժառանգ է։ Բտէիք զմարմինս ձեր հանգստեամբ եւ մեղօք. (Եփր. վաշխ.։ եւ Ոսկիփոր.։)

Բրածեծ

adj.

struck with a stick;
— առնել, to bastinade, to beat with a stick;
— գան, to bastinado;
— լինել, cf. Գանահարեմ

NBHL (7)

ԲՐԱԾԵԾ. ԲՐԱԾԵԾ ԳԱՆ. (Բրով ծեծ.)

Առ ոչինչ համարէր զբրածեծս գանիցն։ Բրածեծ գանի համբեծէ. (Ճ. ՟Ա. ՟Թ.։)

Եւ ոչ զբրածեծ գանին գրեաց ինչ զվիշտս. (Ագաթ.։)

Ցուցանէին զբրածեծ վէրսն. (Վրք. ոսկ.) իմա՛ զվէրս՝ որ ի բրածեծ գանից։

ԲՐԱԾԵԾ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ῤαβδίζω virgis caedo Բրով ծեծել, իլ. գան հարկանել, իլ. ձաղկել, իլ.

Բրածեծ առնէին զանձն նորա ի կախաղանի անդ։ Ոչ գրեալ ինչ զբրածեծն առնել՝ քաջապէս համբերէր։ Ի բրածեծ առնելն. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ՞ կթ։ Նար. երգ.։)

Երիցս բրածեծ եղէ։ Բրածեծ եղեալ քահանայապետն Աստուծոյ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։ Բուզ. ՟Գ. 12։)

Բրգաձեւ

adj.

pyramidal.

Բրդազգեաց

adj.

hairy, furnished with wool, covered with mourning, woolly.

NBHL (2)

Որ զգեցեալ ունի ի բնէ զբուրդ. բրդեղ. բրդոտ, բրդլախ.

Բրդազգեաց կենդանեաց նման էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Բրդգզեալ

adj.

ragged, tattered.

NBHL (2)

ԲՐԴԳԶԵԱԼ կամ ԲՐԴԱԳԶԵԱԼ. Ունօղ զհանդերձ պատառատուն՝ որպէս զբուրդ գզեալ. քճքճեալ. գըզգըզած՝ քըճքըճած հագուստով, քրջեր հագած.

Երիթացեալ եւ բրդգզեալ։ Երիթացեալք եւ բրդագզեալք դողան. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ Կանոն.։)

Բրդեմ, եցի

va.

to crumble;
— ի բարկութիւն, — ի սրտմտութիւն բարկութեան, to be on a passion, to be angry, mad.

NBHL (9)

διαθρύπτω comminuo, contero, frango Պատառել՝ մանրել՝ փշրել՝ գզել որպէս զբուրդ. ասի առաւել զհացէ. որ եւ ԲԵԿԱՆԵԼ ԶՀԱՑ. բրդել, ջարդել.

Բաղարջ լինիցի, եւ բրդեսցես զայն պատառս պատառս։ Բրդեա՛ քաղցելոց զհաց քո. (Ղեւտ. ՟Բ. 6։ Ես. ՟Ծ՟Ը. 7։)

Սովեցելում ոգւոյդ ոչ բրդեցեր զմարդասիրութեան հացն. (Մաշկ.։)

Ամպն կատորոտի հանդերձ խոնաւութեամբն, բաժանի, բրդի, դնի, դիզու ի բարձրաւանդակ վայրսն, զոր եւ ձիւն անուանեմք. (Շիր.։)

Նմանութեամբ՝ Շարժել զոք ի ցասումն կամ ի կիրս սնաստիկս. կր. Գրգռիլ. վառիլ. բորբոքիլ. որպէս թէ անձամբ զանձն պատառոտել.

Ի մեծ բարկութիւն բրդէին զառաջին տէրն ձեր. (Եղիշ. ՟Գ։)

Որով բրդեցին զանբարկանալին (ի բարկութիւն). (Գանձ.։)

Ի սրտմտութիւն բրդեցաւ թագաւորն։ Ի նախանձ բարկութեան բրդեցաւ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 27։ ՟Ա. Մակ. ՟Բ. 24։ (ռմկ. ասի փրթիլ։))

Ոչ սակաւ ինչ ձայն ամբոխի ի վերայ նորա ածեալ բրդեալ հեղոյր. (Յհ. կթ.։)

Բրեմ, եցի

va.

to dig, to hoe, to dig with a mattock, to hollow, to trench, to sink, to undermine;
to scratch.

NBHL (9)

ὁρύσσω, -ττω, ἑξορύττω fodio (լծ. փոսել) effodio, κατασκάπτω suffodiendo everto, diruo Բրով կամ բրչաւ փոս հատանել. փորել եւ հանել զմիջինն. բանալ. ծակել. պեղել. յատակել. քանդել. եւ Ի բաց կորզել, քանցել.

Բրեա՛ զորմդ. եւ բրեցի զորմն։ Խլել, եւ բրել։ Քարինք որմոց նորա բրին (կամ յատակին)։ Բրեցին շուրջ զսահմանօք. եւ այլն։

Եթէ զաչս մեր բրեսցես, ոչ եկեսցուք առ քեզ։ Բրեցին զաչս նորա. եւ այլն։

Տիտոս զերուսաղէմ ի հիմանց բրեաց։ Թեբայեցիք յատակաց բրեցան. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Բրել զերկիր. (Ագաթ.։ Մաշկ. եւ այլն։)

Բրել զայգին։ Բրեաց քարինս. (Լմբ. պտրգ. եւ ՟Ժ՟Ղ։)

Մինչեւ զոսկերս անգամ հարցն բրեաց ի գերեզմանացն. (Խոր. ՟Գ. 29։)

Զթաղեալսն բրել, եւ յարեւու ցամաքեցուցանել. (Մխ. երեմ.։)

Բրել զաչս, կամ զականջս. (Նար. ՟Հ՟Դ։ Եղիշ. ՟Ը։)

Բրտացուցանեմ, ուցի

va.

to make hard, coarse, thick or rusty.

NBHL (3)

Տալ բրտանալ (ըստ ամենայն առման).

Զմարմինս արեւակէզ առնելով՝ զօրէն լորանեալ մշակի բրտացուցանեն. (Պիտ.։)

(Անշնորհակալուն լինել) այնպէս բրտացուցանէ եւ կսկծեցուցանէ զոգիս, որպէս սառն զմարմինս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)

Բրտերախ

cf. Խստերախ.

NBHL (2)

Խստերախ, կարծրերախ.

Երիվար բրտերախ. (Ոսկ. յղ. սգ.։)

Բքաբեր

adj.

stormy;
snowy, full of snow.

NBHL (8)

Որ բերէ՝ առնէ՝ պատճառէ զբուք, զմրրիկ, զձիւնաբեր.

Հողմք բքաբերք (կամ բքարար). (Խոր. ՟Գ. 68։)

Բքաբեր եւ ահարկու հողմոց. (Արծր. ՟Ե. 11։)

Բքաբեր հողմով. (Նար. ՟Ի՟Ե։)

Ի զանազան հողմոց բքաբեր շնչմանց. (Լմբ. եկեղ.։)

Եւ Որ բերէ յինքեան զբուք. բքով լի.

Զբքաբեր լերամբք, զտապացեալ դաշտօք։ Բքաբեր կենցաղոյս. (Սկեւռ. աղ.։ Անան. եկեղ։)

Ոչ ի ժամանակս ձմերայնին, եւ ի բքաբեր գիշերային հին օրինացն. (Մխ. ապար.։)

Բօթաբեր, աց, ից

adj.

that brings sad news, sorrowful;
bearer of unhappy news.

NBHL (7)

Իբրեւ գերեցաւ տապանակն, եկն եհաս բօթաբերն՝ գոյժ տալ. (Եփր. թագ.։)

Յորժամ բօթաբերն զերկեղ մահուն պատմէ. (Մաշկ.։)

Բերօղ զբօթ. գուժկան.

Բօթաբեր եղբօրն (այսինքն բերօղ զբօթ զեղբօրէն) աւետիս լուաւ զյարութեան. (Մամբր.։)

Իբրեւ զբօթաբերսն Յոբայ. (Ոսկիփոր.։)

Եւ Որ ինչ կրէ յինքեան զբօթ. որպէս բօթալի.

Լուրս բօթաբերս. (Ճ. ՟Ա.։)

Բօթեմ, եցի

vn.

cf. Գուժեմ.

NBHL (1)

Որպէս ի ձեռն կնոջն բօթեցաւ մահ, նոյնպէս եւ ի ձեռն արի կանանցն աւետեաց՝ կեանք յաւիտենական. (Բրսղ. մրկ.։)

Գագաթնահայեաց

adj. adv.

vertical;
vertically.

Գագացեմ, եցի

vn.

to crow (of a cock).

NBHL (2)

Կարկաչել, խօսել հաւու. կռկռալ.

Սկսաւ աքաղաղն ճեմել, եւ բարձրավզել վասն յաղթութեան. (Ոսկիփոր.։)

Գազաղացուցանեմ, ուցի

va.

to reduce to ashes, to burn.

NBHL (2)

Յաճիւն դարձուցանել. մոխիր դարձնել.

Կիզանօղ հուր ... որ գազախացուցանէ զբողբոջս բարեպաշտութեան. (Սկեւռ. աղ.։)

Definitions containing the research ե : 10000 Results

Վարան, ի

cf. Վարանք.

Etymologies (2)

• (սեռ.-ի, մանաւանդ անեզական, յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «տարակոյս, տագ-նապ, մտմտուք» ՍԳր. Ոսկ. ես. և Եփես. Սեբեր. որից վարանել, վարանեցուցանել ՍԳր. Մանդ. Վրք. հց. վարանիլ ՍԳր. Ագաթ. վարանումն Եփր. աղ. վարանական Նար. ամենավարան Նար. էջ 2. վարանոտ, վա-րանք (նոր բառեր) ևն։

• ՆՀԲ լծ. որոնումն, պարան, վարա-կումն։ Տէրվ. Նախալ. 106 վարել, վարմ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. var «ծածկել, պա-տել» արմատից։ Հիւնք. վարատել կամ վարակել ձևից։ Nyberg, Hilfsb. 2, 232 փոխառեալ է դնում պհլ. varan «փա-փադ, ցանկութիւն» բառից։ Իմաստի տարբերութիւնը չի թոյլատրում այս նունացումը։

NBHL (10)

եւ ի սուրբ գիրս կից ընդ բայի. ՎԱՐԱՆ եւ ՎԱՐԱՆՔ. στενά angustiae ἑπήρεια molestia. եւ ի սուրբ գիրս կից ընդ բայի περικατάληπτος γίνομαι circumprehensus sum ἁθυμέω animum despondeo, consternor եւ ταπείνωσις humiliatio λέσχη futilis sermo. կամ λόχος եւ λοχεία insidiae եւ dolor puerperis. (լծ. որոնումն, եւ պարան, եւ վարակումն). Պաշարումն խորհրդոց ի դժուարութեանց. հոգ. տատամսութիւն. տարակուսանք. անձկութիւն. յոյզք. ծուփ. տագնապ. երկունք. շուարում, մտմտուք, յուսահատութիւն, ո՛ր դին դառնալը՝ ընելիքը չընելիքը չգիտնալը, չորս դին ջուր կտրիլը.

Իբրեւ այնչափ ի վարան տագնապի մտանէր այրն։ Ի վարանի եւ ի տարակուսի կային։ Եւ էին ի վարանս եւ ի մեծ տարակուսանս։ Լի եղեալ յիմարութեամբ՝ ի վարանս մտանէր։ Ու՞մ դժնդակութիւնք եւ վարանք.եւ այլն։

Արկանէ զլսօղսն ի վարան տարակուսի. (Եղիշ. խաչել.։)

Վարտն է ինձ ամենայն ուստեք։ Այն չէ գթոյ եւ խնամոյ գործ, այլ առ վշտի եւ վարանի հայթայթանք. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եփես.։)

Վարան տկարութեան տաղտկայ ընդ հրաման հրամանատուի. (Սեբեր. ՟Գ։)

Սիրտ իմ գելու յանթիւ մեղացս վարանաց. (Եփր. աղ.։)

Լուծանէ զվարան (կամ զվարանս) տարակուսին։ Արժան է ի վարանս մտանել, ընդէ՞ր երկու գետքն պատեն. (Փիլ.։)

Վարան եւ տարակոյսք աղիտից. (Պիտ.։)

Ողորմութիւն ասի, ի վիշտս եւ ի վարանս ուրուք աղէտանալզ. (Խոսր.։)

Ու՞ր (ի մէջ աւերակաց) ծիծառն զիւր վարանից բունիկն յարադրէ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)

Վարապան, աց

s.

nose-band;
snaffle;
muzzle.

Etymologies (5)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «սանձ, երասանակ» Ես. լէ. 29. Եփր. ծն. էջ 52. Նար. էջ 240. որից վարապանակ «նոյն նշ.» Մծբ. 84։

• ՆՀԲ «գործի վարելոյ՝ վարակելոյ՝ վարանելոյ»։ Ըստ Հիւբշ. 244 յարաբե-րութիւն չունի յաջորդի հետ։

• «կուրծքը պահող զրահ» Արծր. գրուած է վառապան «պահող՝ ազատող բան» Մծբ. 208 (առնուած է բարոյական առումով. տե՛ս ՀԱ 1913, 489). աւելի սովորական վարապանակ, ի-ա հլ. «զրահապատ թիկնոց՝ կռուի ժամանակ հագնելու համար» Ա. թդ. ժէ. 38, 39. ժը. 4. Բ. թագ. ի. 8. (Հին բռ. մեկնում է «լանջանոց կամ վէշմակ»)։

• = Պհլ. *varapān, *varapānak հոմանիշ ձևերից, որոնք կազմօւած են պհլ. ❇ var> պրս. ❇ bar, զնդ. [arabic word] varāñ-«կուրծք, լանջք»+pānak «պահպանակ» բա-ռերից և նշանակում են բուն «կրծանոց, կուրծքի պահպանակ»։-Հիւբշ. 244։-

• ՀՀԲ և ՆՀԲ վառիլ «զինուիլ» բայից Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 2105։ Նազրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. var «ծածկել» արմատից։

NBHL (5)

φιμός capistrum. Երասանակ. սանձ. բերանակապ. պահպանակ բերանոյ եւ գլխոյ գրաստուց. գործի վարելոյ՝ վարակելոյ՝ վարանելոյ զգրաստս.

Ասկից վարապան ի ցռուկս քո, եւ դանդանաւանդ ի կզակս քո. (Ես. ՟Լ՟Է. 29. (որ ի Մծբ. ՟Ե. տպ. գրի վարանապան, եւ ի ձ. վարապանակ)։)

Ունչս արար՝ անցոյց շրոշակ ընդ քիթս նորա եւ եդ վարապան ի ցռուկ նորա. (Եփր. ծն.։)

Վարապան վանիչ չարախօսին կզակաց եդեալ կազմեցեր. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Բուռն հարեալ զդիակաց պղնձակուռ վարապանին աշդահակայ. իբր զդրօշակէ զրահապատ ծիրանեաց. (Արծր. ՟Ա. 5։)

Վարար, ի, ից, աց

adj.

lascivious, wanton, unchaste.

Etymologies (5)

• «յորդ, զեղուն» (գետի, ջրի համար ասուած). հնում առանձին չէ աւանդուած, բայց սրանից ունինք գետավարար, նորա-գիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Օրբել. էջ 31. «Երանելին Տիրոտ ի գետավարարս հանապազ նշան խաչի ա-րարեալ՝ անցանէր ընդ գետն աներկեղա-բար». նշ. «գետի յորդիլը, ջրերի զեղուլը կամ յորդած գետ»։ Հմմտ. յաջորդը։

• ԳՒՌ.-Ադլ. Գնձ. Երև. Կր. Ղրբ. վարար «յորդ, առատ (գետ, ջուր, աղբիւր)», որից վարարիլ «յորդիլ», վարարացնել «յորդաց-նէր,

• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա հլ. բայց կայ միայն ի հլ.) «վաւաշոտ, արուին հետամը-տող կին կամ մատակ անասուն» Խոր. Բ. 32. Մագ. թղ. 59. Միխ. աս. 199. Նոնն. 13 («իգամոլ անասուն»), Սարկ. հանռ. Սամ անեց. 44. որից վարարել «շուայտիլ, խև-նեշանալ, ցոփանալ» Փիլ. լիւս. Լաստ. ժէ, (տպ. 1844, էջ 72 վարանէր)։ Բառիս երկ-րորդ ձևն է վրիրակ, որից ունինք վրիրակ խաղալ «խենեշանալ, պոռնկանալ» Նորա-գիւտ Յայտ. ժը. 9. վրիրակութիւն «խենե-շութիւն, ցոփութիւն» Նորագիւտ Յայտ. ժը. 3. վրիրակել «ցոփանալ» Նորագիւտ Յայտ ժը. 7 (սրանց դէմ այլ ձ. վիրարկ, վիրար-կութիւն)։

• է։ = Արդեօք նախորդ բառի մի նոր առո՞ւմն

• ՆՀԲ զհետ վարիլ ձևի՞ց։ Հիւնք. վա-րազ բառից։ Նորագիւտ վրիրակ ձևը գտաւ ու մեկնեց նախ Հ. Բ. Սառ-գիսեան, Քնն. Յհ. Մանդ. Վենետ. 1895 էջ 44, յետոյ Ֆ. Մուրատ, Յայտ. յովհ. էջ 289, և վերջին անգամ Տաշեան ՀԱ 1906, 77։ Այս երկու բառերի հետ կապ ունի՞ արդեօք ուտ. վար «կատաղիլ»։

NBHL (3)

Վաւաշոտ. շուայտոտ (կին). մատակ՝ որ զհետ վարի արուի.

Կին ոմն խոշորագեղ՝ վարվար։ Առնամոլի վավաշ եւ վարար. (Խոր. ՟Բ. 34։ Մագ. ՟Ի՟Ը։)

Զասացեալն յարմարապէս առակաւ՝ ուղտուց եւ իշոց վարարից հանգրուանս. (Սարկ. հանգ.։)

Վարաւանդ

s.

horse-harness, horse-trappings.

Etymologies (3)

• «ձիու մի զարդ. թամբ կամ սա՞նձ». առանձին չէ գործածուած. որից ճսկիվարաւանդ «ոսկեղէն վարաւանդ ունե-ցող» Բուզ. դ. 12. Ոսկ. եփես. 769. վարա-ւանդասպաս «ձիապան, ձիավար, սանձա-կալ» Բուզ. ե. 43։

• = Պհլ. *varband ձևից, որ կազմւած է 3 var «կուրծք» և [arabic word] band «կապ» բառերից. հմմտ. պրս. [arabic word] ︎ barband «կրծակապ, թրք. կիւմիւշտիւրիւք. և է իրն այն զոր արկանեն ի կուրծս երիվարաց. և ևս նշանակէ զայն իրն, զոր կապեն կանայք ի կուրծս իւրեանց, որ է կազմեալ ի մարգարտոյ, յոսկւոյ, ի մեղեսկէ, և ի զմրխտոյ». քրդ. [arabic word] bārbān «մէկ գինդից մինչև միւսը ձգուած ոսկի շըղ-թայ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 43)։-Հիւբշ. 244։

• ՆՀԲ յիշում է վարապան և պարաւանդ ձևերը։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 73 պրս. barband։ Տէրվ. Նախալ. 95 բառիս երկրորդ մասը դնում է հնխ. bhandh, պրս. band «կապ»։

NBHL (1)

ՎԱՐԱՒԱՆԴ կամ ՈՍԿԻ ՎԱՐԱՒԱՆԴ. Սպաս եւ զարդ ձիոյ. սար. թամբ, կամ վարապան՝ պարաւանդ՝ դանդանաւանդ. cf. ՈՍԿԵՍԱՐ.

Վարզ, ից

s.

wand, stick, rod.

Etymologies (3)

• «կռուի մի տեսակ զէնք. ծայրը գունտ գլխով կոպալ, լախտ». մէկ անգամ ունի Ղևոնդ, բ. էջ 8. սրա ուղղագոյն ձևն է վազր, որից վազրաւոր «լախտ կրող զին-ւոր» Վկ. արևել. էջ 71։ Տե՛ս նաև վաղր։

• = Պհլ. ❇ varz «լախտ», պազ. vazra, պրս. [arabic word] gurz «մեծ լախտ երկաթի, զոր ի հնումն ե գործ ածէին քաջամարտիկք ի պա-տերազմի», օ︎ gurza «լախտ. 2. արական անդամ. 3. օձ մեծագլուխ», քրդ. gurz «կո-պալ, լախտ», որ է զնդ. ❇ varza-«լախտ»=սանս. [other alphabet] vajra-«Ինդրայի շան-թաքարը» (Horn § 906)։ Ծագում են հնխ. veg-«ուժ» արմատից. հմմտ. սանս. vaja-«ուժ, արագութիւն, կռիւ, մարտ» (Pokorny 1, 246)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև մանդ. gurzā, արաբ. ❇ ǰurz «լախտ»։-Հիւբշ. 244։

• ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ սխալ են նշանակում «բարսմունք, գաւազան, ցուպ, վարիչ, վարոց», իբր լծ. լտ. virga և հյ. վիրգ։ Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2109։

NBHL (2)

Բարսմունք. գաւազան. ցուպ. վարիչ. վարոց. (լծ. լտ. վիռկա. տե՛ս եւ ՎԻՐԳ՝ ըստ բ նշ)

Բարկացեալ զօրավարին ի վերայ իշխանին, ձգէր զվարզն՝ որ ի ձեռին, զհետ նորա. (Ղեւոնդ.։)

Վարկպարազի

adv. adj.

additionally, over and above, by the way, by accident, incidentally;
negligently, carelessly, unheedingly, for form's sake;
unessential, accessory, secondary, supplementary, extra, useless, frivolous, vain.

Etymologies (1)

• «վերի վերոյ, անփութօրէն, ըստ պատահման» Կոչ. 131. Ոսկ. յհ. ա. 30. «աննշան, ոչինչ, յետին» Ոսկ. յհ. և մտթ. «հասարակ, անզարդ, պարզ» Ոսկ. մտթ. (վրանի համար ասուած). գրուած է վարկա-պարազի Տիմոթ. կուզ, էջ 185, 192։

NBHL (9)

παρέργως, ἑν παρεκβάσι obiter ὠς ἕτυχε, τυχόν perfunctorie, praeter susceptum opus, in digressu, casu, fortuito ac temere, indiscriminatim. Նոյն ընդ ձայնիցս Վայրապար, եւ Հարեւանցի. կամ առանց վարկի. որպէս եւ յն. բարէքվա՛սի. Վեր ի վերոյ. գործ առ գործով՝ երկրորդաբար. անխտրաբար. ըստ դիպաց. որպէս եւ լինիցի. առանց պաճուճանաց, եւ անխորհրդաբար. յանդգնաբար.

Վարկպարազի ասացեալ վասն յիշատակի։ Ուսանիմք վասն քրիստոսի, որպէս վարկպարազի զիւրսն վարէր զկեանս։ Այլ սոքա վարկպարազի եւ գործ առ գործով մեզ հարցեալ փորձեցան. (Կոչ. է։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Զ։)

Պատմիցէ մի ըստ միոջէ զամենայն բանս վարկպարազի գոլով. (Պղատ. տիմ.։)

Զտէրութեան զմեծութիւն ոչ վարկպարազի յիշէ։ Ասաց, մի՛ վարկ պարազի առ ճանապարհաւն ընկենուլ զնա. (Խոսր.։ Իգն.։)

Այց առնելի է ո՛չ վարկպարազի։ Ի կիր առնուլ ոչ վարկպարազի։ Ոչ պղերգութեամբ. եւ ո՛չ վարկպարազի՝ գրոց հանդիպին։ Մի՛ վարկպարազի, այլ յօժարութեամբ ընկալարու՛ք։ Մի՛ վարկպարազի շփոթել զսրբազանսն նշանակս։ Այսպէս գոռոզութեամբ վարկպարազի համարձակել ի պատասխանիսն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ածաբ. առ որս. ՟Զ. եւ մկրտ։ Դիոն. թղթ.։ Բրս. հց.։)

ՎԱՐԿՊԱՐԱԶԻ. ա. πανεργός quod est praeter susceptum opus, accessivus, levis. Ումպէտ. թեթեւ. դիւրին. ոչինչ. յետին. երկրորդական. ոչ մեծ ինչ վարկանելի. անշուք.

Զաւետարանին սպասաւորս մի՛ վարկպարազի համարեսցուք. (Յճխ. ՟Թ։)

Միանձունք՝ որ ոչ պահեն զտեսութիւն կանանց, այլ եւ զխօսս վարկպարազի համարին, ոչ ապրին նոքա. (Նեղոս.։)

Զվարկպարազին իբրեւ զգործ վարէք. իսկ զայն՝ որ քան զամենայն գործս կտրի կարեւորապէս պարտ է վարել, եւ ո՛չ վարկպարազի լինել վարկանիք։ Վարկպարազի եւ դիւրին իմն կազմէր իւր սեղան. (Յճխ. ՟Ի։ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։)

Վարձակ, աց

s.

cantatrice, singer, songstress, ballad-singer;
dancer;
strumpet, whore.

Etymologies (3)

• , ի-ա հլ. «թատրոնի կամ խըն-ջոյքի մէջ երգող կամ պարող կին» Բ. թագ. 4թ. 35. Բուզ. Ոսկ. փիլիպ. եբր. եփես. ա, տիմ. Խոր. գրուած է նաև վարձան Կիր. էջ 11, վարձական Կանոն. Ոսկ. պօղ. ա. 642։

• = Պհլ. *varzak ձևից, որի ժառանգորդ պրս. *barza ձևի տառադարձութիւնն է Սուի-դասի βάρςα բառը՝ «φάλτρια, գուսան, վար-ձակ» նշանակութեամբ։

• ՆՀԲ «իբր վարձեալ կամ վարժեալ կամ վարուք արձակ»։ Lag. Symmicta q1 յն. βάρζα ձևի հետ միայն։ Հիւբշ. 245 կցում է վարձ բառին՝ յիշելով նաև Lag.-ի համեմատութիւնը։ Հիւնք. պրս. ֆարսէ, բարսէ «գուսանի վարձք»։

NBHL (6)

ᾅδουσα cantatrix ὁρχηστίς psaltrix ὁρχήστρια saltatrix μῖμος mimus. Կին երգեցկի՝ երաժիշտ. եւ կաքաւիչ ի խնջոյս եւ ի թատրոնս (իբր վարձեալ, կամ վարժեալ, կամ վարուք արձակ). եւ կատակերգակ (այր).

Կամ թէ լսիցե՞մ տակաւին զձայն գուսանաց եւ վարձակաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 35։)

Տու՛ր ինձ զվարձակս զայս. եւ նա ասէ, ոչ տամ, զի հարճ իմ է։ Ի գիներբուս, եւ յերգս վարձակաց. (Խոր. ՟Բ. 60։ ՟Գ. 19։)

Ետ քեզ անդս, ո՛չ զի բոզից եւ վարձակաց տայցես, այլ ի պէտս քաղցելոց եւ ծարաւեաց. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)

Զի մի՛ ի սովոյ կորիցէ, գիրս զկորնթացւոց մանկտին ուսուցանէր, եւ երգս ի վարձու զվարձակս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Վարձակ ոք (յն. պոռնիկ կամ բոզ) ի բաց հանիցէ յանձնէ զոսկին։ Գուսան եւ հացակատակ, վարձակ, բոզ՝ եւ երգեցիկ. (յն. մի բառ եւեթ, միմոս՝ որ է հասարակօրէն արական)։ Վարձակացն (յն. միմոսացն), եւ կաքաւաչացն են այնպիսի կերպարանաք։ Ըստ նմանութեան վարձակացն՝ որ ի կաքաւսն կազմիցին (յն. խաղալկացն ի թատրոնս). (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)

Վարմ, ից

s.

net, netting;
snare.

Etymologies (2)

• , ի-ա հլ. «ցանց, թակարդ, անա-ռուններ բռնելու ծուղակ» ՍԳր. «մի տեսակ հիւսուածանման ցանցակերպ զարդ» Նոռա-գիւտ բ. մնաց. դ. 12, 13 (սեռ. վարմաց ձե-ւով). մհյ. յգ. գրծ. վարմընով Քուչ. էջ 90. որից վարմել «որոգայթել» Բառ. երեմ. 298. վարմարկել «ուռկան ձգել» Ոսկ. ես. 18։

• Böttich. Arica 76, 259 var «ծած. կել» արմատից։ Նոյն արմատից է հա-նում նաև Տէրվ. Նախալ. 106՝ վարել, որմ, վարանել ևն բառերի հետ։ Հիւնք. պարանոց բառից։ Patrubány SA 2, 14 հունգ. verem «փոս» բառի հետ։ Սա-գրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշար-ձան 403 սումեր. bar «հիւսել», bara, par «որսի ցանց», թրք. ormek «հիւսել» և հյ. վերտ։

NBHL (6)

δίκτυον rete παγίς laqueum. Ցանց. թակարդ. որոգայթ. գործի ըմբռնելոյ զո՛ր եւ է կենդանիս. աղ, թօր, տուղագ.

Սփռեցից ի վերայ նորա զվարմ իմ, եւ ըմբռնեսցի ընդ պաշարմամբ իմով։ Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի գլուխ գահաւանդի՝ զոր որսորդք յորս հաստատեցին։ Արկից ի վերայ նոցա զվարմ իմ, եւ իբրեւ զթռչունս երկնից իջուցից զնոսա։ Որոգայթս իբրեւ զվարմս հաւորսաց կանգնեցին. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 20։ Ովս. ՟Ե. 1։ է. 12։ Երեմ. ՟Ե. 26։)

Այսպիսօրէն գործով իբր վարմաւ որսորդաց թակարդեալ՝ հատան ի զօրութէնէ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)

Չկարծեցի զխաբումն կերպարանաց կեղծաւոր վարմին. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)

(Հերովդէս) մեծաւ հնարիւք ձգէր զվարմ որսոյն յըմբռնումն մանկանն. (Շ. մտթ.։)

Դիմանալ ի վարմ քո սքանչելի գթութեանդ՝ աղաչեմ. (Բենիկ.։)

Ցիխ, ցխոյ

s.

mud, mire, dirt;
ընդ — գալ, to get splashed, to be covered with mud.

Etymologies (3)

• , ո հլ. «ցեխ, տիղմ» Ոսկ. մտթ. (քա-նիցս). Բրս. մրկ. Մանդ. որից ցխոտ Ոսկ մ. բ. 24. Մանդ. ցխատեսակ Առ որս.= Երզն. մտթ. 210. ցխոտիլ Բրս. մրկ. յետնա-բար դարձած է ցեխ Բրս. մրկ. Մանդ. որից ցեխաթաթախ Ոսկիփ. ցեխիք «աղտոտ ջուր» ԱԲ. նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն ցեխ։

• Klaproth, Asia pol. 93 և 102 օսս. ցիֆ։ Հիւնք. խեց բառից ցեխ և խից բառից ցիխ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst Յուշարձան 407 սումեր. suk «ճա-հիճ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 342 թրք. [arabic word] აəγ «ծանծաղուտ» և [arabic word] ἔ̌əγ «ձեան հիւս», իսկ Արիահայ բռ. 170 հանում է ժահ, ժեխ «աղբ» բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. čikila, հինդուստ. [arabic word] čik, գնչ. čik «ցեխ», պրս. [arabic word] čix կամ [arabic word] činx «ճիպռ», վրաց. ლხიბა ցխեբա «ծեփել, ոծել»։

• ԳՒՌ.-Ջղ. ցեխ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Շմ. ցէխ, Ղրբ. ցրէխ, Տփ. ցիխ. նոր բառեր են ցեխակոլոլ, ցեխակլոնդրակ, ցե-խանալ, ցեխաշաղախ, ցեխաջուր, ցեխա-փալալ, ցեխոտ, ցեխոտել, ցեխոտուիլ. յա-ճախ ասւում է ցխել, ցխաջուր ևն։

NBHL (4)

ՑԻԽ որ եւ ՑԵԽ. πηλός, βόρβορος coenum, lutum. Տիղմ. գայռ. չամուր.

Ո՛չ այնպէս ցիխն վնասէ աչաց, իբրեւ զլկտի երեսն տեսանել։ Կամի այնպիսին, թէ մարմինն կնդ ցիխ գայր, եւ ոչ մորթն (կօշկաց)։ Ընդ ցեխ գայցէ, փոշւով ծածկիցի։ Զոգիսդ ամենեւին ի ցիխ ընկեցեր։ Լա՛ւ էր տղմով եւ ցխով ծեփել զերես. (Ոսկ. մտթ.։)

Որ զանըեալն ի ցիխն յարուցանել կամի, եւ ինքն ցխոտի. (Բրսղ. մրկ.։)

Ընդ ցիխ (կամ ցեխ) աղբոյն եւ տղմոյն (ի փորի) որդունքն զուղիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)

Ցին, ցնոյ

s. zool.

kite;
— ծովային, kite-fish, milvago.

Etymologies (6)

• , ռ հլ. «գիշատիչ մի թռչուն է» Ղևտ. ժա. 14. Օր. ժդ. 13. Ես. լդ. 11. Մծբ. էջ 229 Փել. Վրդն. առ. 67 (ցին այն որ է ու-րուրն. պէտք է կարդալ ցինայն, որով մի կողմից բառս կնոյնանայ գւռ. ցնընեկ, ցնընի ձևերի հետ և միւս կողմից կկցուի ցինայ կամ ցինայն «ԱԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» (Ամատ. Հայոց բառ ու բան 643) բառի հետ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'yīno-ձևից։ Հմմտ. յն. ἰϰτῖνος «ցին», սանս. çyēná-«առ-ծիւ, բազէ», զնդ. saena-և պրս. ἐ sīmurγ (=զնդ. saena+mərəγō) «առաս-պելական մի թռչուն» (Boisaca 372. Po-korny 1, 505 և 664)։ Նախաձայն ց Meillet BSL л 103, էջ 54 դնում է

• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ի բնաձայ-նից։ ՆՀԲ լծ. յն. իքդին։-Bö̈ttich. ZDMG 1850, 363, Arica 13, 12, Mul-ler SWAW 38, 581 և 64, 454 սանս. çyēna։ Lag. Urgesch. 167 յն. ἰϰτις, սանս kši «խաթարել, խանգարել» ար-մատից։ Տէրվ. Altarm. 22, 48 նոյն է դնում սանս. զնդ. և յն. ձևերի, ինչպէս նաև հյ. արսին բառի հետ։ Ուղիղ են մեենում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. § 280, Տէրվիշ. Երկրագ. 1883, 174, Նախալ. 173 (նախաձևը դնում է çyaina)։ Ka-rolides, Րλ. συγϰρ. 91 աւելացնում է սրանց վրայ կապադովկ. č̌inoar «ար-ծիւ, բազէ»։ Հիւնք. ձի բառից։ Bartho-lomae, Stud. II 8-9 հնխ. նախաձևը

• դնում է k'yīnos, Meillet MsL 9, 373 ծան. դնում է երկու ձև, որոնց առաջի-նից ծագում են հայն ու յոյնը, երկրոր-դից սնս. և զնդ. ձևերը, G. Meyer, Gr. Gram3. էջ 337 ի սպառ մերժում է վե-րի համեմատութիւնը, իսկ Pokorny 1, 505 նախաձևը դնում է k'ֆino-, որից հանում է հյ. ցին և յն. ἱxτῖνος, մեր-ժելով սանս. çyená-և զնդ. sasna-ձևերը, և կասկածելով նոյն իսկ k'ϑi-no-նախաձևի վրայ։

• ԳՒՌ.-Ագլ. ցայն, Վն. կոր-ցընընէկ, հմմտ. նաև ցնընի Rivola, Բառ. հայոց 2 տպ. 369.-իսկ Մշ. ցուրուր արդեօք ցին-ուրուր ձևի՞ց է։

• «ունելի». այս նշանակութիւնը տա-յիս է բառիս՝ Բառ. երեմ. էջ 318 («ուրուր. չայլախ» նշանակութիւնից յետոյ)։

NBHL (5)

(լծ. յն. իքդին). ἱκτῖνος, ἱκτίν milvus, milvius. Հաւ թռչուն յափշտակիչ գիշատիչ, գորշ. լինի եւ թուխ, եւ կարմրագոյն. որոր՝ նման բազէի եւ անգեղի. ուրուր.

Անգղ, եւ ցին։ Զգետածուի, եւ զցին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 14։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 13։)

Ցինք, եւ ագռաւք. (Ես. ՟Լ՟Դ. 11.)

Յօդեգնացից զցինն։ Հաւփալք ի ցնոց առմիմեանս. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)

Ցին հաւ. (Գաղիան) ցին. որպէս յն. իկտին, իքդին. (կամ սխալ գրչութեամբ, կնիդի, քիտինա)։

Ցինգ, Ցինկ, ցնգի, ցնգոյ

s. bot.

meadow-rue, thalictrum.

Etymologies (1)

• «մի տեսակ վայրի դեղին ծաղիկ է. լտ. achi (ըստ ՆՀԲ), caltha pa-lustris L (ըստ Արթինեան, Տունկերը, էջ 57) կամ ranunculus illyricus L (ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 184)» Սիրաք. խ. 16, Ոսկ. ա. տիմ. էջ 22, Մխ. առաև. ւռ-

NBHL (3)

ՑԻՆԳ կամ ՑԻՆԿ. ἅχει achi. Դեղին ծաղիկ դաշտի եւ յափն գետոյ.

ՑԻնգ առ ամենայն ջրով յեզեր գետոյ՝ յառաջ քան զամենայն խոտ խլեսցի. (Սիրաք. ՟Խ. 16։)

Ծաղր եդեալ զցինկ ... ծիւրեալ գեղնութեամբ ... Եւ լուեալ՝ պատասխանեաց, վասն մեր սուրբ սրին գերանդեաց. իսկ ես խոկալով յայսոսիկ՝ զարհուրեալ դեղնիմ. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Գ։)

Ցիռ, ցռոյ, ցռու

s.

onager, wild ass;
— խանչէ, the — brays.

Etymologies (2)

• , ո, ու հլ. «վայրի էշ» ՍԳր. Եփր. յես. 333. Ոսկ. յհ. բ. 1. Մծբ. 215 (տե՛ս ՀԱ 1913, 491), որից ցռէշ Ոսկիփ.։

• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ի բնաձայ-նից։ ՆՀԲ յիշում է պրս. [arabic word] gūr հո-մանիշը։ Հիւնք. յայտնի չէ հյ. ջորի բառի՞ց թէ պրս. gū̄r-ից։

NBHL (7)

ὅναγρος, ὅνος ἅγριος onager, asinus agrestis vel sylvestris . պ. կիւռ. Իշավայրի. էշ վայրենի՝ ի ձեւ ջորւոյ, գորշախայտ բազմագունի մանուածով. շրջի յանապատս եւ ի բարձր լերինս եւ ի քարաժայռս եւ նեղի յոյժ ի ծարաւոյ. խանչէ յորոշեալ պահու.

Յագեսցին ցիռք ի ծարաւս իւրեանց։ Միթէ տարապարտո՞ւց խանչիցէ ցիռ։ Հանգոյն է ցռոյ անապատականի։ Ցիռք ի դաշտս ծծեցին զօդս։ Ընդ ցիռս բնակութիւն նորա։ Ուրախութիւն ցռուց։ Եղիջիք իբրեւ զցիռ յանապատի.եւ այլն։

Զցիռս զայս մեք էշ վայրի ասեմք. որ օրինակ է վայրենամիտ եբրայեցւոցն անհնազանդութեան եւ ապստամբութեան։ Դարձեալ ցռոյս օրինակաւ է իմանալ զլեռնակեցիկ անապատասէրսն ... զատեալք եւ ազատեալք յերկրաւոր զբազմանց. (Նար. յովէդ.։)

Ուտել զմիս ուղտոյ եւ ցռոյ (կամ ցռւոյ) եւ նապաստակի. (Կանոն.։)

Լսել զխանչիւն ցռուց. (Եփր. յես.։)

Կերակրէք եւ զցիռս վայրի։ Ո՞ արար զցիռ վայրի ազատացեալ շրջիլ։ Պարսկահայք ունի էրէս, ցիռ, եւ այծեամն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ Մծբ. ՟Ժ՟Գ։ Խոր. աշխարհ.։)

Վասն ցռուց. յորժամ ծնանի մատակ մտրուկ, գայ հայրն եւ ծամէ զկարեւորս նորա. (Եպիփ. բարոյ.) (կամ ըստ այլոց, կորուսանէ զարու քուռակս, զի է նախանձոտ)։

Ցիւ, ցուոց

s.

tiling, roof;
ընդ or զցուոցն կախել, to let down through the roof.

Etymologies (6)

• , ռ հլ. «ձեղուն, տան կտուր». Ղկ. և 19. Կոչ. 81. Ոսկ. ճառք 799, 801 (ուղ. ցիւ և հյց. ցիւս ձևով). Շնորհ. թղթ. Մագ. թղ. 189. Իգնատ. ղկ. 129. որից ցուիք «տանիք» Ուռհ. 319, Դրնղ. 403. սեռ. ցվեց Սմբ. դատ. էջ 9, 20o։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skεwo-ձևից. սրա-նից ծագած ժառանգորդները ընդարձաև տե՛ս խուղ բառի տակ. նախնական արմատն է հնխ. (s)qeu-«ծածկել, պատել», որ ունի բազմաթիւ աճումներ, հայերէնի մէջ նոյն արմատից յառաջացած բառերն են խուղ, քիւ, ցիւ (Boisacq 539, 540, 882, Walde 534, Pokorny 2, 547-551)։

• Բառս նախապէս ծանօթ լինելով միայն ի ցուոցն բացառականով՝ ՆՀԲ դրած էր ուղ. ցու. յետոյ երևան գալով ուղ. ցիւ ձևը՝ այսպէս էլ նշանակում են ԱԲ և

• Հիւնք։-Ուղիղ մեկնեցին միաժամանակ Տէրվ. Altarm. 47 և Müller SWAW 88 (1877), 9 դնելով sku «ծածկել» արմա-տից։ Նոյնը յետոյ անկախաբար և ա-ւելի ընդարձակ ունին Scheftelowitz BВ 28, 294 և Meillet MSL 18, 62 և 377։ Հիւնք. քիւ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 426 չաղաթ. takav «կափարիչ»։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. Ղրդ. ցէվք «կտուր», Ալշ. Մշ. ցվիք, Խրբ. ցվիք (սեռ. ցվքի) «տանիք», Մկ. ցվիցք «քիւ, տան կտուրի դուրս կար-կառեալ մասը». «տանիք» իմաստով ունին նաև Ակն. Ապ. Արբ. Բղ. Բն. Զթ. Կր. Հզր Մշկ. Սս. Տիգ. Ք. սրանից է Զթ. ցիվիյձmյք, ցիվիրձmրք «քիւ, կտուրի ծայրը»։

• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Ակն. Եւդ. Տ. [arabic word] ︎ siyik (Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ 353, Բիւր. 1899, 799 և Յուշարձան 329)։

Ցմախ, ի

s. bot.

water-parsley, apium palustre;
white hellebore, veratrum.

Etymologies (4)

• «մի տեսակ լեղի բոյս» Պտմ. ա-կէքս. 141. Վրդն. ծն. Վրք. հց. ա. 688. Եփր. յովս. 102.-Ըստ ՀԲուս. § 3022 գի-տունների կողմից համարուած է cucubalus behen, siline inflata կամ gypsophila։ Բայց այս բոլորը սխալ է ըստ Նորայր ՀԱ 1924, 75 և պէտք է դնել ellébore։ Նոյն բառը գրուած է և ցմամ և մեկնուած է «սեղուա» Գաղիան. որ մի ուրիշ օրինակում ցմախ ձևով է։ ՀԲուս. § 2021 ցմամ համարում է առանձին բոյս, բայց Նորայր ՀԱ 1924, 76 միացնում է ցմախի հետ։ Սրանից են ցմախ-տակ Վստկ. էջ 223, Բժշ., զմա(խ)խոտ «սպիտակ վրացի կոճ» (գիտէ միայն ՀԲուս-§ 3023), ցմախիւղ Եփր. մատ. Դ. 102 («Յիւղ յորժամ արկանէ վարդ՝ լինի վարդիւղ. և եթէ ցմախ արկանէ՝ լինի ցմախիւղ. իսկ եթէ խնդամոլ արկցէ՝ լինի խնդամոլիւղ». տպա-գրում այս երեքն էլ անջատ են գրուած, ուս-տի չեն մտած բառարան. պէտք է միացնել վերի ձևով՝ ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 279)։

• = Վրաց. წმახი ծմախի «թթու դրած բան-ջարեղէն», დაწმახება դածմախեբա «թթու-իլ». ընդհանուր նշանակութիւնը (թթու) գըտ-նուելով վրացերէնի մէջ, հայերէնը փոխա-ռեալ եմ համարում։-Աճ,

• Ըստ այսմ պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ semxā «ընձիւղ», արմատը səmax «ծաղկիլ», որ ընդհա-նուր սեմական է, ինչպէս ցոյց են տա-լիս եբր. [hebrew word] sāmah «ծլիլ» և ա-րաբ. samaha «ծլեց»։ Հ. Գր. Սարգսե-ան, Բազմ. 1927, 244 համարում է ա-րաբերէն, բայց չի յիշում այդ հետա-քըրքիր բառը, որից պիտի ստանայինք ցմախ (ց ձայնով)։

• ԳՒՌ.-Խտջ. ցմախ «օղի պատրաստելու համար թթուեցրած խմորուած թութ ևն»։-Խալաթեան, Ծր. ազգագր. 24 գիտէ նոյնպէս (իբրև գւռ. բա՞ռ) ցմախ և ցմախտակ «մի տեսակ վայրի ծառ և նրա տերևը, որ տեղ տեղ կանայք դնում են իրենց ստինքների վրայ, երբ մանուկին կաթից կտրեն» (այս-պէս նաև Վրք. հց. ա. 688)։

NBHL (7)

Թուփ անպտուղ՝ բարակ եւ նրբին տերեւովք, որ են դառն յոյժ (իբր թ. սապր ) եւ սատակիչ թոչնոց եւ ճճեաց եւ մնոց խաշանց. վարի եւ ի դեղորայս.

Եկեալ ի գետն՝ գտանեն զջուրն դառնագոյն քան զցմախ. (Պտմ. աղեքս.։)

Ո՛չ ամենայն բանջար ուտելի է. (որպէս ցմախ. Վրդն. ծն.։)

Մայր մինչ կամիցի հատանել զմանուկն ի ստենէ, ցմախ արկանէ ի վերայ ստեանցն. եւ զի՞նչ է ցմախն. յիշատակ մահուն է եւ տանջանացն յաւիտենից. (Վրք. հց. ՟Զ։)

Եթէ ցմախ արկանէ (յիւղն) լինի ցմախ իւղ. իսկ եթէ խնդամոլ արկցէ, լինի խնդամոլ իւղ. (Եփր. ի յովսէփ.։)

Ցմախ, քունտօռ. կամ ցմախտակ, քունտուս կամ քորդոս։ (Բժշկարան. եւ Հին բռ.)

Սեղուա, կամ սեղուտ. (Գաղիան.) ցմամ, կամ ցմախ. ուր Լեհ.

Ցնոր, ի

s.

belter.

Etymologies (3)

• , ի հլ. (անեզաբար գործածուած) «երևակայութիւն, աչքին երևեցած բան, երազ, արհաւիրք» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. Սեբեր. որից ցնորիլ «միտքը ցնդիլ, յիմա-րիլ» Ագաթ. Եզն. ցնորական Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 10. ցնորակոծ Կոչ. 312, 315 զնորե-ցուցանել Ոսկ. մ. ա. 6. Եւագր. խելացնոր Ագաթ. Փարպ. խելացնորեցուցանել Ագաթ. բազմացնոր Արիստ. աշխ. ցայգացնոր Սե-բեր. 150։

• ՆՀԲ «սին երևոյթ»։ Հիւնք. ներել բա-յից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 գոթ. skeinan «երևիլ» բայի հետ՝ -որ մասնի-կով։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ցնօրիլ, Ջղ. ցնորվել, Ալշ. Մշ. ցնօրվել, Շմ. Տփ. ցնօրվիլ, Երև. Ննխ. ցնօրվէլ «զառամութիւ-նից խենթանալ, մտքով ցնդիլ»։

NBHL (13)

ՑՆՈՐ մանաւանդ ՑՆՈՐՔ. φάσμα, φάντασμα , φαντασία spectrum, species, apparitio, visio, visus, somnium, imaginatio, phantasma, phantasia θάμβος formido. Սին երեւոյթ. երեւակայութիւն. ուրուական նմանութիւն. առ աչօք ինչ. բանդագուշանք արբեցելոց եւ ցնդելոց մտօք. երազ. արհաւիրք. սնոտի իրք եւ զբաղանք. երեւակայական կամ ցնդածի բան, փուճումուճ խենդումենդ մտածմունք.

Ցնորք անժպիտք։ Նշանօք ցնորիցն պակչէին։ Ցնորք անհնարին երազոց. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 4. 14։ ՟Ժ՟Ը. 17։)

Ծածկեսցեն զնոսա ցնորք. (Եզեկ. ՟Է. 18։)

Ցնորիւք ի կերպս կերպս լինելով դիւացն. (Ագաթ.։)

(Հոգեղէնք) նիւթականաց ինչ ցնորից անընդունակ եղեալք. (Դիոն. երկն.։)

Որպէս ցնորիւք ինչ ցուցումն արարեալ. (Աթ. ՟Դ։)

Առ աչս երեւոյթ եւ ցնորք համարին զմարմինն Քրիստոսի։ Զի եթէ իբրեւ ցնորք առ աչօք էր ծնունդն, ապա իբրեւ առ աչօք ցնորք էր փրկութիւնն։ Եղեալ հաւաստեաւ եւ առանց ցնորից մարդ։ Ոչ ցնորիւք ասէ, այսինքն կարծեօք, այլ ստուգապէս մարդ եղեւ. Աստուած ճշմարիտ, եւ մարդ անսուտ (Քրիստոս), եւ ո՛չ ըստ ցնորից ցուցեալ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Կոչ. ՟Դ։ Պտրգ.։ Խոսր. պտրգ.։ Գերմ.։)

Ոչ տեսցես ընդ քուն զցնորս չարեաց։ Առ պղծութեան ցնորս զմեզ բռնադատէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ. ՟Ի՟Ա։)

Աղմկեալ իմն ի ցնորից խելագարանաց։ Խօլականաց ցնորից։ Զցնորս մոլորութեան յանձանց ի բաց թօթափեսցուք ... Թողից զբանից զնորս նոցա։ Ցնորիւք ի տուէ եւ ի գիշերի։ Միանան ի պէսպէս ցանկասիրութեան ցնորս։ Մի՛ վստահ ի ցնորս խորհրդոցն լինիցիս. (Խոր. ՟Բ. 58։ Նար.։ Ոսկ.։ Խոսր.։ Նար. երգ.։ Սեբեր. ՟Ե։)

Ցնորք զբազմանց կենցաղոյս։ Ի ցնորից աշխարհականաց։ Թմրեցուցնանէ ի ցնորս աշխարհականս։ Ի բաց ընկեցեալ զամենայն ումպէտս հոգս եւ զցնորս. (Խոսր.։)

Ի բոլորս կենցաղական ծովածուփ ցնորից ի բաց կալ։ Յամենայն ցնորից եւ զբաղանաց աշխարհիս հրաժարեսցին. (Մագ. ձ։ Լմբ. պտրգ.։)

Որ զմեղս գործէ, ոչ այլ իմիք նման է, բայց նորին ցնոր արբեցութեանն. լինի եւ ածակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4.) (յն. լոկ, արբեցելոց)։

Վասն ցնոր խօսից եւ ընդվայր բանից՝ զջերմութիւն եւ զսէրն ար առ Աստուած է՝ կորուսանեն եւ շիջուցանեն. (Վրք. հց. ձ։)

Ցնցոտի, տւոյ, տեաց

adj. s.

worn out, old, ragged, tattered;
old clothes, rags, tatters, rubbish.

Etymologies (2)

• տե՛ս Ձունձ։

• Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 70 կցում է հյ. ցտիմ=լտ. scindo, զնդ. sid-«ճեղքել» բային և հանում է հնխ. sk'intsk'o-ձևից։

NBHL (3)

(ի բառէս Ձունձ կամ Ցունց) ῤάκος, ῤάκιον lacera vestis, detrius panniculus ῤάκινος panneus. Հնոտի. պատառատուն. եւ Կարկատեալ ձորձ. զգեստիկ. գրգլեակ. փերթ. կապերտ.

Տեսանիցես զայլս մերկս, եւ միայն ցնցոտի կապերտիկ զգեցեալ։ Ի ցնցոտիս զոք տեսանէիր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. եւ մտթ. ՟Բ. 25։)

Զաղքատն վասն զցնցոտին զգենլոյ անպատուէք։ Ցնցոտիս ինչ արկեալ է զանձամբ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Բրսղ. մրկ.։)

Ցնցուղ, ցղոյ

s.

pipe, conduit, duct, tube;
watering-pot;
besprinkling;
dispersion.

Etymologies (3)

• , ո հլ. «խողովակ, մէջը փոս անցք» Սեբեր. «ականջի լսողական խողո-վակը» Եղիշ. յես. էջ 175 (ցնցուղս ական-ջաց), Բուզ. գ. 12 (.. զամենայն լսելեացն ցնցուղս ականջացն և սրտիցն երկրին. ձեռ. և տպ. ցուղս, որ Նորայր, Հայկ. բառաք. 30 և Կոր. վրդ. 251, աւելի ուշ Աճառ. Ձեռ. սրբագր. Փաւստոսի մէջ՝ ուղղում են ցնցուղս. սխալը յառաջացած է կրկին ցն տառերի շփոթութեամբ). «ստինքի կաթնատար խո-սովակները» Սասն. էջ 67. «ջրի ցայտում, սրսկում» Անյ. և Շ. բրձր. «կրակի կամ լոյսի ցոլք» Լաստ. Նար. որից ցնցղանալ կամ ցնցղկանալ «ցայտել, դուրս ժայթքել» Բուզ. ե. 28. ցնցղաձև Վեցօր. 78 (տպ. ցըն-ցըղկաձև ինչպէս դնում է նաև ԱԲ). կինսա-զնցուղ Նար. (նոր գրականում ցնցուղ նշա-նաևում է «ջուր սրսկելու գործիք, arrosoir» և այս իմաստի համեմատ է կազմուած ցըն-ցըխել (իմա՛ *ցնցղել) «դրամները վատնել, ցրուել, փճացնել» Առաք. պտմ. 113)։

• ՆՀԲ «իբր ցնդող հիւթից կամ ցնդե-լոյ ուղի»։ Տէրվ. Altarm. 43 ևռևնուած է ցուղ (իմա՛ և հմմտ. ցօղ) պարզա-կանից, որ համարում է պահուած Բու-զանդի մօտ։ Հիւնք. ցունց, ցնցել ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունին վրաց. ծինծկլվա «ցնցղել, սրսկել», ծինծկլի «սրսկում, ցայտք», ծունծկլի, ծունծլի «սոսկում, կաթիլ»։

• ԳՒՌ -Ղոռ. զո՛ւնձուխնը «այգ, արևա-ծագ», որից նաև ցնցղնել Պլ. «սրսկել, ցա-նել»։-Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 119 ունի գւռ. ցուղ «bronche, թոքերի ցնցուղ» և էօ 196 զուղ «ագուգայ, փողրակ, conduīt». բայց երևի սխալման արդիւնք է։

NBHL (7)

(իբր ցնդօղ հիւթից, կամ ցնդելոյ ուղի) σωλήν canalis, tubus, fistula πόρος transitus, foramen. Խողովակ. ծակոտկէն անցք. փողրակ, ցնցուխ.

Հարկանէ (ձայնն՝) ընդ երկու ցնցուղս ականջացն ի ներքս մտանել. (Եղիշ. յես.։)

Ցնորք համարին զմարմինն Քրիստոսի. եւ թէ իբրեւ ընդ ցնցուղ անց ընդ կոյսն։ Տիկս իմն կազմեն. եւ ապա երկուց փքոցն ի ցնցուղսն հողմաբերս, եւ անտի յամենայն փողսն տալ զփուքն ... Երկու փողակք տան եւ առնուն զօդն՝ իբրեւ ցնցղով իւիք սոսորդով ի բերանս։ Յորժամ ոլոռունք կաթինն պանրացեալ խնուցուն զցնցուխ ստեանն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ եւ Շ. մտթ.։ Սեբեր. ՟Է. ՃՃ.։)

ՑՆՑՈՒՂ. որպէս ῤάσμα, ῤακτισμός aspersio σκόρπησις sparsio. Ցայտումն ցնցղկացեալ. ցօղումն. զօղ. բղխումն. հոսումն. ցնդումն. սրսկումն. ցոլք. ցաթկտուք.

Ցնցուղ փրկական աղբեր սուրբ արեանն։ Ցնցուղ արեանն ի բեւեռացն՝ է յայտնաբան. (Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։)

Ոմն եւ ցնցուղք իւր. ոմն եւ աղբերք իւր։ Մժղուկքն անարգագոյն իբր ցնցուղս հրոյ եռացման զինեւ մաղեսցին. (Նար. ՟Զ. ՟Կ՟Ը։)

Ցնցուղս լուսոյ ճառագայթից ծագեաց ի ջուրցն։ Արեգակն զցնցուղս ճառագայթիցն յինքն ծրարեալ՝ ի մայրն դառնայր։ Ցնցուղք լուսոյ հրատին (իմա՛ հրդեհին) յաղթէր ճառագայթից արեգական։ Կաթսայն ի հիւսիսոյ ի հարաւ ձգէր յայնժամ զցնցուղս եռանդեանն. (Լաստ. ՟Բ. ՟Ի՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ը։)

Ցողկ

s. zool.

millepede;
cf. Նեպուկ.

Etymologies (1)

• «բազմոտանի գիշահոտ մի որդ, ոձասանտր, թրք. խըրխայախ». ունին միայն ԱԲ. և Քաջունի, հտ. Գ. 241՝ իբր ֆր. scolopendre. սրանից նոր է կերտուած ցող-կենի «մի տեսակ բոյս, scolopendrium vul-gare Sm. (ըստ Տիրացուեան, Contributo §6)»։

Ցու

cf. Ցուք.

Etymologies (1)

• տե՛ս Յիւ։

NBHL (2)

Ձեղուն. յարկք. ծածկոյթ տան. մարդակ. ծածք. (ըստ յն. κέραμος . թ. քիրէմիտ. այն է կղմինտր՝ որ ծածկէ զտանիս. որպէս եւ լտ. tegula. լծ. ընդ թ. իբր թուզլա ).

Ելին ի տանիսն, եւ ի ցուոցն կախեցին զնա։ Զոր ի ցուոցն կախեալ իջուցին առաջի նորա. (Ղկ. ՟Է. 19։ Շ. թղթ.։)

Ցուլ, ցլուց

s. ast.

bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;

Etymologies (5)

• , ու հլ. «անմալ եզ, բուղա» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. «ցուլ կենդանակերպը» Շիր. Նոնն. «մի կնոջ ապօրինի սիրականը» Սմբ. դատ. 120, 121. որից ցլագլուխ Պտմ. աղէքս. ցլաձև Գնձ. ցլափիղ Սամ. անեց. 67. Շիր. քրոն. ցլիկ Յհ. կթ. ծովացու Եզն. իշացուլ Եզն. Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ձիա-ցուլ Եւս. քր. մարդացուլ Յայսմ. ցլամարա (նոր բառ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skulu-ձևից, որ նշանակում էր նախ «մատաղ ցուլ» և յետոյ, ռարձաւ «ցուլ». արմատը պահում է միայն յն. σϰώλας «շնիկ, շան ձագ» (-օς մասնիկ է. հմմտ. μεῖρας), σϰόλιον «ծովի շուն» ἰՆλԼα (Հեսիւք.) «շնիկ», σϰύμνος «անասա--շանակութեան զարգացման համար հմմտ. հսլ. junīcī և լտ. ǰuvencus «անասունի ձագ», բայց յատկապէս «ցլիկ»։

• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ու բնաձալ-նից։ Böttich Arica 65, 56 սանս. çulā «նիզակ» և çūra «վարազ» բառերի հետ՝

• çr արմատից։ Muller SWAW 42, 2ss հմմտ. գոթ. stiur, սանս. sthūra։ Տէրվ. Altarm. 43, Մասիս 1881 մայ. 5, Երկ-ռառունտ 1884. 53, Նախալ. 114, 171 սանս. sthūra, զնդ. stára, գոթ. stiur, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turi, հյ. դուար հոմանիշների հետ։ Նոյնը նաև Bugge KZ 32, 45։ Հիւնք. լի, լցուցա-նել ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 189, 191 ենթադրեալ *ուցն ձևի՞ց (տե՛ս եզն), իբր uqsōlo->ցուլ։-Scheftelovitz BВ 28, 289 սանս. çur «առիւծ, վա-րազ»։ Մառ, O полож. aбхaз. ափխ. աց, ИАН 1917, 315 ավար. օց, ափխ. ացը «ցուլ», իսկ ՀԱ 1921, 83 վրաց. սուլի «հոգի» բառի հետ (իբր «կենդա-նե»)։ Petersson Ar. u. Arm. Stud. 84 հյ. սողիլ, սողուն բառի հետ լիթ, šùlys «քառատրոփ», լեթթ. sulis «քայլ». մբգ. schel «ցատկող, վայրենի», հբգ. scelo «յովատակ» (հնխ. sk'ōl-)։ Ուղիղ մեկնեց Meillet BSL л 79 (1925), 20։

• ԳՒՌ.-Ալշ. ցուլ «բուղա», Մրղ. ցուլ «արու գոմէշ», Նբ. ցլեկ «եռամեայ կով», ոճով ասւում է Երև. ցուլ գ'ալ, Մշ. ցլի գ'ալ, Ալշ. ցլալ, ցուլ առնել ևն «կովի ցանկալը ցուլին»։

NBHL (9)

ταῦρος taurus. Արու արջառ. զուարակ. եզն ոչ մալեալ. (յն. դաւ՛րօս. լտ. դաւ՛րուս. լծ. ընդ դուար. տավար. եբր. սօր, զօր, թօր ).

Կովս քառասուն, ցուլս տասն։ Եթէ հարցէ ցուլ։ Ցուլ քարկոծ լիցի, եւ տէր ցլուն անպարտ լիցի։ Անդրանիկ ցլու գեղ նորա։ Ցուլք գէրք պաշարեցին զիս։ Զարիւն ցլուց եւ նոխազաց ոչ կամիմ։ Եւ զծովն իջոյց ի ցլուցն պղնձեաց երկոտասանեցունց. (եւ այն։)

Սպիտակ ցլուք, եւ սպիտակ նոխազօք։ Ցլուք սպիտակօք, եւ գիսաւոր նոխազօք. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ա։)

Արիւն ցլու արբեալ վաճանեցաւ։ Զցլու միս ուտել դարման է մարմնոյ. բայց եթէ զարիւնն ոք ըմպիցէ, սատակի. (Եւս. քր. ՟Բ։ Եզնիկ.։)

Ընդ մարմին ցլին վարէին շամփուրս հրացեալս. (Հ. կիլիկ.։)

Առնել ցուլ պղնձի. եւ ձայնին ելանելով ընդ բերան ցլուն՝ թուեսցի ցուլն կիզելով գոչիւն հանել. (Նոննոս.։)

ՑՈՒԼ. Որպէս անուն կենդանակերպի,

Իսկ յաղագս ցլուն է այսպէս. ցուլ ոմն յոյժ վնասէր գաւառին. ի վերայ սորա եկեալ թեսեւս՝ սպանանէ զնա ... Եւ հաստատեցին զցուլ յերկինս. (Նոննոս.։)

Զցլէն ասեն (ախտարք), թէ ըստ նմանութեան ցլու զօրաւոր եւ անձնեայ է. (Շիր.) (այն է աստեղատունն ընդ հայկ եւ ընդ բազմաստեղս եռանկիւնի ձեւացեալ աստեղբք, որպէս երեւի եւ ճակատ ցլու հանդերձ կզակաւն)։

Ցուղ ականջաց

sn.

auricular tube or cavity.

Etymologies (1)

• տե՛ս Յնցուղ։

NBHL (1)

Շնորհատուր հոգւոյն լցեալ զնա՝ գիտութեանն էր աղբիւրացեալ զամենայն լսելեացն ցուղս ականջացն եւ սրտիցն երկրին. (Բուզ. ՟Գ. 12։)

Ցունց

s.

shock, shake;
— տալ, to shake, to agitate, to stir.

Etymologies (2)

• «թօթուել, շարժել, թափ տալ». ո-րից ցունց տալ Եպիփ. ծն. Ոսկիփ. ցնցել Ոսկիփ. ցնցխել «թափ տալ, թօթափիլ (իրան բռնողի ձեռքից փախչելու համար)» Դրնղ. 475. ցնցում, ցնցիւն, հոգեցունց, զգայա-ցունց (նոր բառեր)։ Նոյն բառն է նաև ցան-ձել «փակուած տեղից դուրս գալու համար այս ու այն կողմ ընկնել, տճկ. չապալան-մաք», որի վկայութիւններն են՝ Յանցել ակ-նատն (Բանք աղ. 192). Ամենայն զօրու-թեամբ քո ցանձ տուր և քարշէ զագի քո... Իբրև ցանցեաց, հատաւ ագին (Վրդ. առ. 84, այլ ձձ. ցունց տուր, ցունց ետ, ցնցեաց), Գայլն անկաւ յորոգայթ և սկսաւ ցանձել յայսկոյս և յայնկոյս. և աղուէսն ասէ. Ընդ նոյնդ և ես ցանցեցի երբեմն և ոչ զերծայ (Վրդ. առ. 88, այլ ձձ. ցնցտել, ցնցել)։-ՋԲ գրում է ցանձել, ՆՀԲ և ԱԲ ցանցել կամ ցնցտել։

• ԳՒՌ.-Ախց. ցնցէլ, իսկ Բլ. Մշ. ցօնցել «եզան՝ գլուխը ցնցելը», մարդոց համար էլ՝ «գլուխը վեր նետել՝ իբր բացասական նը-շան»։

NBHL (4)

ՑՈՒՆՑ ՏԱԼ. որ եւ ՑՆՑԵԼ. Ռամկօրէն եւեթ ասին. որպէս Շարժլել եւ թօթափել. (լծ. եւ ցնդիլ)

Ամենայն զօրութեամբ ցո՛ւնց տուր (ի կորզել զքեզ ի միջոյ սառին). իբրեւ ցունց ետ, հարաւ ագին ի պազն. (Ոսկիփոր.։)

ՑՈՒՆՑ ՏԱԼ. յորմէ Ցնցել.

Ցունց տալով մինչեւ եօթն անգամ, եւ ապա հատեալ եղեւ (պտուղն ի ծառոյն). (Եպիփ. ծն.։)

Ցուց, ցցոյ

s.

shouts of joy;
air, song, glee, ditty, ballad;
pomp, show;
— բառնալ, to sing a song.

Etymologies (3)

• , ո հլ. «ուրախութեան խաղ, երգ, պար, կայթիւն» Ագաթ. Ոսկ. ա. տիմ. Խոր. Ոսկիփ. (գրում է սխալմամբ ցոյց). որից ցցասաց Մաշկ.։

• ՆՀԲ ցունծք (ցնծութիւն) կամ ցոյց (ցուցանել) ձևի հետ, Էմին, Վէպք հնոյն Հայաստ. էջ 97 մերժելով ցունծ ձևը,

• մեկնում է իբր ցոյց («զգործողութիւն գուսանին, որով սա հանդիսացելոց զգործս որևէ անձին ցուցանէ»)։ Հիւնք. ցոյց բառից։ Մառ, Христ. воcт. 2 (1913), 27 վրաց. თუთა թութա «լուսին» բառի հետ, որ նշանակում է նաև «շար-ժում». նոյնը գտնում է šuš ձևով՝ վրառ. āუმბარი շուշպարի, սվան. šuspar «մի տեսակ պար» բառերի մէջ։ (Բայց դըժ-բախտաբար հյ. շուրջպար բառն է1)։

NBHL (3)

ՑՈՒՑ. πομπή pompa. գրի եւ ՑՈՅՑՔ. Որպէս թէ ցունծք, այսինքն Ցնծութիւն. կամ ցոյցք ուրախութեան. հանդէս. երգ ուրախութեան, ձայն նուագաց կամ նուագ ձայնից. շաչիւն. շառաչիւն.

Կայթիւք վազելով՝ ցուց բարձեալ մարդկան, զքաղաքամէջսն լցին խնջոյիւք։ Ի նուագս բամբռան, եւ յերգս ցցոց եւ պարուց։ Միթէ ի ցո՞ւցս պարիցես. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Ա. 5։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Հարսանիք էին, եւ երգք եւ ցոյցք եւ ղամբարք առագաստաց. (Ոսկիփոր.։)

Ցոփ, ի

adj.

garrulous, glib, chattering;
loose, disordered, dissolute, lewd.

Etymologies (3)

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «մեղկ, թոյլ, թուլամորթ, թեթե-ւամիտ, շաղփաղփ» Առակ. ժ. 8, իէ. 20. Ոսկ. Ես. 324 («շառլատան» իմաստով) և մ. ռ. 12. Խոր. «արագ խօսող, լփռտան» Տաթև. հարց. 251. որից ցոփացուցանել Եւա-գըր. զոփացուցիչ Ագաթ. ցոփութիւն Երեմ. գ. 7, բ. մկ. զ. 21. Ագաթ. ցոփոգի Մանդ. կոփաբերան Վեցօր. 119. ցոփանք Մանդ. ցոփինաճեմ, ցոփինընթաց Նար. տաղ (երկուսն էլ սխալմամբ գրուած յոփինաճեմ, յոփինընթաց)։

• ԳՒՌ.-Խրբ. ցօփ «թոյլ, լայն (օր. մատա-նին մատին, կացնի կոթը ծակին, կօշիկը ոտքին)», Կր. ցօփ, Տիգ. ցուփ «անամօթ, լիրբ». Ախց. ցօփցած «լայնացած» (օր. գուլպան ոտքին. բայց նաև մարդոց համար է ասւում). Տիգ. ցուփնալ «բանալին փճա-նալ». Բլ. Մշ. ցօպնել, ցօպնըվել «անբարո-յական ճանապարհ բռնել»։ Նոյն է նաև ցոփ թռչել, ցոփ կանգնել Երև. «մի ոստիւնով թռչիլ՝ կանգնիլ», ցոփ գնալ, ցոփ ման գալ Երև. «ոտքերը թեթևակի բարձրացնելով ման գալ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 645), որոնց հետ հմմտ. ցոփինընթաց, զո-փինաճեմ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ცოφი ցոփի «կատաղած, կատաղի, շնախտ» Մտթ. ե. 22, ცოუიანიցո-փիանի (ძაღლი ձաղլի) «կատաղած շուն», სიცოტე սիցոփե «կատաղութիւն, յիմառու-թիւն, զայրոյթ», განცკოუება գանցոփեբա «զայրացնել, բարկացնել, սաստիկ կատա-ղեցնել», დაცოუვა դացոփվա «թունաւորել»։ Բայց հայերէն և վրացերէն բառերի նշանա-կութեանց այսքան տարբերութիւնը չի թող-նում ենթադրել որ մին միւսից փոխառեալ լինի, այլ մատնանշում է մի երրորդ աղբիւր։

NBHL (8)

Ի պէսպէս եւ ի ցոփ հարսանիս այլազգեաց. (Կանոն.։ եւ Մխ. դտ.։)

Եւ եթէ առ ցոփս ոչ ունիցիս. (Խոր. ՟Բ. 7։)

Միթէ բաժանիցէ. զաստուած, որպէս յունաց ցոփքն, զկէսս՝ աստուածս սանդարամետականս անուանեն, եւ այլս՝ երկնաւորացն. (Ոսկ. ես.։)

Որպէս ցոփք յունաց բաջաղին. (Գէ. ես.։)

Որ ցոփ բերանով զեղբայրն արհամարհէ. (Երզն. մտթ.։)

ἅστεγος non tectus ἁκρατής incontinens, intemperatus εὕκυλος levis, volubilis. Մեղկ եւ թոյլ. թուլամորթ. անսանձ. ընդարձակ. անժոյժ. զեղխ. խենէշ, եւ Շաղփաղփ. շաղաւաշուրթի. անհաստատ. թուլ, բաց, շըլըխտի, շփացած, ափեղցփեղ, թեթեւսօլիկ.

Ցոփն շրթամբք գայթագղելով կործանեսցի։ Անխրատ եւ ցոփ լեզուաւ. (Առակ. ՟Ժ. 8։ ՟Ի՟Է. 20։)

Ո՛չ եթէ ցոփ ոք եւ թեթեւ, այլ՝ այր համեստ եւ հաստատուն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)

Ցցունք, նից

s.

curl, ringlet, lock;
egret, tuft of feathers, plume.

Etymologies (2)

• տե՛ս Ցից,

• Petersson Ar. u. Arm. Stua. 13 ձան կցում է յն. σισნη հոմանիշին, համա-րելով վերջինս թրակո-փռիւգական փո-խառութիւն. հայերէնը ենթադրում է հնխ. ski-sku-ni (կրկնական)։

NBHL (3)

σισόη sisoes. Խոպոպիք. հիւսք վարսից. յարդարումն եւ զարդ հերաց գլխոյ.

Ցցունս ի վարսից գլխոց ձերոց մի՛ առնիցէք։ Զիւղաթուրմ ցցունսն յանդգնեալ հոլանեալ՝ հող ի գլուխ տանէին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 27։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)

Գերծեալ էր զգլուխ մանկանն արտաւազդայ, եւ ցցունս էր թողեալ, եւ գէս արձակեալ. (Բուզ. ՟Է. 43։)

Ցփսի, փսւոյ

s.

serge, camlet stuff, woollen stuff;
cf. Խարազն;
— ազնիւ, shawl.

Etymologies (2)

• «այծի մազից հիւսուած կոշտ կտոր» Եւս. պտմ. բ. 23. Յհ. կթ. Սիրաք խ. 14 Վրդն. պտմ.-նշանակութեան ճշտութեան համար հմմտ. Բրդեղէն ոչ զգեցաւ, այլ միայն ցփսիս, այսինքն մազեղէնս (Յայսմ. հոկտ. 23). Եպիսկոպոսին զաղտեղեալ ցըփ-սին, այս է զմազեղէնն (Յայսմ. յունվ. 18) գրուած է ցպսի «մսի վրայից հագնելու ճըզ-նաւռռաևան մացեղէն զգեստ» Առաք. պտմ. 195. ցսպի Տաթև. ամ. 669. նոր գրականում գործածական է միայն ցփսի ձևով և նշա-նակում է «շալ»։

• ՆՀԲ լծ. թրք. սօֆ, զօֆ, եբր. ցէպի «այծ», տճկ. չէփին «ուլ»։

NBHL (4)

ὡμόλινον linum crudum. (լծ. թ. սօֆ ... իսկ եբր. ցէպի. այծ. չէփիճ ). Ձորձ կազմեալ ի մազից այծեաց. մազեղէն, մանաւանդ խոշոր. որ եւ ԽՈՐԳ, ԽԱՐԱԶՆ, ՔՈՒՐՁ.

Յայնմանէ՝ որ զգեցեալ է յակինթ եւ պսակ, մինչեւ ցայն՝ որ ագանիցի ցըփսի. (Սիրաք. ՟Խ. 4։)

Ո՛չ հանդերձ ասուեայ զգենոյր նա, այլ ցփսիս. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։)

Ոչ յօդեաց ասր, այլ յայծեաց ցփսիս դժոխըմբերս զգեստաւորէր։ Ցուցանելով նմա զցփսիսն այծեայս։ Զձեռն ի ցփսիսն արկեալ։ Ի ներքոյ ագանէր այծեայս ցփսիս. (Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։)

Ւիւն

s.

poison.

Etymologies (1)

• «թոյն և ժանգ» Հին բռ. «անցումն. ցնորումն, պակուցումն, թոյնք» Բառ. երեմ. էջ 319. անստոյգ բառ. յիշում է ՆՀԲ (և ՋԲ, ԱԲ), իբր յն. ἰός «թոյն, ժանգ» բառից։

NBHL (3)

իբր յն. իօ՛ս. ἱός venenum. Թոյն, եւ ժանկ։ (Հին բռ.։)

Ւիւն անդր ի պղծոց՝ ի չարեաց գործոց, ընտրեալք սուրբք սրբոց. (Գանձ.։)

Իբր Հիւն տառ. cf. ի վեր անդր Ւ։

Փագրոս, ի, աց

s. zool.

phagrus or pagrus, sea-bream.

Etymologies (3)

• (ի-ա հլ. ըստ ՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «Նեղոս գետի մէջ գտնուած մի տեսակ ձուկ» Մագ. թղ. էջ 116, 213, 215, 216։

• = Յն. φάγρος, որից նաև լտ. phagrus նոյն նշ. ծագում է յն. φάγρος «սրոց, յե-սան» բառի՞ց (Boisacq 1010)։-Հիւբշ. 386։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։

NBHL (2)

Բառ յն. ֆաղրօս. կամ բա՛ղրօս. φάγρος, πάγρος phager, phagrus, pagrus. Կէտ մեծ ի նեղոս, որ ասի ունել ատամունս եւ մօրում, եւ ոսկր խիստ ի վերայ գլխոյն. ըստ կրետացւոց կոչեցեալ, որ է վէմ, յեսան.

Փագրոս փեռեկեալ զինքն։ Կէտք վեհ գոլով քան զփագրոս եգիպտացի։ Պաշտել եգիպտացւոց զնեղոս գետ. եւ ի նա գոլ փադրոս ձկան, զոր պաշտէին. եւ կերպարան զանդրիս նորա կերպացուցանելով ի մէջ քաղաքին զոհէին. (Մագ. ՟Թ. ՟Ժ՟Ա. ՟Խ՟Դ։)

Փալկոն

s.

Falcon, (a Sicilian god).

Etymologies (2)

• «մի տեսակ բազէ. 2. Սիկիլիա-կան մի աստուած» Ճառընտ. նո՞յն է նաև փալկոն Դրնղ. 449։

• ՆՀԲ դրաւ լատիներէնից, Brokkel. mann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 115 յունարէնից։

NBHL (1)

Բառ լտ. falco, -onis. Ազգ բազէի, եւ Անուն չաստուծոյն սիկիլիացւոց։ (Ճ.)

Փախ

s.

flight;
— ի —, running away.

Etymologies (8)

• «փախուստ, փախչիլը» ԱԲ. որից փախ ի փախ Գնձ. փախչիլ, փախնուլ ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. փախուցանել ՍԳր. Փարպ. փախուստ ՍԳր. Եւս. քր. փախուցիչ Ոսկ. մտթ. փախչութիւն «փախուստ» Եփր. հա-մաբ. 159. փախստական ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եւս. քր. փախստեայ ՍԳր. Կոչ. յետնա-բար կայ փախատ «փախստական» Կղնկտ. հրտր. Շահն. Ա. 290 (տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Ա. 37). գրուած է և փաղ-չիլ Վրդ. ադ. 106։ սաստկական ձևն է զը-փախչիլ (սխալ գրուած զփաղչիլ) Վեցօր.։

• ՆՀԲ լծ. յն. φεύγω, լտ. fugio «փախ-չիլ»։ Müller SWAW 48, 427 յն. φυγ-արմատի հետ։ Fick BВ 1, 316 յն. πτάς «վախկոտ»? Տէրվ. Altarm. 98 սնս. bhaǰ, լեթթ. bégt, հսլ. oern-ти, бeжати, յն. φεύγειν, լտ. fugere ձևերի հետ. նոյն, Նախալ. 96 նախնա-կան ձևը համարում է փաղչել, որից յարմարցուած յետոյ փաղխչել, փախ-չել։ Bugge IF 1, 455 լիթ. bëgu «վա. զեմ», bègas «փախուստ», հսլ. bezვ «փախչիլ», bčgu «փախուստ» ձևերի հետ։ Հիւնք. բախել, բաբախել բայից։

• ԳՒՌ.-Հճ. Սչ. փախչել, Երև. Ննխ. փախ-չէլ, Ախց. Կր. Զթ. Շմ. Ռ. Տփ. փախչիլ, Ասլ. փախիլ, փախչիլ, Ջղ. Սլմ. Վն. փախնել, Ալշ. Մշ. փախնիլ, Մրղ. փախնէլ, Խրբ. Մկ. Սեբ. Սվեդ. փախիլ, Հմշ. փախչուշ, Պլ. փախիլ, փախջիլ, Ակն. փախջիլ, Գոր. Ղրբ փա՛խճիլ, Տիգ. փmխնիլ, Ագլ. փխօ՛նիլ։-Նոր բառեր են փախուկ «խենթուկ» (որ և Ատն.), փախցնովի, փախցունկ, փախո, փախփխիլ, փախչտիլ, փախչրտիլ։

• . ռ հւ. (երբեմն նաև ի հլ.) «փոխ աւռնուած բան, մանաւանդ դրամ» ՍԳր. Ոսև. «փոփոխակի տուն առ տուն սաղմոս-երգութիւն» Լմբ. սղ. Տօնաց. Ճշ. որից փո-խել ՍԳր. Եւս. քր. (փխբ. «հիւանդութիւնը մէկից միւսին անցնիլ, վարակել» Մխ. դտ. 189), փոխադարձ Ագաթ. փոխան Ծն. լ. 2. Փիլիմ. 20. փոխանակ ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. փոխանակել ՍԳր. Եւս. քր. փոխանորդ ՍԳր. Ագաթ. փոխարէն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Մծբ. լումայափոխ Յհ. Բ. 16. կերպարանափոխ Ոսկ. մ. ա. 16. արագափոխ Վեցօր. երես-փոխան Մխ. դտ. Յայսմ. ոտնփոխ Ոսկ. յհ. ա. 1. պահակափոխ Կոչ. տեղափոխ Ագաթ. մաղափոխուկ Ոսկ. եփես. յետնաբար դար-ձել է նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. αντὶ և մանաւանդ μετà նախդիրներին. ինչ. փոխաբերութիւն= μεταϰορά Պղատ. տիմ. Նոնն. փոխադրել= μετατίϑημι Նար. Ոսկ. յհ. փոխանցել= μεταβαίνω Նիւս. բն. Դիոն. երկն. փոխատրել= ἀνταποδίδωμ։ Խոր. Ոսկ. գծ. ևն։ Նոր բառեր են անփո-խարինելի, փոխաբերական, փոխաբերաբար, փոխադրական, փոխադրանաւ, փոխադրելի, փոխադրեալ, փոխարժեք, փոխարինաբար, փոխարինութիւն, փոխարքայ, փոխարքայու-թիւն, փոխ-հիւպատոս, փոխ-տեսուչ, հոգե-փոխութիւն ևն։ Այս արմատի կրճատ կըրկ-նաւորն է՝ ՓՈՓՈԽ «փոխն ի փոխը» Ես. լ. 32. որից փոփոխել ՍԳր. Եզն. փոփոխական Ոսկ. ես. փոփոխիչ Եզն. փոփոխումն ՍԳր. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. բազմափո-փոխ Փարպ. երագափոփոխ Պիտ. անփոփոխ Ագաթ. Փարպ. փոփոխամիտ, փոփոխակի (նոր բառեր) ևն։

• = Ասուրերէնից փոխառեալ չընդունելու պատճառն այն էր, որ ասուր. pūku ունէր միայն «փոխառութիւն կամ փոխարինու-թիւն» նշանակութիւնը, որ բառիս երկրորդա-կան առումն է, մինչդեռ հայերէնի հիմնա-ևան իմաստն է «փոխել»։ Այժմ տեսնում եմ որ ասուրերէնի մէջ էլ puxxu «փոխանա-կել, exchange, tauschen» նախապէս նշա-նակում էր «փոխել, change, verándern» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793բ), ո-րով և արգելքը վերանում է։ Նոյն արմատից ևն նաև ասուր. pūxu «փոխանակութիւն, exchange. barter, Tausch. 2. փոխառու-թիւն, փոխատուութիւն, loan, Darlehen 3 ընկալագիր, ստացական, receipt, Quit-tung», pūxatu «փոխանակութեան առար-կան», pīxatu «փոխանակութիւն» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 793-7)։ Այսպէսով հայերէնի բոլոր առումները գտնւում են ասուրերէնում։

• Böttich. Horae aram. 42, 100 եբր. ❇ pexā «գաւառապետ» բառի հետ է համեմատում հյ. փոխանակ։ Նոյն. Rudim. 50, 188 սրա հետ նաև սանս. pakša «հրաման»։ Հիւնք. փող «դրամ» բառից։ Jensen IF Anz. 14, 61 (թրգմ. ՀԱ 1904, 276) ասուր, pōxu, puxu «փոխարինութիւն» ձևից փոխառեալ։ Վերջինիս է կցում նաև Karst, Յուշար-ձան 400։ Ասուրերէնից փոխառեալ է ընդունում նաև այժմ Pedersen ՀԱ 1929, 119։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Սլմ. Վն. փոխ, Ախց. Կր. Խրբ. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. փօխ, Մկ. Տփ, փուխ, Սչ. փըխ, Ասլ. Հմշ. Սեբ. փէօխ, Զթ. Սվեդ. փիւխ, Ագլ. փուհ.-Ջղ. Սլմ. Վն. փո-խել, Մշ. Սչ. փօխել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. փօխէլ, Խրբ. Շմ. Տիգ. Տփ. փօխիլ, Հմշ. փօխուշ, Մրղ. փըէ-խէլ, Մկ. փուխիլ, Ասլ. փէօխէ՛լ, Հճ. փէ-խել, Զթ. փէխիլ, Սվեդ. փիխիլ, Ագլ. փա՛-հիլ։ Նոր բառեր են փոխան «վարտիք». փոխնորդ «նոր փոխելու սպիտակեղէն», փոխանացու, փոխարայ, փոխման, փոխմնի, փոխուտուրս, փոխտրիլ, փոխսրար, փոխ-փշտել, փոխփխատել (Ագլ. փըհփըհա՛տիլ) «փոփոխել»։

• ՓՈԽ.-հայերենից է փոխառեալ թրք. գւռ. Այն. փօխնօդ «փոխնորդ» (Կոչնակ, 1928? թուականը մոռացել եմ նշանակել)։

NBHL (2)

իբր մ. ՓԱԽ Ի ՓԱԽ. Ի բաց փախչելով. տարագնաց փախստեամբ.

Ոչխար էի ի քում փարախ, եւ եմ վտարած ես փախ ի փախ. (Գանձ.։)

Փակդուրակ

cf. Փանդուրակ.

Etymologies (1)

• տե՛ս Փանդուրակ։

NBHL (2)

Թողեալ զՅիսուս Քրիստոս զփրկական անունն՝ փակդուակայ որդի անուանես. (Եղիշ. ՟Բ։)

Թողեալ զՅիսուս Քրիստոս զփրկական անունն՝ փակդուրակայ որդի անուանես. (Եղիշ. ՟Բ։)

Փաղ, ից

s. zool.

phalarope, sea-duck.

Etymologies (4)

• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի. Ոսկ. փիլիպ. «Որպէս սոխակն և ճը-պուռն և փաղն և յուշկապարիկն» (յն. կա-րապ և սոխակ)։

• ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի հլ., համարում են նոյն ընդ փաղարիկ, որ փոխառեալ է յունարէնից. իսկ ՆՀԲ ուզում է նաև հանել յն. φαλմς «փայուն» բառից։

• «կից, յար, միացած». արմատ ա-ռանձին անգործածական. սրանից են կազ-մըւած փաղել «միացնել, յարել, շարակցել» Մագ. և Երզն. քեր. փաղութիւն «պարբե-րութիւն, շաղկապումն» Մագ. ի փաղ գալ «ոչխարների զուգաւորիլը» Վստկ. 216 (Ա-լիշան՝ Վստկ. 262 հասկանում է «յղանալ». ըստ իս «զուգաւորիլ». հմմտ. շան կցուիլ), աւելի յաճախ գործածւում է իբր նախա-մասնիկ՝ համապատասխան բաղ, համ, նոյն մասնիկներին. օր. փաղանուն «հա-մանուն» Անյ. պորփ. Արիստ. ստոր. Թր. և Երզն. քեր. փաղակերպ «համատեսակ, նոյնակերպ» Դամասկ. փաղասեռ «նոյնա-ռեռ» Նիւս. բն. փաղառութիւն «վանկ» (ըստ յն. συλλαβή «միասին առնելը») Փիլ. ել. Պղատ. տիմ. ևն։ Ըստ իս այստեղ են պատ-կանում նաև 1) կաւափաղաղ «կաւով շա-դախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. տակը գւռ. փաղաղել բառը. 2) փաղփիլ (ուղղել *փաղ-ղիլ=փաղաղիլ) «շաղախիլ, ապականիլ», նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Լմբ. մատ. 184. «Նոյնպէս և փռանգք, զի տեսին զժառանգաւորս ի կանայս գիճութեամբ փաղփեալ, և զնուէրս եկեղեցւոյ ի պէտս որդւոցն ծախեալ, բար-ձին զունելն նոցա կանայս». (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). 3) փաղել «լարմարել, յօդել, տարքել»։ Նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. էջ 451. Այլ զի և եկեղեցւոյն հայհո-յութիւն և թշնամանս փաղեաց։ Բնագիրն ունի ձλλ' ὅτι ϰαὶ τῆ ἐxϰλησια βλασφημίαν ή πραςίς ϰαὶ δβριν προύš ένησεν (Socr. Eccl. hist. Oxford 1893. էջ 234), ուր առո-րագծեալ բառը (προζενὲω) թէև հին լեզւով նշանակում է «հիւրընկալել, հիւրընկալուիլ, միջնորդել, առաջնորդել, հայթայթել, մե-քենայել», բայց բիւզ. յն. նշանակում է «պատճառել, առթել, անել, to cause, to ef, fect, to do» (Sophocles 933)։-4) փաղա-զան (նորագիւտ բառ. չունի ՆՀԲ) «համա-սեռ, համածնունդ» Պղատ. տիմ. 90 (բնա-գիրն ունի հυγγενες, որ է συγγενὴς, տե՛ս platonis onera paris 1883 հտ. 2, է, 206, տող 47), որի դէմ յետոյ գտնում ենք բա-ղազան Պղատ. տիմ. 115 (յոյնն ունի նոյն բառը՝ էջ 216, տող 31), որով իմացւում է փաղ-բաղ մասնիկների նույն լինելը։

• ԳՒՌ.-Կայ կրկնութեամբ փաղաղել Ալքս. Դվ. Ղրբ. «ալիւրը շաղուել», որի հին ձևերն են փաղաղ «շաղաղուած ալիւր» Մխ. բժշ։ 148 և կաւափաղաղ «կաւով շաղախուած» Յհ. կթ. 277. հմմտ. գւռ. փաղաղ «խմորի մեծ մեծ շաղախներ. հատածներ, որոնց հատ հատ թերակատար ունցելուց յետոյ, դնում են սաւանի վրայ. ապա բոլորը տաշ-տի մէջ դնելով ունցում են. 2. տաւարի հա-մար գարի ալիւրից պատրաստած կերակուր» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 647)։

NBHL (5)

φαλάρις, φαληρίς phalaris. որ եւ Փաղարիկ. Թռչուն ջրային եւ քաղցրաձայն՝ նման կարապոյ, բայց սեաւ, նիշ սպիտակ ունելով՝ ի ճակատն. թերեւս վասն այնր սպիտակութեանն փայլուն ասացեալ. (զի եւ յն. փայլունն. )

Ի գեղեցի՞կ ձայնաւորութիւն, եւ ի քա՞ղցր երգս (պարծիցիս). ո՛չ որպէս սոխակն եւ ճպուռն, եւ փաղն, եւ յուշկապարիկն. ((յն. լոկ, կարապ եւ սոխակ. ) Ոսկ. փիլիպ.։)

Փուղձ. փուխր, դիւրափխրելի. կակուղ. քայքայելի. գուցէ եւ սպիտակ փայլուն.

Նշենին զփաղ եւ զնօսր գետինն ընդունի։ Հողն թէ կաղջին է եւ փակչուտ որպէս կաւ, պիղծ է. եւ թէ փաղ լինի, եւ փթրտուկն շաղախն, աղէկ է։ Սխտորն զսպիտակ եւ զփաղ գետինն սիրէ, որ չլինի կաղճին։ Նօսր եւ փաղ գետինն եւ տաքն պատճաշի ձիթենոյն. (Վստկ.։)

Որպէս մասնիկ բաղադրական՝ նոյն է ընդ Բաղ. (թ. պիլէ ). համ. կից. շար. շաղ. որպէս տեսցի ի կարգիս։ Միայն ի գիրս Դամասկ. գտանի Փաղագոյ՝ իբր այլազգոյ, հակադրեալ ձայնիս Համագոյ. (որ թուի վրիպակ գրչի)։

Փաղ

adj.

friable.

Etymologies (4)

NBHL (5)

Փուղձ. փուխր, դիւրափխրելի. կակուղ. քայքայելի. գուցէ եւ սպիտակ փայլուն.

Փաղանգ, աց

s.

phalanx, legion;
troop.

Etymologies (6)

• (ի-ա հլ. յետնաբար) «գունդ, բանակ» Ոսկ. փիլիպ. հռովմ. 205, 422, 423. Փարպ. Սեբ. 39. «կարաւան» Գէ. ես. Կղնկտ. (ըստ Մառ, Teксть հտ. 1, էջ 77). որից փաղանգական Նար. խրատ. առ. լեհ. դիափաղանգ Անան. եկեղ. գրուած է փա-լանգ Լմբ. սղ. սխալմամբ յգ. հյց. փաղանո Պրպմ. էջ 452։

• = Յն. φάλαγς (սեռ. φάλαγγος), որից և լտ. phalanx «զօրաբանակ»։ Բառիս առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «փայտի կոճղ, գաւազան», յետոյ «կշիռքի ուղիղ գա-ւազանը» և փխբ. «բանակի ուղիղ շարուած ճակատը», լյնբ. «բանակ, գունդ»։-Հիւբշ, 386։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur. 47, յետոյ ՀՀԲ և ՆՀԲ։ Վերջինս լծորդ է դնում նաև թրք. boluk «գունդ»։

• «կումաշ». ունի միայն Բռ. երեմ. էջ 320՝ իբր տարբեր նախորդից, աղ-բիւրն է՝ Գէ. ես. հետևեալ հատուածը. «Մի՛ անցցեն արաբացիք կամ վաճառականք փա-ղանգօք». այստեղ փաղանգ նշանակում է «խումբ կամ կարաւան». բայց լուսանցքում նշանակուած է «կումաշ կամ ղումաշ»։ Այս-տեղից էլ Բռ. երեմ.։

• ՆՀԲ մեկնել ուզելով այս բառը, գրում է. «Թերևս առեալ որպէս պրս. փէլէն-կինէ, որ է վագրային, և ազգ արքունի զգեստու. և կամ ակնարկեալ ի միւս ևս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛-լանգս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց»։

• Ուղիղ մեկնեց Աւգերեան, անդ, ծա-նօթ.։

NBHL (12)

(որ եւ յն. ֆա՛լանքս. լծ. թ. պէօլիւի ). φάλαγξ, -γκος phalanx, peditatus, legio, cohors. Գունդ՝ մանաւանդ հետեւակազօրու. լեգէոն զօրաց. գաս. խումբք. հոյլք.

Զփաղանգս հերձուածողացն՝ զջոլիրս աստանայի առհասարակ կործանեմք։ Զամենայն փաղանգս մոլեացն սոքա յաղթահարրեցին։ Զբոլոր փաղանգս այսոցն պղծոց. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. համբ.։)

Զփաղանգս այսոցն չարաց հալածական արար. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)

Ի յառնել փաղանգաց խորհրդոցն ի վերայ քո՝ աջակողմանն եւ ձախակողմանն։ Զամենայն փաղանգս չար խորհրդոցն ի ստորէ կարծանեաց։ Զամենայն փաղանգս մարսփն սատանայի՝ որ ի հոգի եւ ի մարմին, կոխեաց. (Լմբ. սղ.։)

(Գէ. ես.)

Մի՛ անցցեն (ընդ բաբելոն) արաբացիք, կամ վաճառականք, փաղանգօք, այսինքն բազմութեամբ, ի լուսանցս եդեալ է կումաշ, կամ ղումաշ. թերեւս առեալ որպէս պ. փէլէնկինէ որ է վագրային, եւ ազգ արքունի զգեստու. եւ կամ ակնարկեալ ի միւս եւս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛լանքս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց։

(ՓԱՂԱՆԳ) Գունդ՝ մանաւանդ հետեւակազօրու. լեգէոն զօրաց. գաս. խումբք. հոյլք.

Զփաղանգս այսոցն չարաց հալածական արար. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)

(Գէ. ես.)

Փաղանգամուշկ, մշկոյ

s. bot.

lavender, spica.

Etymologies (4)

• «բրդոտ ռեհան, ocy-mum pilosum» Խոր. աշխ. 615. սրա աւելի նոր ձևերն են փաղանգամուշ, ֆարանճա-մուշկ, ֆալանճմուշկ Բժշ.։

• = Պհլ. palangamusk, պրս. [arabic word] palangmisk, որից փոխառեալ են նաև ա-սոր. ❇ ︎ parangmušk, արաբ. [arabic word] falanǰmusk, [arabic word] ❇ faranǰ-mušk, faranjamusk «ռեհան»։ Հայերէնի մէջ փաղանգամուշկ գալիս է պահլաւից. նորագոյն ձևերը արաբերէնից։-Հիւբշ, 254։

• ՆՀԲ մեկնում է «ձագախոտ», բայց նաև «որպէս թէ մուշկ կենդանւոյ... զի փէլէնկ կամ փալանկ է ինծ. իսկ փէ-լէսէնգ է պալսամ, բալասան»։ Garrez

• JAs 1869, 167 պհլ. բառը կարդալու համար՝ համեմատում և օգնութեան է առնում հայ ձևը։ Ուղիղ է մեկնում նաև Պատկ. Aрм. reorp. 81։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662 պրս. palangmušk, ՀԲուս. § 3034 պրսl faranǰmusk։

NBHL (3)

cf. ՁԱԳԱԽՈՏ, եւ ՓԱՂԱԳԱՄՈՒՇԿ։

Բառ անստոյգ՝ որպէս թէ մուշկ կենդանւոյ, որ իցէ իբրեւ զվագր կամ ազգ ընձու. (զի փէլէնկ կամ փալանկ է ինծ. իսկ փէլէսէնգ է պալսամ, բալասան).

Փաղանգամուշկ, ձարխոտն. կամ ֆարանճամուշկ ինքն դաղձն է. ուր թերեւս գրելի էր Ձագախոտ, կամ ընծախոտ. զի փալանկն է ինծ։ (Բժշկարան)

Փաղարիկ

cf. Փաղ.

Etymologies (2)

• «գեղեցկաձայն մի թռչուն» Համամ. քեր. առ երզն.։

• Փոխառութիւնը նշանակում է հներից Համամ. քեր. առ երզն. «Ջհաւն փա-դարիկ և մեք ըստ Յունաց փաղարիկ ասեմք»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Նշբ,

NBHL (1)

Զհաւն փաղարիկ եւ մեք ըստ յունաց փաղարիկ ասեմք. (Համամ քեր. առ Երզն.։)

Փաղաքուշ, քշի, քշաց

adj. s.

caressing, coaxing, wheedling;
flatterer, fawner, toadeater, adulator, smooth-tongued fellow, sycophant.

Etymologies (2)

• , ի-ա հլ. «կեղծաւոր, շողո-քորթ» Եւագր. 62. Ոսկ. լս. ղկ. մրգր. «շո-ղոքորթական» Լմբ. սղ. Վրդն. դան. ա, էջ 245. «կեղծաւորութիւն, շողոքորթութիւն» Մագ. քեր. որից փաղաքշել «գգուել, փայ-փայել, շողոքորթել» Եւագր. 62. Ոսկ. մ. բ. 18. փաղաքշանք Ոսկ. մտթ. փաղաքշաբար Յհ. կթ. փաղաքշոտ Վրդն. ծն.։

• ՆՀԲ «ի փաղ և ի քշել, քսել, քսուր-տիլ, քծնիլ»։ Տէրվ. Altarm. 38 փաղ «բաղ, յար»+քուշ. հմմտ. սանս. ǰus «ախորժիլ, հաճիլ, սիրել»։ Հիւնք. պրս. ֆալկիուշ «կախարդ» և լտ. fallacia «խաբէութիւն»։

NBHL (6)

κόλαξ adulator, assentator. Արմատ Փաղաքշելոյ՝ իբր Փաղաքշօղ. մարդելոյզ. քաղցրաբան.

Փաղաքուշք եւ ողոքոտք։ Իբրեւ չար եւս քան ի թշնամեաց փախիջի՛ր դու ի պատիր փաղաքուշ մարդոյ. (Փիլ. լին.։ Եւագր. ՟Թ։)

Ո՞ւր փաղաքուշքն եւ կատակերգք։ Ո՞ւր են փաղաքուշքն, ո՞ւր են շաղաւաշրթունքն։ Տեսանէ զսպասաւորութիւն փաղաքշացն. (Ոսկ. լս. եւ Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)

Վուշ՝ փաղաքուշք յորդորիչք. նաւթ եւ ձէթ որկորստութիւն, որ մոլեցուցանեն զպոռնկութեան ախտն. (Վրդն. դան.։)

Բազումք եւ զբան փաղաքուշ սովոր են տալ, եւ զգովութեան նանիրս։ Կամեցան փաղաքուշ բանիւ զերծանիլ. (Լմբ. սղ.։ Վրդն. դան.։)

Ի փաղաքշի տասն օգտի հարկաւոր է զծանունսն եւ զպատուականսն առնուլ ի մէջ անուանս թախանձանաց, զի դիպեսցի խնդրոյն. (Մագ. քեր.) (ուր Երզն. պարզելով դնէ, ի փաղաքշելն)։

Փաղղոս

s.

Phallus;
penis.

Etymologies (2)

• = Յն. φαλλός «առնի, նշան սիռնռառու-ծութեան, որ Բաքոսի տօնին էին կրում»։ Հնխ. bhel-«ուռչիլ» արմատից է ծագում. հմմտ. իռլ. ball «անդամ», հեսս. bille «առ-նի», միջ. ստ. գերմ. bulle «ցուլ», անգսք. bulluc «ցլիկ», հհիւս. bole «ցուլ», հին շվեդ. bulin «ուռած» ևն (Boisacq 1013)։-Հիւբշ. 386։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.

NBHL (2)

Բառ յն. ֆա՛լլօս. φάλλος penis. Պոչ. երկայն անդամ.

Ոչ փաղ ղոսք ոմանք.. . գարշելիք. (Ածաբ. յայտն.։)

*Փայիկ

s.

footman.

Etymologies (3)

• «սուրհանդակ, ձիաւոր պարոնի առաջից ոտքով վազող անձը» Լծ. նար. Վրդ առ. 287, 290. որ և փայեակ Կիր. պտմ. էջ 239, 241, 242, փայեկ Աբր. կրետ. 32. Զքր. սարկ. Ա. 15. Առաք. պտմ. 81։

• = Պրս. [arabic word] payik «սուրհանդակ», որից փոխառեալ են նաև արաբ. ❇ fayǰ «սուրհանդակ» (տե՛ս Կամուս, թրք թրգմ. Ա. 432), քրդ. peik «թղթատառ. նա-մակաբեր». աւելի ընդարձակ տե՛ս պայիկ, որ նոյն բառի աւելի հին ձևն է՝ փոխառեալ պահլաւերէնից։

• ՆՀԲ դնում է «ռմկ. փէյիկ»։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 123։

NBHL (2)

Բառ ռմկ. փէյիկ. այն է Ոտիւք՝ կամ հետի ընթացօղ սուրհանդակ.

Սուրհանդակ. փայիկ, եւ այնոքիկ՝ որ առաջի պարոնաց՝ վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ. (Լծ. նար.։)

Փայծաղն, ծաղան

s.

spleen, milt.

Etymologies (6)

• , ն հլ. (-ղան, -ղամբ) «փայ-ծաղ, թրք. տալախ» Ոսկ. յհ. ա. 24. Փիլ. այլաբ. Յճխ. Պղատ. տիմ. 148. Մագ. Սոկր. որից փայծաղնացաւ Ոսկ. ղկ. Սարգ. (յա-ճախ). Մխ. բժշ. փայծաղոտ Բժշ. գրուած է փայծեղն Տաթև. հարց. 241, 242, փայ-ձաղն Սոկր. 110, սեռ. փայծղանն Վստկ. γe9,

• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] plīhán-, զնդ. [other alphabet] «)εշյ» sрərəzan-, պհլ. sparz, պրս. [arabic word] suDurz քրդ. pišik, յն. σπλήν (*σπληγχ), որ և σπλά-γχνον, լտ. lien, անգլ. spleen, հիռլ. selg, բրըտ. felch, հսլ. slézena, ռուս. cелeзенка, լիթ. bluznis, հպրուս. blusne, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ։ Անշուշտ այս բոլորը ծագում են միևնոյն ձևից, որ սակայն դը-ժուար է վերականգնել։ Այս մասին ընդար-ձակ քննութիւն ունի Walde IF 25, 160-6 ուր կարևոր նշանակութիւն է տրւում հայե-րէնին։ Ընդհանրապէս նախաձևը դրւում է sphelg'hen, spleng'h-, spleg'h-։ Ըստ Meil-let MSL 18, 310 փայծաղի անունը, ինչպէս մաոմնի ուրիշ զանազան մասերի անուն-ներ, կրօնական նախապաշարմունքով ար-ռիլուած լինելով, այլևայլ լեզուներ աշխա-տել են խուսափել բուն անունը տալուց և դիտմամբ խաթարելով՝ ենթարկել են զօրեղ ձևափոխութեան (Walde 429, Pokorny 2 680, Trautmann 256, Ernout-Meillet 520, Boisacq 899)։ Հայերէնը գալիս է աւելի հին *փայղծան ձևից, որ տեղափոխութեամբ դարձել է փայծաղն և փածայղն։ (Հյ. փ ծա-գում է sph-նախաձայնից)։ Արդի գաւա-ռականները ծագում են փայծաղ կամ *փա-ծայղ>փածէղ ձևից. բացառութիւն է կազ-մնում միայն Խտջ. սիպէխ ձևը, որ ծագում է հնագոյն *սիպեղն կամ *սիպայղն ձևից և ենթադրում է գրաբարից տարբեր մի գաւա-ռական։ Սրա մէջ սիպ-, սպ-ներկալացնում է հնխ. sp-և ո՛չ sph-. իսկ ծ ձայնի համա-պատասխանը ջնջուած է՝ ճիշտ յն. օπλή ձևի պէս։

• Վերի ձևերի հետ համեմատեց նախ Böttich. ZDMG 1850, 363, յետոյ Ari-ca 72, 169, Lag. Urgesch. 702, Տէրվ. Altarm. 4 և Նախալ. 82։ Հիւբշ. ZDMG

• з, 774-9 մերժում է, իսկ Arm. Gram. յիշած անգամ չէ։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 96 իրար է կցում փայծաղն, պայուսակ և կապադովկ. πεῖσάχε «փայծաղ». արմատը դնում է φυς, pus, φύοϰα, լտ. pusula, լիթ. pusti, սանս. pustus, լտ. spuma, spirare։ Վերի ձևով են ընդունում Meillet-ի հետ՝ Vendryès MSL 18, 310, Walde 429 ին։

• ԳՒՌ.-Ագլ. փա՛յծmղն, փա՛յծmղ, Շմ. փայցախ, Ղրբ. փա՛ծէղնը, փա՛ծըղնը, Մկ. փածէղ, Ալշ. Մշ. փաձեղ, Գոր. փա՛զէխ, Երև. փէցէղ, փիձէխ, Ջղ. փիծեղ, Շշ. փի՛-ցէխ, Ղզ. փի՛ցախ, Տփ. փիծիղ (ըստ Աղբա-լեան ՀԱ 1929, 554 փի՛ցախ), Սլմ. փիւծեղ. -իսկ Խտջ. սիպէխ։

• ՓՈԽ.-Վոազ. უაწალი փածալի (Մառ, Гpaм. ир-арм. 110), უაწალა փածատ (Չուբինով 1299), լազ. փածալա, փանծալա (Աճառ. Արրտ. 1911, 418), կապադովկ. πεῖοάχι (Karolides 96, Bugge KZ 32, 11), երեքն էլ «փայծաղ» նշանակութեամու Վրաց. բնիկ բառերն են εვირάი տղ'իրպի և ელენთა ելենթա. կապադովկացին փո-խառութիւն է, որովհետև ունի ղ> և ո՛չ և

NBHL (8)

σπλήν splen, lien. Մասն փորոտեաց՝ թխագոյն, կակուղ, սպնգային, ընդունարան սեւամաղձին. փածեղ.

Լեարդ եւ թոք եւ փայծաղն եւ աղիք եւ երիկամունք. (Յճխ. ՟Ի։)

Յորժամ անմաքրութիւնք լինիցին առ լերդաւն զամենայն փայծաղանն անդայտութիւն ունիցի՝ մաքրելով. (Պղատ. տիմ.։)

Փորոտիք եօթն. ախոնդանք, սիրտ, փայծաղն, եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)

Ուստի՞ ապա լեարդ եւ փայծաղն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)

Սեաւ թանձրագոյն փայծաղն. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)

Հանդերձ լերդիւն եւ փայծաղամբն. (Սոկր.։)

Եւ փայծաղն պինդ լինի (ջերմնօտին). (Մխ. բժիշկ.։)

Փանաք, ի

cf. Փանաքի.

Etymologies (3)

• «տկար, խեղճ» Պղատ. տիմ. Մագ. թղ. 237. «աղքատ» Յհ. կթ. որից փանաքի «չնչին, խեղճ, աննշան» Փիլ. Խոսր. Սարգ. փանաքապէս Լմբ. պտրգ. փանաքիմաց Անյ. բարձր. Մագ. փանաքու-թիւն Մագ. Լմբ. Մխ. առակ. նոյն բառն է և փանաքի Սոկր. 363՝ սեռ. փանաքւոյ ձևով (սխալ գրուած փանաքիոյ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sphn-«կարօտ կամ պակասաւոր լինել» արմատից, ոռ pn-կամ spn-, spen-ձևով գտնւում է նաև յունարէնում. հմմտ. οπάνιος «քիչ, հազու-ագիւտ, սակաւ, անբաւարար, չնչին, ոդռո-մելի», οπανός «քարց, մազկարօտ», οπάνις «պակասութիւն, սակաւութիւն, աղքատու-թիւն», οπανίως «քիչ անգամ, հազիւ իմն», οπανίζω «ցանցառ լինել, պակասութիւն ու-նենալ, պակասիլ», ήπανία «պակասութիւն». πείνη. πεῖνα «քաղց», γεωπείνης «սակաւա-հող» (Boisacq 890, 756, Walde 553, Po-korny 2, 8 և 661)։ Հայերէնի մէջ -աք, -աքի մասնիկ է, ինչպէս արմատաքի։

• ՆՀԲ լծ. լտ. vanus, vanidus, թրք. ֆանի, ֆանըգ, ֆէնա։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Տէրվիշ. Altarm. 4։ (Յոյն բառերի մասին զանազան համեմատու-թիւններ կան առաջարկուած եւրոպացե լեզուաբանների կողմից, բայց վերջի-վերջոյ բոլորը մերժուած և յոյն բա-ռերը մնում են առանձին)։-Հիւնք.

NBHL (2)

Ի փարթամէն եւ ի փանաքէն զնոյն կշիռ միապէս պահանջէին գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ։ Մրգուզ փանաք ծրդեալ. (Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ի։)

Փանաք եւ տկար բնութիւն կամ տրամախոհութիւն. (Պղատ. տիմ.։)

Փանդիռն, դռանց

s. mus.

pandura, threestringed guitar;
trumpet.

Etymologies (3)

• . ն հլ. (-ռամբ, -ռունք) էթելաւոր մի նուագարան» Մեկն. ղևտ. Ճա-ռընտ. Յայսմ. Սահմ. ասւում է նաև փան-դիռ, ի-ա հլ. Բուզ. թղթ. դաշ. փանդեռն Պղատ. օրին. բանդիռն, բանդեռն Ոսկիփ. բամբիռն Խոր. Նար. որոնցից ունինք փան-դռնահար Եւս. քր. Ոսկ. ես. փանդռներգակ Պիտառ. փանդեռնասէր, Աթան. էջ 497. փանդեռնահար, փանդեռնահարական, փան-դեռնահարութիւն, փանդեռներգութիւն Պը-ղատ. օրին. բամբռասաց Գր. տղ. ուղղա-գոյն ձևն է փանդիռն։

• = Փռրո-Ասիական ծագում ունի. հմմտ. լիւդ. πανδοῦρα, πανδούριον, πανδουρίς «երեք լարով քնար»։ Բառտ փոխառեալ և տա-րածուած է արևելք և արևմուտք։ Նախ անցել է յոյներին և տուել է πανϑοῦρα, πάν-δουρον «երեքաղեան քնար» (Յունաց մօտ ասանդութիմն կար միշտ թէ փանդիռը Փոքր-Ասիայից է եկած)։ Այստեղից ձևացել են լտ. pandura և թրք. pandura, որի միջոցով են բուլգար. pandura, սերբ. pandura, pandur, bandur, ուկր. bandura «լարաւոր նուագա-րան կամ կիթառ»։ Միևնոյն բառը հասել է նաև Կոմևաս. ուր ունինք վրաց. უანტური փանտուրի կամ უანდური փանդուրի, թուշ. უანდურ փանդուր, չեչէն. p'aγdur «լարա-ւոր մի նուագարան», օսս. fändur, fändir «երկու լարով կիթառ»։ Կովկասեան ձևերը հայերէնի միջոցով չեն ու ձայնաւորի պատ-ճառաւ։-Հիւբշ. 395։

• ՀՀԲ իրարից զանազանելով գրում է բամբիռն «մատի ծնծղայ, թրք. չալփա-րա, չէնկի», իսկ փանդիռն «գալարա-փող»։ ՆՀԲ անորոշ կերպով մեկնում է բամբիռն «թերևս որպէս թամպուռ կամ սանդուռ, կամ ծնծղայ մեծ և փոքր, որ-պէս զիլ, չալփառա ևն». իսկ փանդիռն «իբրու նուագարան բախողական պէս-պէս. որպէս երգեհոն, քնար, և սանդուռ, թամպուռ ... որպէս քնար երեքաղեան». և համեմատում է յն. փանտո՛ւռա ձևի հետ։ Գրեթէ նոյնն է նաև ՋԲ։ Եւրո-պա 1851, 19 հանում է բամր=առս. ձըրկեկ ձայն մ'ունեցող աղեբախ նուա-գարան մը պիտ'որ ըլլայ»։ Böttich. Arica 48 և Lag. Gesam. Abhd. 274 լիւդ. և օսս. ձևերի հետ, բայց նաև իտալ. mandora, mandoline։ Էմին, Հայ. հեթ. կր. (Յոյս 1875, 408) աղի-քով մի նուագարան է ընդունում։-Հիւբշ. 395 դնում է ծագումն անստոյգ փոխառութեանց շարքը։ Բամբիռ և փանդիռ երաժշտական գործիքների ձևի և կազմութեան վրայ, իբրև երկուսը իրարից տարբեր բաներ, բաւական ընդարձակ խօսում է Գ. Լևոնեան՝ Ազգ. հանդէս ԺԴ 91-95։

NBHL (4)

ՓԱՆԴԻՌ կամ ՓԱՆՏԻՌ, ՓԱՆԴԻՌՆ. κιθάρα cithara ὅργανον organum. (այս բառք են ի թարգմանութիւնս. ) Իբրու Նուագարան բախողական պէսպէս. որպէս երգեհոն, քնար, եւ սանդուռ, թամպուռ. կայ եւ յն. նովին ձայնիւ փանտո՛ւռա. πανδούρα, -ρις pandura. որպէս Քնար երեքաղետն.

Վիշապագլուխ փողս, եւ փանդիռս բարձրաբարբառս։ Զմեռեալս լային փողովք եւ փանդռօք. (Թղթ. դաշ.։ Բուզ. ՟Ե. 31։)

Ծնծղայիւք եւ փանդռամբք եւ այլովք երգեցողական գործարանօք սաղմոսել հրամայեաց. (Մեկն. ղեւտ.։ Ճ. ՟Ա.։)

Նիւթական երաժշտականն՝ փանդռամբ (կամ փընդռամբ), եւ փողովք, եւ ծնծղայ. իւք բաղկանայ։ Ժողովեն զփանդռունս, եւ պարս խաղուց. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)

Փապ

cf. Փապար.

Etymologies (2)

• «ծակ, խոռոչ, փոս. քարի մէջ այր» Առաթ. Ոսկ. ես. 365. կող. էջ 545. Երզն. լս. էջ 124, 132. որից անփապ Թէոդ. մայր. անփապելի Շիր. նսեմափա՞պ Ճառընտ. փապուղի (նոր բառ), և -ար մասնիկով (հմմտ. տիպար) փապար «ծակ, ծերպ, ճեղք, քարանձաւ» Եբր. ժա. 38. Ես. է. 19. Յովն. բ. 7. Եզն. «ճեղքուած, աւերակ». Յհ. կթ. փապարել «մարմինը՝ մորթը ուռիլ, ծակծկիլ» Օր. ը. 4. Եղիշ.։

• Տէրվ. Նախալ. 92 հնխ. pap, pamp արմատից է դնում հյ. փապարել, փամ-փուշտ, փափուկ, լիթ. pámpti «ուռիլ, գիրանալ», pampalas «գէր»։ Հիւնք. պարապ բառից փապար է դնում և փա-պար-ից համառօտուած փապ։

NBHL (3)

cf. ՓԱՊԱՐ. (որպէս եւ տիպ՝ նոյն է ընդ տիպար. )

Ահա դնեմ զքեզ ի փապ վիմիդ։ Ցուցեր զյետոյս քո խորհրդին՝ թաքուցելոյն ի փապ վիմին։ Զարհուրեալ Մովսէսի (ի նշողից՝) ի փապն ապաստանէր։ Պահեալ կան ի փապ վիմին. (Ագաթ.։ Յիսուս որդի.։ Գանձ.։ Երզն. լս.։)

Խո՛ր գբոյն նմանեցուցանէ, զոր ակիւղաս հատոր գբող անուանէ. սիմաքոս, փապ. թէոդիտովն, ծակ՞ (Ոսկ. ես.։)

Փապար, աց

s. adj.

crevice, rift, cleft;
cave, cavity, hollow, hole;
hollow.

Etymologies (1)

• «յետի կողմն գլխոյ. зaтылокъ (ծոծրակ)», այս իմաստով ունի Կ. Սա-րաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788, էջ 119, 161։

NBHL (5)

որ եւ ՓԱՊ. ὁπή foramen, caverna. Ծակ եւ ծերպ վիմաց. խոռոչ. խորշ. քարանձաւ. ծակ, ճեղք.

Ի լերինս եւ յայրս եւ ի փապարս երկրի։ Ի ծերպս վիմաց, եւ յայրս, եւ յամենայն փապարս։ Եմուտ գլուխ իմ ընդ փապարս լերանց. (Եփր. ՟Ժ՟Ա. 38։ Ես. ՟Է. 19։ Յովն. ՟Բ. 7։)

Սողնոցն զխօշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս, է՛ որ ի սորս, է՛ որ ընդ փապարս երկրի մտեալ ղօղեն. (Եզնիկ.։)

Կամ որպէս ա. Փապարեալ, հերձոտեալ. ճեղք ճեղք, աւերակ.

Որ գրեթէ իբրեւ զփապար վիմուտս դերբկաց սասափելի տեսողացն երեւէր. (Յհ. կթ.։)

Փաս

s.

pitcher, jug.

Etymologies (2)

• «պատիւր պահել, նրա յարգը ճա-նաչել». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Քուչ. 91.-«Առիւծն առիւծին մսէն թէ հազար որ տան նա չուտէ. գէմ ինքն ալ առիւծ եղեր, զառիւծն փասն կու պահէ»։

• = Պրս. [arabic word] pās «պահպանութիւն» բառն է, որ վերի ձևով էլ գործածուած եմ գտնում Գուլիստան, յռջբ.-︎︎ [arabic word] pās-i xatir-i bi-čāragān Թշուառների խաթըր պահել, նրանց յարգը ճանաչել»։-Աճ.

NBHL (2)

Իբր Փարչ, կամ ընթերցի՛ր Թաս.

Վեց գրուան գարի, եւ ՟Ժ՟Զ փաս քաղցու. (Կանոն.։)

Փաստ, ից

s.

reason, ground, argument, proof.

Etymologies (2)

• , ի հլ. «ապացոյց, պատճառաբա-նութիւն» Յհ. կթ. որից փաստասէր Փիլ. լին. փաստական Մագ. թր. քեր. փաստա-պատիր Կղնկտ. փաստաբանական Փիլ. լին. դժուարափաստաբանելի Փիլ. նխ. անփաստ Փիլ. լին. նոր բառեր են փաստաբան, փաս-տացի, փաստաթուղթ, փաստօրէն, փաստել ևն. անստոյգ նշանակութեամբ է փաստումն Կնիք հաւ. 146 (Եւ կամ զի՞նչ են բնութիւնքն փաստմռւնս. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 101)։

• ՆՀԲ յիշում է պրս. պայիս (իմա՛ արաբ. bā'iϑ «պատճառ»), լծ. և fas, ի յն. φάοις «ասութիւն»։ Այտընեան ՀԱ 1911. 672 լն. φάσις բառից հյ. -աստ մասնիկով։ Հիւնք. յն. φασϑαι «ա-սելն»։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 սպաս-(ել)+աս(ել)։

NBHL (3)

պ. պայիս. αἱτία causa, ratio. (լծ, եւ fas ի յն. φάσις , ասութիւն). Պատճառ իրաւացի. բան իրաւանց. ապացոյց. սէպէպ.

Փաստս իրաւախորհս ըստ արժանին ի մէջ առեալ։ Անտեղի, եւ առանց իմիք փաստից. (Յհ. կթ.։)

Է սա ընծայ՝ սուղ իմն եւ փաստ, նորամարզիցն՝ որ ի ջահաստ. (Կրպտ. ոտ.։)

Փասքուս, քսի

adj.

chattering, prattling, tale-bearing, whispering, slanderous, back-biting.

Etymologies (4)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «քսու, բամբասող» Ա. տիմ. ե. 13. Սիր. իա. 31. որից փասքսել «շաղփաղփել, բամբասել»՝ Սեբեր. 178. Կնիք հաւ. 217. յետնաբար շրջուած ձև է քսփուս Մխ. դտ. Վրք. հց. հմմտ. նաև քոմոս (տե՛ս քուս արմատի տակ)։

• = Կազմուած է փաս և քուս բառերի բար-դութեամբ. առաջինը անծանօթ է, երկրորդը քսու, քսել բառերի արմատն էս

• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 497, «Ելեալ է ի յն. ֆասքօ «շատախօսել», որոյ իգական ընդունելութիւն ֆասքուս

• իմանի կին շատախօս». (բայց յն. φάσ-ϰω նշանակում է «ասել, յայտարարել, հաստատել, կարծել, հաւատալ»)։ ՆՀԲ «Ի ձայնիցս քուս, յորմէ քսու, և փաս-յորմէ բամբաս. լծ. և յն. փսի՛թիրօս, որպէս և ֆա՛սքօ «ասել», թրք. ֆասլ էթմէք «բամբասել»։ Տէրվ. Altarm. 71 փաս+քուս (քսու). առաջինը համարում է կա՛մ բաս (որից բամբաս) և կամ նոյն ընդ սպասել =սանս. spaç, որով փասքուս լինում է բուն «բառի լըտես»։ lusti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəsapəs և պրս. fasāfas «փսփսուք» ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. βασϰοσυνη «փասքսութիւն»?

NBHL (4)

φλύαρος nugator, stultiloquus, garrulus, frivolus ψίθυρος, ψιθυρίζων susurrus, -ro. (ի ձայնիցս՝ Քուս, յորմէ Քսու. եւ Փաս, յորմէ բամբաս. լծ. եւ յն. փսի՛թիրօս, որպէս եւ ֆա՛սգօ, ասել. թ. ֆասլ էթմէք, բամբասել) Շաղակրատ. շաղփաղփ. ընդվայրաբան. քրթմնջօղ. անդուռն բերան. առունկնճառ ցձանձրոյթ՝ հանդերձ բամբասանօք, փսփսացօղ.

Որ միայն դատարկք, այլեւ փասքուքս, եւ հետաքրքիրք, եւ խօսին՝ որ ինչ ո՛չ է պիտոյ. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 12։)

Փասքուս միանձունք պառակտեն զեղբայրս։ Մեղայ փասքուս լինելով. (Նեղոս.։ Մաշկ.։)

Զրպարտող, կամ փասքուս. (Մաքս. եկեղ.։)

Փարայ

s.

erotic plant.

Etymologies (1)

• «կանեփուկի նո-ման՝ գետնաճապաղ և գրգռիչ մի բոյս է» Վստկ. 52. (ՀԲուս. § 3040 ունի միայն փա-ռայ ձևով և անորոշ նշանակութեամբ)։ նոյն բառը ունի նաև Մագ. թղ. 48. «Տագ-նապ տոչորման Պռոմիդեայ հասեալ Հե-փեստիւ պաշարեաց... և ափրոդիտականն նուազեալ թառամի կարօտացեալ փարայի ի ծարակածպտել այս օգնականութեան». (միտքն այն է թէ տաքը կոխեց և կարօտ ենք անձրևի կամ զով օդի)։ Կոստանեան բնագրում փարայի դնում է գլխատառով (իբր յատուկ անուն), բայց ցանկում ուղ-ղում է մանրատառով։ ՆՀԲ համարում է վերի բոյսը. թւում է Ափրոդիտէի արբա-նեակներից մին (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 191)։

NBHL (2)

ՓԱՐԱՅ կամ ՓԱՌԱՅ. Բոյս ինչ. որպէս կանեփուկ։ (Վստկ.։)

Ափրոդիտականն նուազեալ թառամի՝ կարօտացեալ փարայի. (Մագ. ՟Կ՟Ը։)

Փարատ

adj.

detached, disunited, dispersed, removed.

Etymologies (5)

• «զատուած, հեռու, անջատ» Զքր. կթ. Լմբ. սղ. որից փարատել «հեռաց-նել, վերացնել, ցրուել» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Վեցօր. փարատեցուցանել Ես. լը. 14. Ագաթ. փարատումն Ոսկ. փիլիպ. մշտափարատ Նար յիշ.։

• = Ասոր. [arabic word] pərat «dissipavit, divul gavit (famam), ցրուել, տարածել (անունը), 2. discidit (suturam), կտրելով բաժանել (կարը)», ❇ pərātā «ճեղք» (Brokkel-mann, Lex. syr. 286 ա)։-Աճ.

• Bugge, Beitr. 20 և IF 1, 452 յն. ეποράς, սեռ. თποράδος «ցրուեալ», οπεtρω «ցանել, ցրուել» բառին ցեղակից. արմատը փար= σπειρ-իսկ -ատ =-«δ-մասնիկ է։ (Ընդունում է Brugmann, Grdr2. 1, 510, յիշում է Boisacq 894)։ Meillet MSL 8, 294 հմմտ. հյ. սփիւռ և սանս. sphuráti, parpharat, phaγati «արձակել, փայլատակել»։ Հիւբշ. 494 և IF Anz. 10, 49 յիշում և մերժում է երկուսն էլ։ Հիւնք. վարատել, վտարել ձևերից։ Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «կտրել, բաժանել»։ Վերջին անգամ Meillet BSL հտ. 31, л 93. էջ 51 հնխ. sper-, spher-արմատից, որի տակ են գնում նաև յն. σπεἰρω «ցանել», սանս. sphuráti «ոտքով խը-փել», նաև հյ. սփիռ, սփռել, սպառ-նալ։-Հնխ. spher-«ցրուել, ցանել» ար-մատի տակ է դնում նաև Pokorny 2, 670։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. უარატიხი փարատինի «ցնցոտի, կտոր». օր. փարատինի քաղալդիսա «թղթի կտոր»։

• ԳՒՌ.-Ջո. Սլմ. Վն. փարատել, Ախց. Երև. Կր. Տփ. փարատէլ, Մշ. փարադել, Սեբ. փարադէլ, Խրբ. Շմ. փարադիլ, Մկ. փmրm-տիլ, Մրղ. փառատէլ, որոնք ընդհանրապէս նշանակում են «ցաւը, հիւանդութիւնը վանել հեռացնել».-Տիգ. փmրmդիլ «կորչիլ հե-ռանալ երթալ».-Նոր առումներ են փա-րատել Երև. Սլմ. Վն. որ և փարտել Ակն. Բիւթ. Բլ. Մշ. «թոնիրի մէջը շորով սրբել մաքրել», փարատել Գնձ. Լ. Ղրբ. Ննխ. Սլմ. «ծնունռիզ յետոյ տղացկանի տունը օրհնե-լը». որից փարատ. փարտիչ, փարտոց, փա-քատիկ, փարատիչ, ականփարատիկ «փուռը կամ թոնիրը մաքրելու շոր», փարատկել «թոնիրը սրբել». հին գործածութիւնը ունի Մաշտ. 321 (Կանոն փարատելոյ զտուն նո-րածին մանկանց)։-Ուրիշ բառեր են Պլ. Ռ. փառադէլ «պատառոտել», Ատն. փա-ռադէլ օլմաք «պատառոտուիլ, կտոր կտոր լինել», որոնք կազմուած են թրք. para-la-maq «պատառոտել» ձևի վրայից՝ հյ. փա-րատել բառի հետ խաչաձևմամբ։ Հնագոյն ռործածութիւնն ունի Բռ. ստեփ. լեհ. «Ջար գազանի դիպեալ նմա՝ փորոտեաց զնա» (տե՛ս և փորոտել)։

• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. bardəǰ «թոնրի փար-տիչ» ըստ ՆՀԲ, Բ հտ. էջ 1067 գ. ըստ Ա, Պօղոսեանի (անձնական) Սեբաստիոյ թուրք գիւղերի մէջ perdič «փարտիչ»։-Կայ և ն. ասոր. p'aratt'a «քակել, պատառոտել», որ չգիտեմ թէ հայերէնից նոր փոխառու-թի՞ւն է թէ հին ասորի pərak ձևի շարունա-կութիւնը։

NBHL (2)

Արմատ Փարատելոյ. որպէս Ի բաց զատուցեալ. մեկնեալ. հեռի. ւորոյն.

Մեկուսի եւ փարատ գտանեմք զնա ի բազմութենէ։ Միտքն յորժամ անզբաղ լինի, եւ փարատ յօտար խորհրդոց. (Զքր. թ։ Լմբ. սղ.։)

Փարաք

s. adj.

brach, setting-dog;
libidinous.

Etymologies (1)

• տե՛ս Բարակ։

NBHL (1)

Լկտի. խենէշ. վարար. վաւաշ.

Text recognition (OCR/HTR)

Automated text and document analysis

Models, tools, datasets

Our commitments

Armenian-French-English Dictionary

Log in to your account

Access OCR/HTR Demo

Contact Sales

français

Entries' title containing ե : 10000 Results

adj.

adj.

va.

adj int. s.

s.

s.

np.

s. pl.

adj.

s.

s.

vn.

s.

s.

adj.

s.

vn.

s.

s.

adj. s.

vn. va.

vn.

adj.

va.

va.

va.

va.

va.

va.

s.

va.

va.

va.

adj.

adj.

adj.

adj.

va.

va.

va.

adj.

adj.

vn.

adj. adv.

vn.

va.

Definitions containing the research ե : 10000 Results

s.

adj.

s.

s.

adv. adj.

s.

s.

s.

s. zool.

s. bot.

s.

s.

s. bot.

s.

adj. s.

s.

s. zool.