cf. Հեզասահ.
Հեզ ի շարժմունս. հանդարտ.
Լռիկ, հեզաշարժք. (Ուռպ.։)
flowing gently.
Որ հեզիկ սահեալ գնայ. մեղմընթաց.
Հեզասահ վտակք խաղիցն. (Պիտ.։)
Գետ մեծ կուր՝ հեզասահ գնացիւք, բերելով յինքեան ձկունս մեծամեծս եւ ծանունս (կամ մանունս). (Կաղանկտ.։)
whose leaves tremble gently.
Որոյ սաղարթքն հեզիկ շարժին ի հանդարտ հողմոյ.
Զնախակապուտ բոյսն հեզասաղարթ. (Նար. խչ.։)
to render mild, affable, pleasing, agreeable, to soften, to appease, to pacify, to calm, to quiet.
πραΰνω, καταπραΰνω mitem a mansuetum reddo, mulceo, mitigo. Հեզ առնել. հանդարտել. ամոքել. ընդելացուցանել. մեղմել. կակղել.
Հոգի հեզացուցանէ, յոյս համբերէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Հազիւ զնոսա հեզացուցանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Հեզացուցանէր զգազանսն. (Ոսկ. լս.։)
Եւ միւսն զայս իսկ զնոյնս հեզացուցանելով, եւ սիրաբար բացատրելով. (Պղատ. տիմ.։)
Խափանելով զցասումն՝ հեզացուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
gently, softly, quietly, mildly;
cf. Հեզ.
Հանդարտագոյն եւ հեզիկ ալեացն շարժմունք. (Նիւս. կազմ.։)
Հանդարտագոյն եւ հեզիկ վարդապետութեամբ վարիլ. (Փիլ. լին.։)
ՀԵԶԻԿ. մ. Հեզաբար. հանդարտիկ. մեղմով. անշշունջ.
Ոչ հանդարտ եւ հեզիկ գայ ի վերայ. (Փիլ. լին.։)
Խօսին՝ ո՛չ մեղմով եւ հեզիկ։ խօսիմք, եւ այն եւս՝ մեղմիկ եւ հեզիկ. (Խոր.։ Յհ. կթ.։)
Արձակեցին ինձ մի, եւ նորա երթեալ հեզիկ ի սուրբն. (Ճ. ՟Ա.։)
Կալեալ զհանդերձէ նորա հեզիկ։ Ագռաւ մի հեզիկ թռուցեալ. (Վրք. հց.։)
Տերեւն հեզիկ յօդոյն շարժէր։ Տերեւախիտ ՝ հեզիկ շարժէր. (Ճ. ՟Ա.։ Շ. եդես.։)
Յելից կուսէ հեզիկ շրջի (եփրատ զհռոմկլայիւ). (Շ. խոստ.։)
sweetness of temper or disposition, mildness, gentleness, sweetness, affability, kindness, courteousness.
Բարկութեանն հեզութիւն (ընդդէմ դիցի). (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Ախտ բարկութեան հեզութեամբն առողջանայ. (Խոսր.։)
Հեզ գոլն. անբարկացողութիւն. հանդարտութիւն. մեղմութիւն. քաղցրութիւն. համբերութիւն. զիջումն. եւ Պարկեշտութիւն. Տե՛ս եւ (Սղ. ՟Խ՟Դ. 5։ ՟Ձ՟Թ. 10։ ՟Ճ՟Լ՟Ա. 1։ ՟Ա. Կոր. ՟Դ. 21։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 1. եւ այլն։)
Հեզութիւն է առաքինութիւն ցամնատեսակին, ըստ որում ոչ դիւրաշարժ լինին ի ձեռն բարկութեան. (Արիստ. առաք.։)
Բժշկել հեզութեամբն զտարապարտ բարկութիւն. (Շ. մտթ.։)
Քան զամենայն բռնութիւն բռնաւոր է հեզութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։)
Հեզութեամբ առ զձեզ տէր իւր զժողովուրդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 22.) յն. հեզաբար։
Խօսիցի՞ ընդ քեզ հեզութեամբ. յն. ողոքանօք, կամ զիջմամբ։
Ձեռք զհիւանդացեալն՝ հեզութեամբ իւրեանց մերձաւորութեամբն ամփոփեն. (այսինքն մեղմով շօշափեն) (Բրս. յուդիտ.։)
Տուն հեզութեան եւ միանձնութեան։ Զխորհուրդս գնացից հեզութեան պաշտեն ի նմա. յն. պարկեշտութիւն։
Ո՛վ կին, դու իբր ի դպրանոց տան հեզութեամբ ի տան քում բնակես. եւ կարօղ ես դու կալ հեզութեամբ. յն. իմաստասիրութիւն (այսինքն առաքինի քաղաքավարութիւն)։
heathen, pagan, paynim, gentile;
infidel, idolater, barbarian;
nation, people;
—ք, the heathen.
• , ի-ա հլ. «այլազգ, օտարազգի» (այս անունը տալիս էին եբրայեցիք ոչ-հրէաներին. վերջերս հայերն էլ ոչ-քրիստո-նեաներին, յատկապէս կռապաշտներին) ՍԳր. որից հեթանոսութիւն ՍԳր. Եզն. հե-թանոսացուցանել Եփր. թգ. հեթանոսաբար Գաղ. բ. 4. Եւս. պտմ. Ագաթ. հեթանոսական Գ. յհ. 7. Ագաթ. հեթանոսակիր Ագաթ. հեթա-նոսօրէն Ոսկ. մ. ա. 8. հեթանոսերէն Եփր. գաղ. ևն։
• = Ասոր. ❇ h tnos (hetnos կամ hetanos?) քիչ գործածական ձևից, որի մայրն է յն. ἔϑνος «ժողովուրդ, ցեղ», յգ. α ἔϑνη «հեթանոսք», ἐϑνιϰός «հեթանոս, հեթանոսական»։ Հայ ձևը դրւում է ասորե-րէնից՝ նախաձայն h-ի պատճառաւ, որ պա-կասում է յունարէնում. ասորին դրել է այդ յաւելուածը՝ գրաւորապէս ճշտիւ արտայայ-տելու համար յն. ἐ նախաձայնը։ Յոյնից տառադարձուած է նաև լտ. ethnicus «հե-թանոս, հեթանոսական». իսկ գոթ. haiϑnd ձևի համար տե՛ս տակը ՓՈԽ։-(Հիւբշ. 360)։
• Առաջին անգամ Schröder, Ihesaur. 47 դրաւ յն. ἐϑνιϰὸς ձևից։ ՀՀԲ նոյն-պէս յունարէնից։ ՆՀԲ բառ. յն. է՛թնօս, էթնիգօ՜ս, լծ. հյ. ազն։ Lag. Arm. Stud. § 1272 ասորի ձևից է դնում։ Հիւռ». 36Ո առանց առարկութեան՝ դնում է յունա-րէնից։ Ասորի ձևի կողմն է վերջին ան-գամ Մառ ЗВО 13, 120։
• ՓՈԽ.-Bugge և Torp (IF 5, 168-80, թրգմ. ՀԱ 1895, 260-1) մեր բառից փո-խառեալ են համարում գռթ. haiϑnō (*haiϑ-ans) «հեթանոս», որից էլ յառաջ են եկել գերմ. heidan, heiden, heithin, heidin, hei. dane, հսաքս. hēthin, հֆրիզ. hethin, het-hen, հանգլ. hā̄eδen, հնորմ. heiδinn, հնորվ. heiδingi, հշվէդ. heϑninge «հեթանոսա-կան»։ Նոյնը յիշատակում է նաև Zeller, Stand und Aufgaben der Sprachwiss. էջ 301։ Մերժում է Pokorny 1, 329 և դնում է այս ձևերը հնխ. kaito-= գերմ. heide «ան-տառ, անմշակ դաշտ» ձևից։ Նոյնը նաև Klա-ge 209,
Բառ յն. է՛թնօս, էթնիգօ՛ս (լծ. հյ. Ազն, յայլմէ ազնէ) ἕθνος , ἑθνικός gens, populus, ethnicus, gentilus, paganus ἁλλόφυλος alienigena. Որ ոչն էր երբեմն յազգէ հրէից, կամ այժմ չէ յազգէ քրիստոնէից. օտարազգի, այլազգի. եւ Այլակրօն. անհաւատ. բարբարոս. եւ Ազգք եւ ժողովուրդք երկրի. եբր. կօկ
Նա է ակնկալութիւն հեթանոսաց։ Պատմեցէք ի հեթանոսս զգորս նորա։ Ծա՛փս հարէք ամենայն հեթանոսք։ Օրէնք կամ կուրք հեթանոսաց։ Զայդ ամենայն հեթանոսք խնդրեն։ Իբրեւ զհեթանոսն եւ զմաքսաւոր։ Հեթանոսաց առաքեալ.եւ այլն։
Հեթանոսն ազգ կոչի. (Խոսր.։)
Հրէից եւ հեթանոսաց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
ՀԵԹԱՆՈՍ դնի ի մեզ երբեմն եւ իբրեւ Հելլենացի. այսինքն հին ազգ յունաց. եբր. էօն այսինքն յոնացի. յն. է՛լլին, իգ. էլլի՛ս ἔλλην hellenus, graecus.
Հրէայքն եւ հեթանոսք. Ի սփիւռս հեթանոսաց։ Նախ հրէի, եւ ապա հեթանոսի։ Որդի կնոջ հրէի հաւատացելոյ, եւ հօր հեթանոսի։ Կին հեթանոս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 36։ Յհ. ՟Է. 35։ Հռ. ՟Ա. 16։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 1։ Մրկ. ՟Է. 26։)
heathenishly.
ἑθνικῶς more gentili. Իբրեւ զհեթանոս. որպէս զայլազգի.
Հեթանոսաբար կեալ, կամ մեկուսանալ ի մէնջ, կամ խօսել, կամ ունել. (Գաղ. ՟Բ. 4։ Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. ժղ.։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 18։)
Կամ ա. իբր Հեթանոսական.
Հեթանոսաբար սովորութեանց. (Ագաթ.։)
Ի հեթանոսաբար արուեստից. (Սոկր.։)
heathenish, pagan, gentile.
ՀԵԹԱՆՈՍԱԿԱՆ. Իբր Հեթանոս.
ἑθνικός, -κή, -κόν gentilis ἐλλενικός, -η, -ον graecus, -a, -um, graecanicus, hellenicus. Սեպհական հեթանոսաց կամ հեթանոսութեան. հելլենական. արտաքին.
Ի հեթանոսական օրէնս. (Նախ. ՟բ. մակ.։)
Ի հեթանոսականէն ի բաց հեռացան ի մոլորութենէ։ Իմաստութեամբ հեթանոսականաւ. (Աթ.։)
Հեթանոսական բարբաջմունք, սովորութիւնք, կրթութիւնք. (Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Իգն.։)
Ի հարկէ երթեալ հասանիցեմք ի հեթանոսական զրուցակարգութիւնս։ Վասն հմայից ինչ հեթանոսականաց։ Ըստ հանդուրժելոյ հեթանոսական լսելեացդ. (Խոր.։)
Ոչ խառնակելով ընդ հեթանոսական պաշտօնս. (Շար.։)
Իբրեւ զհեթանոսական կամ իբրեւ զմաքսաւոր տեսանել. (Բրս. կանոն.։)
Դիմէր ի վերայ հեթանոսական թագաւորացն. (Ագաթ.։)
Ամենայն հեթանոսականքն ժողովեալ էին ի պաշտօն կռոցն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ոչինչ յումեքէ առնուն զհեթանոսականացն. (՟Գ. Յհ. 7։)
peculiar to the gentiles.
Որ ինչ կրի կամ կայ առ հեթանոսս. հեթանոսական.
Մերկացեալ զհեթանոսակիր ցանկութիւնս։ Հեթանոսակիր ցանկութեամբ վարի. (Ագաթ.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
heathen-minded, paganish.
Որոյ միտքն է որպէս զհեթանոսի.
Անիմաստ հեթանոսամիտ ազգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Ազգք հեթանոսամիտ հերձուածողաց. (Վրք. ոսկ.)
Հեթանոսամիտ մարդիկ. (Լմբ. ովս.։)
to become a pagan.
ՀԵԹԱՆՈՍԱՆԱԼ. Հեթանոս լինել.
Աչք նորա հայեցան նախ քան զհեթանոսանալն սողոմոնի. (Վրդն. սղ.։)
to gentilize, to paganize, to heathenize, to convert to gentilism.
ՀԵԹԱՆՈՍԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Հեթանոս առնել.
Որք հեթանոսացուցին զնա (այսինքն կանայք զսողոմոն). (Եփր. թագ.։)
heathenism, paganism, gentilism.
ἐλλενισμός, τὸ ἐλληνικόν graecismus, paganismus. Այլազգութիւն. հելլենութիւն. կռապաշտութիւն.
Այլազգութեան եւ հեթանոսութեան (յն. մի բառ)։ Զանօրէն հեթանոսութեան փառս եւ այլն։ (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 10. 13. 15։ ՟Ժ՟Ա. 24։)
Առ սերուքաւ եղեւ ասեն սկիզբն հեթանոսութեան. (Եզնիկ.։)
Ստիցէ ըստ սովորութեանն հեթանոսութեամբ. (Խոր. ՟Բ. 26։)
Անարգել բարք հեթանոսութեան. (Յհ. կթ.։)
heathenishly;
pagan.
Բաժանի յարիանոսաց հեթանոսօրէն իմացողաց. (Լծ. ածաբ.։)
Ոչ հեթանոսօրէն ուրուաձայն հնչման։ Անուն խուժական հեթանոսօրէն. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
Ոչ ի զօրագլուս հեթանոսօրէնս, եւ ի ճակատայարդարս կռապաշտականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
cf. Հայթայթանք.
• տե՛ս Հայթայթել։
cf. ՀԱՅԹԱՅԹԱՆՔ. (ուստի եւ՝ Անհեթեթ)
Ընդ բազում հեթեթանօք եւ ընդ ցնորիւք անկան ազգ մարդկան. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
Hellene, Greek;
greek, grecian.
Հելլենք, որ եւ ՀԵԼԼԵՆԱՑԻ. ԵՂԵՆԱՑԻ. ԵԼԼԱԴԱՑԻ. յն. է՛լլհն. ἔλλην hellen, hellenus, graecus եւ paganus. Յոյն. հին ազգ յունաց. եւ Հեթանոս. այլազգի. որ չէ հրէայ. (որպէս եւ յոյնք զայլ ազգս բարբարոս ձայնէին)
Ի հելլենս, որ են յոյնք։ Հելլենք կոչին յոյնք յառնէ միոջէ՝ որում հեղինոս անուն էր յելլադացւոց աշխարհին. բայց այլք ասեն թէ ի ձիթենւոյն, որ յաթենք բուսաւ իւրովի. վասն զի ձիթենի յունարէն էլէ՛ա կոչի. (Եզնիկ.։)
ՀԵԼԼԵՆ. ա. որպէս Հելլենական. յունական.
Գտանէ մատեան մի հելլեն գրով։ Հռուփանոս հրաշալի արուեստիւ հելլեն գրչութեան. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Գ. 53։ Փարպ.։)
hellenism.
hellenist.
hellenic, grecian, greek.
ἐλλενικός graecanicus եւ gentilis. Յունական. եւ Հեթանոսական. արտաքին.
Հելլենական իմաստութիւն, դպրութիւն, հանճար, լեզու, կրօնք. (ՃՃ.։ Կորիւն.։ Մագ. ՟Է։ Շ։ բարձր։ Ճ. ՟Ա.։)
Համբաւն հիացուցանէր զհելլենականն. իմա՛ զաշխարհ կամ զազգ։
philhellene.
philhellenism.
cf. Հելլեն;
— լեզու, the greek tongue or language;
— գրել, խօսել, to write in greek;
to speak greek.
Նոյն ընդ Հելլեն. ելլադացի. յոյն. եւ Այլազգի. հեթանոս.
Չիցե՞ն հելլենացիք, որ կեան իմաստութեամբ։ Ծաղր լինիմք ի հելլենացւոցն եւ ի հրէիցն եւ ի հերձուածողացն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27. 29։)
Ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից հելլենացւոց. (Խոր. ՟Բ. 53։)
Կամ ա. որպէս Հելլենական.
Հելլենացի գրով. (Խոր. ՟Բ. 62։ Զենոբ.։)
Ընդ ամենայն հելլենացի նմաստութիւնս ընթացեալ. (Ճ. ՟Բ.։)
Կամ մ. որպէս Հելլեներէն. յունարէն.
Թարգմանեսցէ նոցա ի բառս եգիպտացւոց. քանզի հելլենացի գրեաց. (Վրք. հց. ՟Թ։)
cf. Հեծութիւն.
• «հառաչանք, ախ քաշելը» Գնձ. Գէ. ես. Ճառընտ. = Վրք. և վկ. ա. 444. որից հեծել ՍԳր. Ոսկ. ես. և եբր. հեծեալ «հեծում է» (բայը *հեծեալ «հառաչել». լծորդութեան համար հմմտ. ատեալ, կեալ) Ոսկ. եբր. յա-հեծութիւն ՍԳր. աշխարահեծ Ագաթ. Կորիւն. տիեզերահեծ Կղնկտ. բազմահեծ Իսիւք.-կ սաստկականով՝ հեծկալ Մագ. թղ. 143.-կրկնութեամբ (բայց կրկնութեան ժամանակ հ-ի կորուստով) հեծեծ, որից հեծեծել ՍԳր. Մանդ. հեծեծալ Վրք. հց. հեծեծելի Եզեկ. ե. 15. հեծեծութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. հեծեծումն Եղիշ. հեծեծատեսակ Նիւս. բն. նոր գրակա-նի մէջ ունինք հեծկլտալ «հեկեկալ», որ ՀՀԲ և ՆՀԲ իբր գաւ. բառ մեկնում են «զկռտալ». այս իմաստով գտնում եմ գործածուած Թլկր-41. «Ընդ ճամբու լանքն քալէ, գէշ հեծկլտայ և ծռկտէ» (հարբածի համար է ասում)։
• Հիւնք. հեծանել բայից։
• ԳՒՌ.-Շտ. խիծալ «հիւանդի հառաչելը», Ախց. հէծկլտալ, Ննխ. հէձգըլդալ, Սչ. հէձ-գըդալ, Ասլ. Սեբ. հէզգըլդալ Զթ. հէնգօլդօլ, հէձգօլդոլ։ (Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 394 նոյնպէս դնում է հեծկլտալ «հեկեկալ, հեծեծել» Երև. Շիր.)։-Հեծոց Մկ. «հառաչ»։
• «գրաստի կամ կառքի վրայ նստե-լը». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են հեծանել «հեծնել» ՍԳր. Ոսկ. ես. հեծնուլ Բրս. մրկ. հեծանելիք Ոսկ. մ. բ. 26. Եփր. ի. ծն. հեծեալ «ձիաւոր» ՍԳր հեծելազօր ՍԳր. Եւս. քր. հեծելութիւն Ամբ. գ. 8. հեծուցանել ՍԳր. Փարպ. հեծուկ «նըս-տոյ տեղի, գաւակ» Ուռհ. Մարթին. նոր գրա-կանի մէջ հեծանիւ կամ հեծելանիւ, հեծան-ւորղ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sed-«նստիլ» ար-մատեզ, որի վրայ ընդարձակ տե՛ս նիստ բառի տակ. այստեղ յիշենք իմաստի նման զարգացման իբր օրինակ՝ սանս. sādin «հե-ծեալ, ձիաւոր», ռուս. всадникъ նոյն նշ. հսլ. sedlo, ռուս. cъдлo, հբգ. satal, ռեռմ. sattel (որից փոխառութեամբ ֆինն. satula), անգսք. sadol, ստ. լատ. sella «թամբ» (Klu-ge 408).-տ>ծ ձայների փոխանակութեան համար հմմտ. արտ-արծ, պղտոր-պիղծ, պարծ-հպարտ ևն։
• Bugge KZ 32, 47 և IF 1, 450 մեր-ժելով օսս. xīzir, պրս. xēzad «ելնել» ձևերը, ըստ A. Torp դնում է *հետ նա-խաձևից, իբր հնխ. sed-«նստիլ»։ Նոյնը ընդունում են Scheftelowitz BВ 29. 30. Pedersen KZ 38, 206 և Pokorny 2, 483։ Հիւնք. հազար բառից։ Patrubány SA 1, 168 գոթ. sigis, գերմ. sirg «յաղ-թանակ», զնդ. hazah, սանս. sahas ռուժ», յն. ἐχω «կրել, ունել»։ Մառ ИАН 1913, 329 և Cpeд. nepeдииж. 29 վրաց. ղ'եդնայ «հեծնել»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. հէծնիլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հէձ-նել, Ննխ. հէձնէլ, հէզնէլ, Տիգ. հէձնալ, Զթ. ճէձնօլ, հէձնոլ, Հճ. հիձնել, հիզնել, հիզնօլ, Սվեդ. հիձնիլ, Ռ. Սեբ. հէզնէլ, Ասլ. Խրբ. հէզնալ, Հմշ. հէզնուշ, Ոզմ. խեծնիլ, Մկ. խէծնիլ, Սլմ. Վն. խէզնել, Մրղ. խէզնէլ.-այն բայաձևերը՝ ուր ծ ընկնելով ն ձայնի մոտ՝ դարձել է զ, խոնարհման ժամանակ ձայնաւորի մօտ պատահելիս՝ վերստանում են նոյն ծ ձայնը. այսպէս կտ. հեծա ևն։-Նոր բառեր են հեծել Վն. «հէն, ասպատակ», Սչ. «զօրք, զօրագունդ», հեծելւոր, Հնգ. Սչ. «զինւոր» (օր. ասւում է ոտքով հեծելար «հե-տիոտն զինւոր, հետևակ». ձիաւոր հեծելտր «ձիաւոր զինւոր»). հեծկան Սրմ. «զրաստ», հեծուև խւ. «հեծեալ», հեծոց Վն. «ձիւնի վը-րայ կոխոտելուց յետոյ՝ խոտ թափելով կազ-մաւած մսուր՝ ոչխարների համառ».
Հառաչանք. հեծութիւն.
Ոչ հեծ ինչ, եւ կամ բարբառ լսելի լինէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զքիրտն վաստակոյն, զհեծն արտասուելոյն. (Գանձ.։)
Զսա հատուհասեաց ի հեծ եւ յերկունս. (Շ. յկ. ՟Ժ՟Գ։)
Զերկայն հեծն ասէ երկար. (Գէ. ես.։)
beam, rafter, joist.
δόκος trabs, lignum եւ hasta. պ. եւ թ. հիյզան, հիյզէն, հասսա, ասաս . (հյ. լծ. ծեծ. եւ հեծանել. յեցուկ. նեցուկ) Գերան. մարդակ. փայտ առաստաղաց. եւ Բու ծառոյ կամ ոստ մեծ. հաստ բիր. գաւազան. (ուստի Միահեծան. որպէս եւ ասէս, հասաս. թ. է բրաւոր) ... (եբր. գօրա. լծ. գերան. յն. տօգօ՛ս. լծ. թ. տէօկիւզ, տէկէնէկ ).
Ի յատակէ տանն մինչեւ ցհեծանսն։ Մինչդեռ ընկենոյր զհեծանն (տապարաւ), անկաւ երկաթն ի ջուրն. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 5։)
Ի հեծանս տանն. (Մխ. առակ.։)
Իբր զգանեալ բազմահարուածեան հեծանաւ։ Տարակուսանաց հեծանաւն ի մահ ձաղկեցայ։ Քոյինազէն հեծանաւս (խաչափայտիւ, կամ գաւազանաւ խաչին) Նար. (՟Ժ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ղ՟Բ։)
ՀԵԾԱՆ. ՀԵԾԱՆԱԿ. δοκίς trabecula. Գերանաձեւ լոյս երեւեալ յօդս. (զոր եւ մեզ եղեւ տեսանել ի հռովմ ընդ երեկս, յամի տեառն 1816)
Վարսաւորքն, եւ հեծանակքն (կամ հեծանքն), եւ գուպարքն. (Բրս. ծն.։)
small beam.
ՀԵԾԱՆ. ՀԵԾԱՆԱԿ. δοκίς trabecula. Գերանաձեւ լոյս երեւեալ յօդս. (զոր եւ մեզ եղեւ տեսանել ի հռովմ ընդ երեկս, յամի տեառն 1816)
Վարսաւորքն, եւ հեծանակքն (կամ հեծանքն), եւ գուպարքն. (Բրս. ծն.։)
to boast, to brag, to vapour, to talk ostentatiously;
to tell boastful stories.
ԿՈԿՈԶԱԲԱՆԵԼ. Մեծաբանել. գոռոզութեամբ խօսել ըստ իմաստակաց.
Կայր զյօնսն պռզտել, կոկոզաբանէր լի յոխորտանէր ի վերայ մեծամեծ գործոցն գործելոց. (Արծր. ՟Գ. 5. եւ 14։)
pleurisy.
ԿՈՂԱԽԻԹ ՋԵՐՄՆ. Տենդ՝ որ պատճառէ խիթ ի կողս. կողացաւ. սաթլիճան.
Դեղել զհիւանդոտս՝ որք (ի) իմեռիականն կողախիթ ջերմանն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
leaning or inclining to one side.
ԿՈՂԵԱԼ ԱՌ Ի ԿՈՂԵԱԼ. Առ մի կող կամ կողմն մի շեղեալ.
Սակաւ ինչ առ ի կողեալ հիւսիսոյ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
to excite pity or compassion.
տալ կողկողիլ. յն. հալել մաշել.
Զակն այրոյ ոչ կողկողեցուցի. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 16։)
cf. Մերկիմաստասէրք.
ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱԿՔ ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱՍԷՐՔ. γυμνοσοφισταί gymnosophistae, Indorum sapientes nudi. Իմաստակք կամ իմաստասէրք հնդկաց, որք մերկ կամ կիսամերկ շրջէին. cf. ՄԵՐԿԱՂԱԲԱՂ, cf. ՄԵՐԿԱՎԵՐԱՐԿՈՒ.
Հնդկաց մերկիմաստակացն՝ վասն ծերութեանն խարոյկ կուտեալ՝ զինքեանս այրել. (Փիլ. իմաստն.։)
Մերկիմաստակք, որք գործս անիրաւս ոչ գործեն, եւ զմարմինս կենդանեաց ոչ ուտեն. (Խոր. աշխարհ.։)
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
gymnosophists (a sect of Indian philosophers who went naked, living in woods and feeding on herbs).
ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱԿՔ ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱՍԷՐՔ. γυμνοσοφισταί gymnosophistae, Indorum sapientes nudi. Իմաստակք կամ իմաստասէրք հնդկաց, որք մերկ կամ կիսամերկ շրջէին. cf. ՄԵՐԿԱՂԱԲԱՂ, cf. ՄԵՐԿԱՎԵՐԱՐԿՈՒ.
Հնդկաց մերկիմաստակացն՝ վասն ծերութեանն խարոյկ կուտեալ՝ զինքեանս այրել. (Փիլ. իմաստն.։)
Մերկիմաստակք, որք գործս անիրաւս ոչ գործեն, եւ զմարմինս կենդանեաց ոչ ուտեն. (Խոր. աշխարհ.։)
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
bare-footed.
ՄԵՐԿՈՏՆ ԼԻՆԵԼ. γυμνοποδέω nudis pedibus sum, vel iter facio. Մերկ ոտիւք լինել. բոկոտն կամ բոկ գնալ.
Եւ միով պատմուճանաւ, եւ մերկոտն եւս լինել. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
nakedness;
the naked part.
γύμνωσις, γυμνότης nuditas. Մերկ գոլն.
Ծածկեցին զմերկութիւն հօրն իւրեանց։ Ի սով եւ ի ծարաւ եւ ի մերկութիւն.եւ այլն։
Ընդ ապականել մարմնոցն՝ ոչ ինչ հոգ տանի մերկութեն ոսկերացն. (Իսիւք.։)
naked, bare, quite naked, nakedly.
ՄԵՐԿՈՒՑ կամ Ի ՄԵՐԿՈՒՑ. ἑπὶ γυμνοῦ super nudo. Մերկ գոլով. ի մերկութենէ. ի վերայ մերկ մարմնոյն.
Արկեալ զիւրեւ կտաւ մի ի մերկուց. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 51։)
Այծիս զգեցեալ էր թագաւորն մերկուց ի վերայ մարմնոյն. (Ուռհ. ՟Լ՟Ե։)
near, nigh, next, close to, contiguous;
about, nearly;
— ընդ —, very near, soon, in a short time;
— ի վենետիկ, near Venice;
— է ի մեզ, it is near or quite close to us;
— առ միմեանս, together, one with another, side by side;
— լինել, to be near, ready at hand;
to be on the verge or brink of, at the point of;
— լինել ի մահ, to be at the point of death;
— ի վախճան լինել, to be drawing to a close;
to be approaching one's end;
— բազմիլ, to sit near;
— դնել, to propose;
to confront, to compare.
πλησίον, ἑγγύς, ἕγγιον, σύνεγγυς prope, proxime, juxta ἑγγύτερον propius. եւ բայիւ ἑγγίζω, συνεγγίζω appropinquo πάρεστι adest. Մօտ. հուպ. առընթեր. ներկայ. մօտը, քովը, մօտիկ, քովիկը.
Մերձ ի ծովն կարմիր։ Մերձ ի տունն փոդովրայ։ Մերձ ի լեառն։ Մերձ ի գեղն։ Մերձ (ի) յոպպէ։ Որ է մերձ յերուսաղէմ։ Մերձ է տէր առ ամենեսեան։ Մերձ է առ դուրս։ Մերձ է բանն առ քեզ յոյժ։ Մերձ առ երկրաւն եդոմայ։ Մերձ է մեզ փրկութիւն.եւ այլն։
Ինքն յամենեսին մերձ է, բայց ոչ ամենայն մերձ ի նա. (Դիոն. ածայ.։)
Հոգեւորականն մեզ մերձ լինիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Մերձ է օր տեառն։ Մերձ է տէր։ Մերձ է ամառն։ Մերձ էր զատիկն։ Մերձ էին զդրունսն խորտակել։ Մերձ եղեւ յամուրսն. եւ այլն։
Մերձ էին ամենայն զօրքն սատակել ի ծարաւոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։)
Առ արուեստգիտութեան մերձ է այս բժշկութիւն՝ քան ար զօրութիւն. (Եփր. համաբ.։)
Եհար տիգաւ ի վերայ բարձից նորա, եւ մերձ տարաւ յընկենուլ զնա. (Զենոբ.։)
ՄԵՐՁ. ա. ἑγγύς, παρών proximus, praesens. Մերձաւոր. մօտակաց. առաջիկայ.
Ո՛վ մերձդ ի հեռուստ՝ հաստատուն երագութեամբ. (Պիսիդ.։)
Զձեռս եւ զմիտս վերհամբառնամք առ մերձդ ամենից. (Շ. տաղ.։)
ՄԵՐՁ ԸՆԴ ՄԵՐՁ. մ. Հուպ ընդ հուպ. ի մօտոյ. յետ սակաւ ժամանակի. ըստ յն. փութով. փոյթ ընդ փոյթ. մօտերս, շուտով.
Խորտակեսցէ զսատանայ ընդ ոտիւք ձերովք մերձ ընդ մերձ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Անդէն ծանեաւ զբեկումն անձին իւրոյ, որ մերձ ընդ մերձ հասանէլոց էին ի վերայ նորա։ Տացէ ինձ մերձ ընդ մերձ տեսանել զեղբայր իմ զվարդ, եւ ուրախանալ. (Փարպ.։)
related, consanguineous.
Մերձաւոր ըստ զաւակի, այսինքն սերնդեամբ, զարմիւ. մերձաւոր արեան. ազգակից. տոհմակից.
Որպէս քերթողքն ասեն, մերձազաւակք եւ մօտասէրք են եւ նոյնասերմանք աստուածոց՝ իշխանք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 6։ յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 65։)
near, nigh to, neighbouring, bordering on, adjacent;
present;
coming, next;
imminent.
παρών, -ροῦσα, -ρόν praesens;
qui, quae, quod adest. բայիւ παρίσταμαι assisto. Որ ոք կամ որ ինչ մերձ կայ. առընթերակայ. ներկայ. մօտաւոր. առաջիկայ. մօտիկ կամ առջեւը եղածը.
Յորժամ զաստուած ինքեան մերձակայ եւ տեսօղ հաւատայ, զիա՞րդ կարէ մեղանչել. (Գր. հր.։)
Բայց ես հոգւով գոլ բացակայ, մարմնով չօգտիմ թէ մերձակայ. (Յիսուս որդի.։)
Մեծ է պատիւ մարգրէիս այսորիկ՝ այսպէս մերձակայ լինել տեառն իւրոյ. (Իգն.։)
Ծարաւին արագեցուցանէ զմերձակայսն, թէ արագեցէ՛ք ջուր տալ. (Խոսր.։)
Դառնայ մարդ յարտասուս առաջի մերձակայ դիականն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Մերձակայ աստուածաբանութիւնս։ Ի կեանս մերձակայս. (Դիոն. ածայ.։ Խոսր.։)
Կամեցաւ աստէն ի մերձակայիս փոքր ինչ ցուցանել նոցա յանչափ բարձրութենէ անտի փառաց իւրոց. (Իգն.։)
Զնա ասեմք մեծատուն, որ անտես առնէ զամենայն մերձակայսս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
perihelion;
— երկրի, perigee.
near, nigh, next;
neighbouring, bordering on, adjacent, contiguous;
approximate;
akin, consanguineous;
neighbour, friend, acquaintance;
relation;
— ազգական, near relation.
ἑγγίζων, ὀ ἑγγύς, ἕγγιστα, ἑγγίστατος, παρών appropinquans, praesens. Որ ոք կամ որ ինչ մերձ է տեղեաւ եւ ժամանակաւ. մօտաւոր. հպաւոր. առաջիկայ. մօտիկ.
Լա՛ւ է բարեկամ մերձաւոր՝ քան եղբայր ի հեռաստանէ բնակեալ։ Մերձաւորաց եւ հեռաւորաց։ Հայեցայ ես շուրջ զմեօք ի մերձաւորս արքայութեան մերոյ։ Աստուած մերձաւոր եմ ես.եւ այլն։
Ահ սրբութեան նորա անկեալ էր զհեռաւորօք եւ զմերձաւորօք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անմատչելի հեռաւոր, եւ անընդմիջելի մերձաւոր. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Զօրութեամբ հեռաւոր խոստմանցն յաղթեցին մերձաւոր տանջանացն. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Ընդ մերձաւոր կեանքս շաղախիմք. (Բրսղ. մրկ.։)
Զգաստ առ մերձաւորս, նախատես առ հանդերձեալսն. (Բրս. հց.։)
ՄԵՐՁԱՒՈՐ. συγγενής cognatus ἁγχιστεύων prpinquus, proximus ἐταῖρος socius, sodalis. Ազգակից. արենակից. եւ մտերիմ բարեկամ. ծանօթ. ընկեր.
Կերա՛յք մերձաւորք իմ։ Այն է եղբօրորդին իմ, եւ ա՛յն է մերձաւոր իմ։ Մի՛ լինիցի կին մեռելոյն արտաքոյ առն ումեք, որ մերձաւոր չիցէ նորա. Բարեկամք իմ, եւ մերձաւորք իմ։ Մերձաւոր արեան. եւ այլն. ստէպ ի սուրբ գիրս։
approximately, approximatively.
Հրոյ հաղորդիմք, երբեմն մերձաւորապէս ի նմանէ ջեռեալք, եւ երբեմն ի ձեռն միջնորդից. ըստ նմին օրինակի եւ զօդս մերձաւորապէս ունիմք. (Նիւս. բն.։)
Եւ ինքն իսկ մերձաւորապէս կցորդ եղեւ նոցունց. (Աթ. ՟Դ։)
cf. Մերձաւորիչ.
Ոչ գոյ բաց ի քէն մերձաւորարար. (Հռութ. ՟Դ. 4։)
cf. Մերձաւորեցուցանեմ.
ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՄ ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁγχιστεύω jure propinquitatis peto, redimo . Մերձաւոր առնել, մերձեցուցանել. իւրացուցանել զինչս կամ զկին. սեպհականել. իրաւամբք ազգականութեան առնուլ կամ ստանալ. տէր ելլալ, տէր կայնիլ, իրեն ընել.
Մերձաւորեա՛ դու քեզ զմերձաւորութիւն իմ։ Տայր ցընկեր իւր, որ մերձաւորելոց էր զմերձաւորութիւն նորա։ Եթէ մերձաւորեցուսցէ զքեզ մերձաւորիչն քո, բարի է. ապա թէ ոչ կամիցի մերձաւորեցուցանել զքեզ, ես մերձաւորեցուցից զքեզ։ Ոչ կարեմ մերձաւորեցուցանել ես ինձ. (Հռութ. ՟Դ. 6. 7։)
Մերձաւորեցուսցեն որդիքն իսրայէլի զիւրաքանչիւր հայրենի ժառանգութիւն իւր. (Թուոց. ՟Լ՟Զ. 8։)
Թէեւ հեռաւոր իցէ, իշխան է վարդապետն եւ մերձաւորի մերձաւորիչ (կամ մերձաւոր ինչ) մերձաւորեցուցանել. (Կանոն.։)
to approach, to draw or bring near;
to hold, take, possess, inherit or appropriate any thing in right of relationship.
ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՄ ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁγχιστεύω jure propinquitatis peto, redimo. Մերձաւոր առնել, մերձեցուցանել. իւրացուցանել զինչս կամ զկին. սեպհականել. իրաւամբք ազգականութեան առնուլ կամ ստանալ. տէր ելլալ, տէր կայնիլ, իրեն ընել.
Մերձաւորեա՛ դու քեզ զմերձաւորութիւն իմ։ Տայր ցընկեր իւր, որ մերձաւորելոց էր զմերձաւորութիւն նորա։ Եթէ մերձաւորեցուսցէ զքեզ մերձաւորիչն քո, բարի է. ապա թէ ոչ կամիցի մերձաւորեցուցանել զքեզ, ես մերձաւորեցուցից զքեզ։ Ոչ կարեմ մերձաւորեցուցանել ես ինձ. (Հռութ. ՟Դ. 6. 7։)
Մերձաւորեցուսցեն որդիքն իսրայէլի զիւրաքանչիւր հայրենի ժառանգութիւն իւր. (Թուոց. ՟Լ՟Զ. 8։)
Թէեւ հեռաւոր իցէ, իշխան է վարդապետն եւ մերձաւորի մերձաւորիչ (կամ մերձաւոր ինչ) մերձաւորեցուցանել. (Կանոն.։)
to approach, to go or come near, or towards, to go closer to;
to be allied, related by marriage, to intermarry with, to marry into.
Ընկա՛լ զմեզ զմերձաւորեալքս սրբոյ քում սեղանոյս ըստ բազում գթութեանդ քում. (Բրս. պտրգ.։)
προσεγγίζω accedo. Մերձենալ. մատչիլ. յարիլ. զհետ երթալ. մօտեւորիլ, մօտենալ, քովը մօտիկնալ.
Զի էր աշակերտ քրիստոսի, որ մերձաւորեալ էր գառինն աստուծոյ, ո՛ւր եւ երթայր. (Եւս. պտմ. ՟Է. 1։)
Հեզութիւն մերձաւորի քրիստոսի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ ἁγχιστεύω propinquus fio. Մերձաւոր ազգական լինել.
Այլեւ եկաւոր հարազատութեամբ մերձաւորեսցին խնամութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Ի սեւութենէ մեղացն, զոր ունէիր յառաջ քան յիս մերձաւորիլն. (Նար. երգ.։)
Եւ σύνειμι coeo, convenio. Զուգիլ ըստ մարմնոյ. գալ առ միմեանս. գիտենալ.
Առաքեցաւ առ կոյս խօսեալ առն. խօսեալ, բայց ոչ մերձաւորեալ. խօսել, բայց պահեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
near relation.
ἁγχιστεύων, ἁγχιστεύς propinquus, cognatus. որ եւ ՄԵՐՁԱՒՈՐԱՐԱՐ. Մերձաւոր արեան. ազգական՝ որ ունի իրաւունս ժառանգելոյ կամ ստանալոյ.
Վաճառեսցէ ի կալուածոց իւրոց. եւ եկեսցէ մերձաւորիչն՝ որ մերձաւոր իցէ նորա. ապա թէ չիցէ ուրուք մերձաւորիչ. եւ այլն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 25։ Տե՛ս եւ Թուոց. ՟Ե. 8։ Հռութ. ՟Գ. 9. 12։ ՟Դ. 1=14։)
Եւ Մերձեցուցիչ. մօտեցնօղ.
Օտարացուցիչ է ամենայն դժնդակաց, եւ մերձաւորիչ յուսոյ կենացն յաւիտենից. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
proximity, neighbourhood, contiguity;
approximation;
familiarity;
affinity, alliance by marriage;
relationship, kindred;
copulation.
ἁγχιστεία propinquitas. Մերձաւորն գո, եւ մերձաւորիլն. մօտաւորութիւն. ներկայութիւն. ընտանութիւն. կենակցութիւն. եւ Ազգակցութիւն. խնամութիւն.
Քեզ իսկ է անկ ըստ մերձաւորութեան առնուլ ի ստացուած։ Եւ ինքն իսկ մերձաւորութեամբ (յն. մերձաւորապէս. παραπλησίως ) կցորդ եղեւ նոցունց. (Երեմ. ՟Լ՟Բ. 7։ եւ Հռութ. ՟Դ. 6. 7։ Եբր. ՟Բ. 14։)
Ապա եթէ առ նովաւ այլ (կին) առնուցու, զօրէնն եւ զհանդերձ նորա եւ զմերձաւորութիւն (կենակցութեան) մի՛ հատցէ ի նմանէ. (Ել. ՟Ի՟Ա. 10։)
Ի ձեռն այսպիսւոյ մերձաւորութեան (խնամութեան) սէր հաստատուն առ տիգրան ունել. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Ի ձեռն այսպիսեաց ինչ մերձաւորութեանց ընդ միմեանս հարեալք. (Յհ. կթ.։)
Երանի՛ մեզ վասն սոցա մերձաւորութեանս առ մեզ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հեշտութիւնք՝ մարմնականք կոչին, որպէս կերակուրք, եւ մերձաւորութիւնք։ Ըստ օրինացն մերձաւորութիւնն. (Նիւս. բն.։)
Եհարց, եթէ յետ քանի՞ աւուր կնոջ առ այր մերձաւորութեան՝ արժա՛ն է մտանել ի տէրունիսն. (Պիտ.։)
Ասեն զօձէ, եթէ ընդ միւռինէս զեռնոյ՝ որ ի ծովու է, ի խառնակումն մերձաւորութեան գայ. (Ղեւոնդ.։)
ՄԵՐՁԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ παρουσία praesentia, adventus. Ընտանութիւն եւ յարակցութիւն բարոյական.
Մանաւանդ ի մերձաւորութիւնդ անուանէ ամենեւին հրաժարիմք. զի չէ բաւական նշանակել զմիութիւնն (այսինքն զֆիզիգական միաւորութիւն). (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
Ոչ իբրեւ մերձաւորութեամբ ինչ լոկ պատուոյ միաւորութիւն. (անդ։)
to approach, to accost, to draw near;
to touch;
to keep company with, to join, to be united;
to know, to have carnal connection with.
ἑγγίζω, προσεγγίζω propinquo, appropinquo προσέρχομαι, προσπορεύομαι advenio, accedo ἄπτω, ἄπτομαι tango, attingo, haereo եւ այլն. որ եւ ՄԵՐՁԻԼ, ՄԵՐՁԵՆԱԼ, ՄԵՐՁԱՒՈՐԻԼ. Մերձ լինել. հպիլ. մօտ երթալ. մատչել. շօշափել. յարիլ. կցիլ. մօտենալ, մօտիկնալ, դպչիլ, փակչիլ.
Մերձեցաւ աբրամ մտանել յեգիպտոս։ Մինչեւ մերձենալ առ եղբայրն իւր։ Մինչեւ ի մահ մերձեցաւ։ Մերձեսցի ի լեառնն։ Մատամբ միով ի բեռինսն ոչ մերձենայք։ Ոչ կարէին մերձենալ առ նա յամբոխէ անտի։ Մերձեցարո՛ւք առ աստուած, եւ մերձեսցի առ ձեզ։ Մերձենալ ի սեղանն, կամ ի սրբութիւնս. կամ ի դրօշակ հանդերձի, ի հանդերձս, յաչս. եւ այլն։
Մերձենայցէ առ ձեզ եկամուտ։ Ապա մերձեսցի։ Առն հրէի հպել կամ մերձենալ առ այլազգի. եւ այլն։
Ոչ կարէաք տեսանել զատեսանելին, եւ մերձենալ յանմերձենալին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մերձեցի՛ր եւ այժմ ի խնդրուածս մեր. (Մաշտ.։)
Մերձեցելոցս ի նա սրբութեամբ. (Շար.։)
Եւ Բուռն հարկանել ի վնասել.
Զամենայն ինչս նորա տամ ի ձեռս քո, բայց ի նա մի՛ մերձենայցես։ Մի՞ մերձենայք ասէ յօծեալս իմ.եւ այլն։
Ի կին մարդ չմերձենալ։ Աբիմելէք ոչ մերձեցաւ ի նա։ Ի կին իւր ապարահ ոչ մերձենայցէ.եւ այլն։
approaching, approachment.
ἅφιξις, πρόσοδος accessio, accessus. Մերձենալն. մատչելն. հպումն. մերձումն.
Թողութիւն մեղաց լիցի մեզ մերձեցումն ի սա. (Խոսր. պտրգ.։)
to approach, to draw near, to advance towards;
to apply, to appropriate.
ἑγγίζω, προσεγγίζω appropinquo ἑπισπάω attraho. Տալ մերձենալ. մերձ կացուցանել. եւ Առ ինքն ձգել. մօտեցնել.
Մերձեցուցից զարդարութիւն իմ։ Մերձեցուցին յիս հալածիչք իմ զանօրէնութիւն։ Եթէ ոչ առցուք զմարդդ, եւ մերձեցուսցուք առ մեզ.եւ այլն։
Որք (հերձուածողք) աղանդ մերձեցուցանեն ի գլուխ նորա, այսինքն յաստուածութիւնն. (Երզն. մտթ.։)
to become miserable;
to be miserable.
ταλαιπωρέω miser sum, fio Թշուառ լինել. անկանիլ ի թշուառութիւն. չուառանալ. ապականիլ. վատթարանալ. խեղճ ողորմելի ըլլալ, շէնքը շնորհքը երթալ, աւրըւիլ.
Թշուառութեամբ թշուառացաք։ Թշուառացաւ ամենայն երկիր։ Կործանեսցէ զսեղանս նոցա, թշուառասցին արձանք նոցա։ Թշուառացան դաշտք։ Թշուառացաւ ցորեան կամ մեծութիւն նոցա.եւ այլն։
Ողբա՛, որ ինչ թշուառացաք, եւ որ ինչ թշուառանալոց եմք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
ԹՇՈՒԱՌԱՑԵԱԼ. իբր Թշուառական. հիքացեալ. յն. անբախտ. դժբախտ. ἁτυχῶν, ἁτυχής infelix, miser
Ի տուն եղբօր քո մի՛ մտաներ թշուառացեալ. այսինքն ի տառապեալ գոլդ. (Առակ. ՟Ի՟Է. 10։)
Ոմանց ողորմութիւն՝ իբրու թշուառացելոց, եւ ոմանց պատիժք պատուհասից իբրու չարաց՝ զհետ երթան յիրաւի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Թշուառացելումս, կամ թշուառացելոյս։ Ակնս թշուառացեալ։ Զթշուառացեալս գլուխ։ Թշուառացեալ շնձոյս. եւ այլն. (Նար.։)
Զդէմս առնու մարգարէս զժողովրդեան թշուառացելոյ. (Մխ. երեմ.։)
cf. Թշուառութիւն.
Ոտնհար եւս լինիմք թշուառանացն. յն. թշուառացս, կամ թշուառականացն։
cf. Թշուառաբար.
Որպէս թշուառ եւ տառապեալ. թշուառութեամբ.
Սգալի՛ զթշուառապէս եղբարցն (կեանս). (Ածաբ. աղք.։)
Թշուառապէս յերկրի աստ վտանգաւոր, ընդ Քրիստոսի սիրով երկնաւոր. (Նար. մծբ.։)
painful, disastrous, unfortunate.
Որ ինչ լինիցի. տառապագին եւ աւաղելի քրտամբք.
Քո անօրէնութեան տաժանեաց թշուառաքիրտն թոշակք. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
miserable, unhappy.
Կին թշուառ կամ տառապեալ.
Հիքոյս եւ թշուառուհւոյս. (Կեչառ. աղեքս.։)
tongue-tied, stuttering, stammering, that speaks thick.
Լեզուք թոթովք. (Ես. ՟Լ՟Բ. 4։)
Եւ պարզ լիցի լեզու թոթով։ Թոթով լեզուաւն յաղթէր կորովաբանիցն. (Ոսկ. ես.։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ի ձեռն թոթով ծանրախօսին. (Եփր. ծն.։)
cf. Թոթով.
act of stuttering, impediment of speech, lisping, stammering.
Թոթովութիւն աստ զանզգամութիւնն ասէ. (Գէ. ես.։)
starting-post, barrier.
ԹՈՂԱՐԱՆ ἁφετήριον locus, unde cursu certaturi dimittuntur որ եւ ԱՐՁԱԿԱՐԱՆ. Արձականոց. տեղի ասպարիզի՝ ուստի թողեալ լինի ընթացօղն, կամ լարն եւ վանդակն ի պահու արշաւելոյ ձիոց եւ կառաց.
Մինչդեռ իբրու ի թողարանի յարձակմունքն քո շարժեալ են, առ ուղիղն ընթացս ճեպեցի՛ր։ Իբրու զօրէն յարձականոցէ իմն ի թողարանէ՝ միմեանց փոխանակ (ընդդէմ) պատահել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 129. 220։)
abandonment, resignation, desertion, cession, renunciation, alienation, estrangement;
permission.
Թողուլն, եւ թողանիլն. լքումն.
permission, allowance, concession, grant;
alienation;
toleration.
ԹՈՅԼՏՈՒՈՒԹԻՒՆ գրի եւ ԹՈՅԼԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. Թոյլ տալն. թուլ տալը, թող տալը.
Ահարկուք երեւեսցին յիմմէ թոյլտուութենէ առ ի խրատ մարդկան. (Արշ.։)
Առանց թոյլատուութեանն. (Վանակ. յոբ.։)
blackish, brown, swarthy.
Թխագոյն. սեւագոյն.
Արտեւանունս թոյրաթուխս (կամ թոյաթուխս) ներքոյ եւ արտաքոյ անտառախիտս. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Թոշակակեր.
cf. Թառամիմ.
Դէմքն (աղքատին) դեղնեալ, եւ թոշոմեալք. (Մանդ. ՟Ե. (նոր ձ. խռովեալ)։)
to be cruelly beaten;
to be killed by blows;
— ի սուր սուսերի, to be slain.
beating, thrashing, blow, stroke;
torment, vexation.
ԹՈՊԻՒՆ կամ ԹՈՊՈՒՄՆ. Թոպելն, իլն.
Թոպիւն կոչէ. (Ոսկ. եբր.։)
cf. Թոպիւն.
ԹՈՊԻՒՆ կամ ԹՈՊՈՒՄՆ. Թոպելն, իլն.
Թոպիւն կոչէ. (Ոսկ. եբր.։)
cudgel;
pruning-knife, hedging-bill.
Գործի հարկանելոյ եւ կոճոպելոյ. տոփիչ. գաւազան. կամ Գործի յօտելոյ.
Թէպէտ յաճախեցեր զթոպոլոց քո ի վերայ ոստոց իմոց, զհին տերեւս ոչ կարասցես թափել յինէն. (Վանակ. յոբ.։)
grandson;
granddaughter, grandchild;
թոռունք or թոռանց թոռունք, descendants, children's children, progeny, race, lineage, family.
ἕκγονος, ἕγγονος nepos Զաւակ զաւակի. զարմ. սերունդ. թոռ, տղին տղան.
Որդիս եւ թոռունս ունիցի. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 4։)
Զթոռունս քահանայապետիցն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 20։)
Զօրէն ժառանգութեան՝ որդւոց եւ թոռանց ի հարց եւ ի հաւուց թողեալ լինէր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կադմեայ թոռին իւրոյ։ Ի Գառնկայ թոռանէ նորա։ Առ Արտաշիսիւ թոռամբ Վաղարշակայ. (եւ այլն. Խոր.։)
Որդի եմ Դաւթի, թոռն եմ Աբրահամու. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ի թոռանց թոռունս. (Գէ. ես.։)
Ի թոռանց թոռանսն Քանանու ի գաբաւոնացիսն կատարեցաւ. (Ոսկ. ես.) (յն. ի ծնանելսն ի Քանանէ)։
great grandson.
cf. Թոռնորդի.
cf. Դիւթ.
ἑπᾴδων, ἑπῳδός incantator, incantans Որ թովէ զօձս. գէտ. կախարդ. դիւթ. կարդացօղ. Տե՛ս (Սղ. ՟Լ՟Է. 6։ Ժող. ՟Ժ. 11։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Գ. 6։)
Տեսանեմք (զօձն) ի հնարագիտութենէ թովչաց զգօնացեալ. (Եզնիկ.։)
Ամուլն ծնաւ զթովիչն մեղաց։ Որովհետեւ եկն թովիչս եւ քաւիչ, ոչինչ դատապարտութիւն է ի մեզ. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. հռ.։)
cf. Դիւթութիւն.
ἑπαοιδή, ἑπάσαι incantatio, incantamentum Արուեստ թովելոյ. թովելն. կախարդանք. դիւթութիւն.
Արձակեմ ի ձեզ օձս կոտորիչս, յորս ոչ մտանիցեն թովչութիւնք. (Երեմ. ՟Ը. 17։)
Իբր թովչութեամբ իմն կախարդել սովորեալ են. (Փիլ. լիւս.։)
Զքարբս իգակերպս կալեալ թովչութեամբք. (Եզնիկ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Թովչութիւն կնոջն բանդարգել տայր առնել եւ գլխատել (զյհ. մկրտ) վասն զարդարն խօսելոյ. (Սարկ. հանգ.։)
descended from Togarmah, Armenian.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
Թորգոմածին վկայն Գարեգին։ Տուն թորգոմական։ Տոհմ կամ գրոհ թորգոմեան. եւ այլն. (Գանձ.։ Շար.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
cf. Թորգոմածին.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
Թորգոմածին վկայն Գարեգին։ Տուն թորգոմական։ Տոհմ կամ գրոհ թորգոմեան. եւ այլն. (Գանձ.։ Շար.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
to distil;
to drop, to fall drop by drop.
ԹՈՐԹՈՐԵԼ կամ ԹՈՐԹՈՐԻԼ. Ստէպ կամ սաստիկ թորել, ծորիլ. սորսորիլ.
Անձրեւք ջաղբք եւ թորթորեալք. (Յհ. կթ.։)
distillation, ejection, evacuation.
Թորելն, իլն. ծորումն. հեղումն. հոսումն. վազելը.
Արտասուացն թորմամբ։ Թորումն արտասուաց. (Յհ. իմ. ատ.։ Բենիկ.։ Ուռպ.։)
Արփիափայլ ճառագայթից՝ բազմօրինակ թորման լուսոյդ. (Բենիկ.։)
arithmetic, ciphering, science of numbers;
algorism;
ուսուցիչ թուաբանութեան, ciphering master.
ciphering;
calculation, account;
era, epoch.
Թուականն, իբր թուաբանութիւն, եւ Թիւ. հաշիւ. համարողութիւն, եւ Համար.
Արհեստք թուականութեանն եւ երաժշտականութեանն. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Վարժումն թուականութեան. (Ճ. ՟Բ.։)
Վաճառականք գոլով, եւ թուականութեան պէտս ունելով։ Իսկ ի թուականութենէ այսպիսի ինչ է. ի թուոցն ոմանք, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է. եւ ՟Ե։)
Որք թուականութեանն են պարապեալ արհեստի. (Լմբ. սղ.։)
Թուականութիւնս՝ մտաց անբարդելիս. (Նար. ՟Ձ՟Ա. (այսինքն հաշիւս)։)
Ի թուականութիւնս քառասներորդաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Կարգ թուականութեան թորգոմեանս համարոյ. (Յհ. կթ.։)
Յորում էր թուականութեանս մեր ամք ՟Ն՟Զ. (Լաստ. ՟Ժ։)
of the same number, counted together;
fellow.
ἑναρίθμιος, ἑναρίθμος adnumerandus կամ բայիւ, συναριθμέω, ἑναριθμέω cunnumero, adnumero, -or Ի միասին թուեալ. ի մի կարգ դասեալ կամ համարեալ.
Զանց զառաջինն առնել չար ախտի տգիտութեամբ՝ զանհաւատութեան թուակցաւ. (Յիշատ.։)
Թուակից եղիցի (այնոցիկ), որք զանձինս իւրեանց ընծայեցուցին տեառն։ Արժան է ընդունել եւ թուակից առնել եղբայրութեանն. (Բրս. հց.։)
Աստուած ուրեմն է, եւ ո՛չ արարելոցս թուակից. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զհոգին Աստուծոյ՝ ամենայն գիր ... ընդ հօր եւ ընդ որդւոյ թուակից եւ փառաբանակից ասէ. (Աթ. ՟Ա. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Որք եւ թուակից յիշին աստուածայնոյ եւ թագաւորականի երրորդութեանն. (Լմբ. յայտն.։)
Թուակից եղիցի հօտի ընտրելոց քոց։ Թւակից զսա առնել ընտրեալ աստուածային հօտի քո. (Մաշտ.։)
aggregation.
Ի սահմանս մնացեալ բարեպաշտութեան ի միաւորութեան եւ ի թուակցութեան (երրորդութեան). (Ածաբ. ի կիպր.։)
Եւ քեզ ընդ հօր անհասի՝ թուակցութեամբ հոգւոյդ անճառի վայելէ փառք. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
to be numbered, counted, enumerated;
to be numbered among, aggregated;
to seem, to appear;
to esteem, to believe, to imagine, to fancy;
թուի իմն, թուի թէ, it seems, it appears that;
թուէր զի, it seemed, it appeared that;
թուի ինձ, ինձ այսպէս թուի, it seems to me, I think, I fancy, I believe;
զիա՞րդ թուի քեզ, what do you think of it ? բարուք թուի ինձ, I think it good, I think well of it;
բարւոք թուեցաւ նմա, he thought it proper, right, fit, meet, he deemed it expedient;
չար թուեցաւ առաջի աչաց նորա, he did not approve of it, he was very indignant at it;
եթէ բարւոք թուի քեզ, if you agree to it, if you think fit;
արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց, do as you think fit;
որպէս ճշմարտութեանն եւ ինձ թուի, as it is in fact, so it seems to me;
չար —, to displease;
չար թուեցաւ նմա or յաչս նորա, it displeased him.
collyrium.
ԹՈՒԹԻ ԱՉԱՑ. կամ ԱՉԱՑ ԹՈՒԹԻ. κιμωλία, πομφόλυξ tutia, collyrium, stibium եւ այլն. որ եւ ԾԱՐՐԱՔԱՐ ասի. Դեղ աչաց ի հանքային կաւոյ, կամ ի հողոյ կիմողայ լերին, կամ ի քարէ լոսելոյ խառն ընդ շաքարի. եւ այլն. եւ Ամենայն նիւթ ծարրոյ. թիւթեա, թիւթեա՛յի տիտէ. (Հին բռ.։)
եւ (Բժշկարան.) ուր կոչի եւ
Ի Մխ. բժիշկ. գրի եւ ԹՈՒԹԻԱՅ։
cf. Թուեմ.
opinion, sentiments.
որ եւ ասի ԹՈՒԵՑԵԱԼՆ. Կարծիք. վարկ. համարումն.
Զի կարծիք եւ թուիք, նմանութիւն եւ ստուերք են սնոտիք. (Յհ. կթ.։)
faintly, effeminately, feebly, softly, languishingly.
Թուլաբար աւաչաւ ընթեռնուլ. (Երզն. քեր.։)
weak of mind, spiritless, effeminate, pusillanimous.
Թոյլ մտօք. մեղկ. յողդողդ. անարի. վատ.
Անշուք եւ թուլամիտք, որք ոչ ծանեան զճշմարիտ բարին. (Համամ առակ.։)
effeminate, delicate, feeble.
μαλακός (լծ. մեղկ. մէլէզ ). mollis, remissus, effeminatus. որ գրի եւ ԹՈՒՂԱՄՈՐԹ. Թոյլ մորթով, իբր Թուլամարմին, թուլամիտ. անարի. փափկակեաց. հեշտասէր. կնամարդի.
Վատասրտաց, թուղամորթաց, վայրենեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թագաւոր թուլամորթ. (Սամ. երէց.։)
Ըստ կամաց զիջանէր, վատասիծտ իմն եւ թուլամորթ գոլով. (Նանայ.։)
effeminacy, feebleness, delicateness, softness.
ԹՈՒԼԱՄՈՐԹՈՒԹԻՒՆ ԹՈՒԼԱՄՏՈՒԹԻՒՆ. Թուլամորթն գոլ. թուլութիւն վարուց. մեղկութիւն. հեշտասիրութիւն. վատասրտութիւն. թուլասրտութիւն.
Յայսմ ժամանակի ի թուլամորթութիւն կրթեցաք մի առ միով ի ծանծաղ եւ ի տարտամ վարս։ Որ ի թուլամորթութիւն եւ ի յոռութիւն կրթեն զբազումս. (Գր. սարկ. լուս.։)
Ծանուցեալ զհեշտասէր թուլամտութիւն (Սարդանաբաղայ). հին տպ. թուլամորթութիւն. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Հաւանեցուցանել զթուլամտութիւն նորա. (Տօնակ.։)
Սրտաբեկ լեալք թուլամտութեամբ՝ ահ արկանելով. (Պտմ. աղեքս.։)
weakness of mind, want of spirit, cowardice.
ԹՈՒԼԱՄՈՐԹՈՒԹԻՒՆ ԹՈՒԼԱՄՏՈՒԹԻՒՆ. Թուլամորթն գոլ. թուլութիւն վարուց. մեղկութիւն. հեշտասիրութիւն. վատասրտութիւն. թուլասրտութիւն.
Յայսմ ժամանակի ի թուլամորթութիւն կրթեցաք մի առ միով ի ծանծաղ եւ ի տարտամ վարս։ Որ ի թուլամորթութիւն եւ ի յոռութիւն կրթեն զբազումս. (Գր. սարկ. լուս.։)
Ծանուցեալ զհեշտասէր թուլամտութիւն (Սարդանաբաղայ). հին տպ. թուլամորթութիւն. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Հաւանեցուցանել զթուլամտութիւն նորա. (Տօնակ.։)
Սրտաբեկ լեալք թուլամտութեամբ՝ ահ արկանելով. (Պտմ. աղեքս.։)
to grow fainthearted, to be dispirited, to grow weak, to abate, to slacken, to be loosened, relaxed;
to decrease.
ԹՈՒԼԱՆԱՄ συνανίεμαι, ὁκλάζω remittor, relaxor πείθομαι suadeor որ եւ ԹՈՒՂԱՆԱԼ, ԹՈՂԱՆԱԼ. Թոյլ գտանիլ. մեղկանալ. մեղմանալ. զիջանիլ. ցածնուլ. նուազիլ. պակասիլ. լքանիլ. թուլնալ, իջնալ.
Երթայր ջուրն, եւ թուլանայր յերկրէ. (Ծն. ՟Ը. 3։)
Աչքն ի հանգստեան եւ յապահովութեան թուլանայ եւ արձակի. (Փիլ. իմաստն.։)
Թուլացեալ յամենայն բարեպաշտութենէ. (Խոր. ՟Գ. 11։)
Ոչինչ կասեալ թուլացան յերկնաւոր առաքինութենէն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անխորհրդաբար դարձեալ յաւարն՝ թուլացան ի հետոց նոցա. (Ղեւոնդ.։)
cf. Վատասիրտ.
Թոյլ եւ մեղկ սրտիւ. վատասիրտ. անհոգ.
Զմտաւ ածեալ զիւրայոց եւ ոմանց թուլասրտից ձեռս լքեալս առ ի պատերազմել. (Յհ. կթ.։)
cf. Վատասրտութիւն.
Վատասրտութիւն. մեղկութիւն. անհոգութիւն.
Գիտացեալ զթուլասրտութիւն նորա, եւ զյուլութիւն. (Խոր. ՟Գ. 9։)
soft;
flabby;
mollusk.
Անուանեալ կոչին թուլատարր. քանզի ոչ պինտ մարմինս ունին, այլ թոյլ. (Վեցօր. ՟Է։)
bank, mole;
causeway, pier, dam;
— նաւի, gunwale breast-works.
χῶμα agger Հողաբլուր. հող բարձրացեալ. ցանկ. պատնէշ.
Աւերեաց զթումբս գետոց. (Ագաթ.։)
Գնացք ջուրց հզօրագոյն գետոց սովոր են մաշել եւ փլուցանել զթումբս շրթանց ջուրցն։ Որ է գողոց սովորութիւն՝ ի վեր ընդ թումբս վազել, եւ ընդ ցանկս արկանիլ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 12։)
Նաւ մեծ՝ պարիսպս անքակս ունիցի շուրջ զթումբսն. (Ոսկ. ես.։)
full of poison, venomous, poisonous;
envenomed.
ԹՈՒՆԱԼԻ ԹՈՒՆԱԼԻՑ. որ եւ ԹԻՒՆԱԼԻ, ԹԻՒՆԱԼԻՑ. Լի թունօք. թունաբեր.
Զթունալից որպէս զօձի զլեզուդ քո շարժել ընդդէմ նոցա. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զօձն թիւնալից. (Վրդն. ել.։)
ԹՈՒՆԱԼԻ ԹՈՒՆԱԼԻՑ. որ եւ ԹԻՒՆԱԼԻ, ԹԻՒՆԱԼԻՑ. Լի թունօք. թունաբեր.
Զթունալից որպէս զօձի զլեզուդ քո շարժել ընդդէմ նոցա. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զօձն թիւնալից. (Վրդն. ել.։)
cf. Թունալից.
ԹՈՒՆԱՒՈՐ կամ ԹԻՒՆԱՒՈՐ. Ունակ թունից. ժանկաւոր. թունաբեր. ըստ յն. թունարկու. ἱοβόλος venenosus, venenatus, virulentus
Բայց որդւոց քոց եւ ո՛չ թունաւոր վիշապացն յաղթեցին ժանիք. (իմ. ՟Ժ՟Զ. 10։)
Զխոյս եւ զմաքիս առ ոտն կոխէր, եւ զորոջն թունաւոր ճիրանամբքն պատառէր. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Ելից զվէրն թունաւոր (կամ թիւնաւոր) դեղովք. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Թիւնաւոր եւ մարմնակիր (որդանց). (Մաշկ.։)
poisonous quality or state;
poisoning.
Թունաւորն գոլ. թունելն, եւ իլն.
Գազանական յափշտակութեամբ եւ թունաւորութեամբ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Հարկեցաւ ի բարկացողութիւնն, որ է ի նմա թունաւորութեան կուռք (կամ բագին). (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Թուրմ.
Արմատ Թրջելոյ, այսինքն թանալոյ, որպէս Թրջումն. թրջոց.
Ի թուրջ արկանել։ Ի թուրջ դնել. (Վստկ.։)
եւ ստէպ գրի անդ ռամկօրէն.
Դնել թրջոց։
Որպէս զգայռիւ ոք իւղս անոյշս ցանիցէ, եւ զթուրջ աղիւսով զբաղսամովնն ազնուականն. ընթերցի՛ր կամ շուրջ զաղիւսով, կամ զթուրծ աղիւսով. (զի յն. է լոկ, զաղիւսով)։
fore part of the lungs, or the part between the stomach and the lungs.
Առաջք թոքոց ի կողմն կրծոց. (ըստ յն. եւ եբր. թոքք).
Եհար զարքայն իսրայէլի ընդ զրահսն եւ ընդ թոքառաջսն. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 34։)