laurel;
cf. Սարդի.
Ոչ դաբնի դա սարդենեան, այլ յարմատոց մեզ սաբեկան. (Մագ. ոտ. խչ.։)
Զսոսա միայն սարդենի պսակօք պսակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
ՍԱՐԴԵՆԵԱՆ ՍԱՐԴԵՆԻ. δάφνινος, δαφνικός laureus. Դափնիդեայ, դափնական.
Որպէս ի սարդենի մահակէ պար գոլով երգէին զհոմերական քերթուածսն։ Սարդենի գաւազանաւ պար գալով. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. քեր.։)
sardonian;
— ծաղր, — laughter;
risus sardonicus.
cf. Սարեկ.
• «մի տեսակ թռչուն. կեռնեխ, տարմահաւ ևն» Վեցօր. 163, 174. Մխ. ար. Բժշ. Արշ. փիլ. (լուսանցքի վրայ). բոլորի մէջ էլ գրուած է ռմկ. սարիկ կամ սարեկ ձևով. (սրանից նաև ցախսարեկ Մխ. ա-ռակ). այնպէս որ բառարանների նշանա-կած և արդի գրականի մէջ ընդունուած սա-րեակ ձևը վկայուած չէ։
• = Պհլ. *sārīk ձևից փոխառեալ. հմմտ. [arabic word] sār «սարեակ», ❇ sar-i-sabz «է տեսակ իմն սարեկի, որ լինի կանաչե-րանգ», [arabic word] sarič̌a «է փոքրիկ թռչուն իմն, որ ունի զտուտն երկայն և յաճախ յա-փունս ջուրց շրջագայեալ՝ փերևետէ զտուտն իւր» (որից թրք. ❇ serče «ճնճղուկ»), ❇ [arabic word] saraǰ, sāruǰ, [arabic word] ︎ sārunǰ «է ա-նուն փոքրիկ թռչնոյ միոջ յազգէ լուսինեկի որ քաղցը և անոյշ երաժշտեալ եղանակէ», [arabic word] sārak «է թռչուն ինչ քաղցրաձայն, որ լինի յոյժ սեաւ ըստ մեծութեան յոաս-պի, զոր ոմանք կարծեն լինել հէզարտէս-թան», ❇ sārū «է թռչուն իմն թխե-րանգ, որ լինի ի Հնդիկս»։ Սրանց մէջ ամէ-նից աւելի յարմար ձևերն են sārī՝ որ տա-լիս է պհլ. sarīk (սրանից կարող է գալ հյ, սարիև) և sarīč̌a՝ որի նուազական մասնիկը կարող էր թարգմանուել հյ. -եակ։-Իրանե-ան ձևերի հետ կարելի է համեմատել սանս. kari, cārikā, sārikā, լիթ. šárka, հպրուս. sarke, սերբ. srāka, լեհ. sroka, ռուս. сорo-ka, հսլ. svraka, ալբան. sore, բոլորն էլ թռչունների անուններ, որոնց նախաձևը դրւում է բնաձայն k'er, k'or-, k'r-արմատը (Pokorny 1, 414, Trautmann 299)։-Հիւբշ. էջ 236։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. սար, սարէճ, սարէք ձևերին։ Böttich. Arica 67, 101, Lag. Urgesch. 765 պրս. sar։ Lag. Arm. Stud. § 1963 յն. σελευxίς սրանից ւունացած մի ձև' է։ Հիւնք. պրս. ša-rak «սոխակ»։ Petersson KZ 47, 270 իբր բնիկ հայ կցում է սանս. çari-, çārika-, ռուս. coрoka, լիթ. šarka ձևե-րին, առանց նկատի առնելու իրանա-կան ձևերը։ Նոյնը օրինակում է Pokor-ny 1, 414։ Պատահական նմանութիւն ունի յն. ώάρ «սարեակ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Վն. սարէկ, Ալշ. Մշ. սարեգ, Խրբ. սարէք, Մկ. սիվ-սարիկ (որ է սև-սարեկ)։
• ՓՈԽ.-Սրանի՞ց է լազ. սուրիկի «սարեկ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 418)։-Patrubány SA 1, 312 մեզանից է դնում հունգ. seregély «սարեակ»։
ՍԱՐԵԱԿ կամ ՍԱՐԵԿ որ եւ ՍԱՐԻԿ. Կրկին ազգ թռչնոց. առաջին՝ որ կոչի ըստ յն. σελευκίς seleucis, -cides;
avis locustis vescens. է Տարմահաւ. տարմ. ... Եւ երկրորդն է Կեռնեխ, ագռաւ փոքր՝ քաղցրաձայն. κόσσυφος species lusciniae, merula.
Սարիկք եւ տարմահաւք (յն. մի բառ, սէլէւգի՛ս)։ Տրմահաւն եւ սարիկն (յն. մի բառ) առնուն հրաման սատակել զմարախս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Իսկ (Փիլ.) ուր յիշի կեռնեխ, ի լս. դնի.
Սարիկան է. որ եւ ռմկ. ճարեկ։
Սարեկ, եւ տարմ. սղըրճուղ. (Բժշկարան.։)
Սարեկ ետ զորդի իւր յուսումն քահանայութեան. եւ նա ի սռիճս եւ ի մրմունջս թեւակոխէր, եւ ի պար յաւելոյր. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Գ։)
Ճճուողութեանն, զոր ճնճղուկն եւ սարիկն՝ աւելագոյն իմն յորդորէի. (Արշ.։)
black-bird.
ՍԱՐԵԱԿ կամ ՍԱՐԵԿ որ եւ ՍԱՐԻԿ. Կրկին ազգ թռչնոց. առաջին՝ որ կոչի ըստ յն. է տարմահաւ. տարմ. Եւ երկրորդն է Կեռնեխ, ագռաւ փոքր՝ քաղցրաձայն.
Սարիկք եւ տարմահաւք (յն. մի բառ, սէլէւգի՛ս)։ Տրմահաւն եւ սարիկն (յն. մի բառ) առնուն հրաման սատակել զմարախս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Իսկ (Փիլ.) ուր յիշի կեռնեխ, ի լս. դնի.
Սարիկան է. որ եւ ռմկ. ճարեկ։
Սարեկ, եւ տարմ. սղըրճուղ. (Բժշկարան.։)
Սարեկ ետ զորդի իւր յուսումն քահանայութեան. եւ նա ի սռիճս եւ ի մրմունջս թեւակոխէր, եւ ի պար յաւելոյր. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Գ։)
Ճճուողութեանն, զոր ճնճղուկն եւ սարիկն՝ աւելագոյն իմն յորդորէի. (Արշ.։)
finch, chaffinch.
to threaten, to cry out against.
Sareptan.
Կինն որ ի սարեփթայ քաղաքէ սիդոնացւոց.
Զայս ուսանիմք ի սրբոյ մարգարէէն եղիայէ, եւ սարեփթուհւոյն. (ՃՃ.։)
archdeacon.
ἁρχιδιάκονος archidiaconus. պետ եւ գլուխ սարկաւագաց. աւագ սարկաւագ.
Հանդերձ սուրբ սարկաւագապետաւն աթանասիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Այր ոմն սարկաւագապէտ գոլով՝ նանայ անուանել. (Նանայ. յռջբ։)
Սարկաւագացն քահանայապետութեան (այսինքն սրբազնապետութեան) քահանայապետութիւն է սարկաւագապետն, որոմ պարտ է գիտել զամենայն տօնականսն ներգործութիւնս. (Մաքս. ի դիոն.։)
to serve, to minister, to attend;
to be served or attended.
διακονέω, διακονίζω ministerium ago, famulor, inservio, ministro. Պաշտել. սպասաւորել. արբանեկել. ծառայել.
Պարտ է անշունչ նիւթ՝ բանաւոր կենդանեաց սպասաւոր լինելով՝ սարկաւագելով առ սորա կամսն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Գերաշխարհիկ եւ երկնաւոր իշխանութիւն (է) պաշտօն սարկաւագելոյ բազմաց. (Սարկ. քհ.։)
Ի պաշտօնէից կարգի օծան (ղեւտացիք), զի սարկաւագեսցեն ահարոնի։ Պահելով (զսուրբն գրիգոր ի վիրապի) որպէս քահանայ ի խորանի, սարկաւագեալ ի խարամանեաց օձիցն, այլ արժանապէս սպասաւորեալ ի հրեշտակաց սրբոց. (Վրդն. թուոց. եւ Վրդն. լուս.։)
cf. Սարկեւառք.
• տե՛ս Արկ-անել։
• Այս բառը մէկ անգամ գործածել է Վեցօր. ը. 161. «իսկ գիշակեր հաւուցն՝ որ յորսոյ կեան և ճիրանունք և սար-կեաւառք տուան»։ ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ մեկ-նում են սարկեաւառ «մագիլ, ճիրան, ռուր եղունգներ»։ Առաջին անգամ Մատ. թէոս Այվատեան, Մասիս 1853 մարտ 25, մի ընտիր ձեռագրում գտնելով «ճիրանունք ևս արկևառք տուան» ըն-թերցուածը, համարում է այս ուղղա-գոյն ձևը և մեկնում է արկանել և առ-նու բառերից։ Այսպէսով արկևառ ո՛չ թէ գոյական է, այլ ճիրան բառի ածա-կանը՝ «յափշտակող» նշանակութեամբ։ Նունը ունի նաև Նորայր, Հայկ. բառաք. 25, որ բառիս կազմութեան իբր օրի-նակ է բերում տուրևառ, հասևառիկ։
ὁνύχων ἁκμαί acies unguium. Ճապուռն. մադիլ սուր. սայրք եղնգանց.
Գիշակեր հաւուցն՝ որ յորսոյ կեան, եւ ճիրանունք եւ սարկեաւառք տուան. (Վեցօր. ՟Ը։)
horny tips of birds' claws;
cf. Մագիլ.
mountaineers.
ՍԱՐՈՍՏԱՆԻՔ կամ ՍԱՐՈՍՏԱՆԵԱՅՔ. Լեռնականք. բնակիչք կովկասու եւ այլն.
Քարոզ եւ առաքեալ խուժագուժ սարոստանեաց լինելով. (Կաղանկտ.։)
cf. Սարսատիմ.
ξηραίνω, ἁποξηραίνω arefacio, sicco. Չորացուցանել. ցամաքեցուցանել. ցամաքեցուցանել (մինչ ի ճարճատումն կամ ի պատառումն սարսմամբ).
Ցամաքեցոյց (կամ սարստեցոյց) զխոնաւութիւն պղծութեանն. (Ճ. ՟Բ.։)
woodcock.
frightful, dreadful, tremendous, appalling, horrible, terrible;
enormous, stupendous, wonderful.
φρικτός, φοβερός tremendus, horrendus, horribilis. Արժանի սարսափելոյ. ահարկու. ահագին. սոսկալի. քստմնելի. սահմակելու.
Զսարսափելի խոնարհութիւնն։ Զահաւոր զսարսափելի զփրկական զխորհուրդն. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Հիացումն իմն են ճառքս, եւ սարսափելի որոց միտս ունին. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Զսարսափելին ազանց սրբարան։ Զմեծ եւ զսարսափելի խորհուրդ պատարագին։ Սարսափելի որոտմամբ։ Որ փարեցար զսարսափելի պարանոցաւն անմատոյց լուսոյն. (Նար. ՟Ծ՟Ա։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։ Շար.։)
cf. Սարսափիմ.
φρίττω horreo. որ եւ ՍԱՐՍԱՓԻԼ. Սարսիլ յոյժ հանդերձ սօսափմամբ կամ սարսռալով. սոսկալ. դողալ. զրհուրիլ. քստմնիլ. խռովիլ. ձեռքը ոտքը դող ինկնալ, պաղիլ, փշաքաղիլ, սահմակիլ, խիստ վախնալ, տակնուվրայ ըլլայ.
Եթէ մեծէ մեծիդ յանդիման լինիմ, սարսափեմ։ Սարսափեն հրեշտաքկ, սասանի երկիր։ Մի սարսափեսցես ի տանջանացն։ Ջուրցն բազմութեան սասանելոցն սարսափելոցն. (Նար. ՟Ի՟Գ. Շար. ՃՃ.։ Ագաթ.։)
to cause terror, to strike with consternation, to cause to shudder or shiver with fear or horror.
Դողացուցանել. սարսեցուցանել. զարհուրեցուցանել. պակուցանել.
Երկիւղն՝ որ ի հրէիցն, յոյժ սարսափեցուցանէր զաշակերտսն. (Նանայ.։)
cf. Սարսափելի.
Յորժամ մատիցես ի բաժակն սարսելի, իբր անտի ի կողոյն իսկ ըմպելոյ այնպէս մատիցես յառաջ։ Բաժակ մահուն՝ ամենեցուն սարսելի, Եղեւ աշխատելոցն կարօտելի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. եւ Ոսկ. ննջ.։)
to quake, to totter, to start, to feel a thrill of fear, to shudder, to tremble, to quiver.
ՍԱՐՍԵՄ կամ ՍԱՐՍԻՄ. φρίσσω, -ττω horreo, horresco, reformido εὑλαβέομαι vereor, revereor ἠσυχάζω quiesco, sileo συστέλλομαι contrahor κάμπτομαι incurvor. (լծ. չարիլ. թ. սարսըլագ ). Դողալ. սասանիլ, սարսափիլ. սոսկալ. դղրդիլ. քսանմնիլ. ակնածել. կորանալ. վախնալ, տաշուիլ, սըստւիլ.
Եւ դեւք հաւատան եւ սարսեն։ Յերեսաց իմոց ոչ՞ սարսիցէք։ Սարսեցի յերեսաց ձեռին քո։ Որոց սարսեն յանուանէ նորա։ ի նմանէ սարսեցին կէտք որ ի ներքոյ երկինց։ երկիր երկեավ եւ սարսեաց ընդ յառնելն աստուծոյ ի դատաստան։ Սարսեաց կամ սարսէր երկիրս ամենայն առաջի նորա։ Սարսեցին անօրէնք յահէ նորա.եւ այլն։
Սարսէ ի գոչելսյն սաստիւ։ Եւ ես սարսեցի։ Պիղատոս սարսեաց յարդարութենէ փրկչին։ Սարսեցէք (ի մահուանէ), եւ սմին ակն կալարուք. (Եզնիկ.։ Դիոն. թղթ.։ իսուք։ Ոսկ. ննջ.։)
Ի սպառնալեացն սարսէին։ սարսիր ի սպառնելեացն. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Ընդ որ սարսուցեալ՝ առնու՝ զնամակն։ Ի հրէից կասկածանացն սարսուցեալ եւ զօղեալ նստէին ի վերնատանն. (Ասող. ՟Բ. 2։ Նանայ.։)
Սարսին (կամ սարսեն) սերովբէք, դողան քերովբէք. (Ժմ. եւ Պտրգ.։)
to shake, to cause to totter or shiver with fear.
Յամենայն կողմանց կամեցեալ սարսեցուցանել զճգնողն։ Ոչ զհանդիսագիրն բարկացուցանելով, այլ սարսեցուցանել զթշնամին. (Իսիւք.։)
Չարչարեալքս վասն քրիստոսի զդժոխս սարսեցուցին. (Եփր. երաշտ.։)
tremulous, undulating.
to cause to shiver or to tremble.
Տալ սարսռալ. դողացուցանել. դողցնել.
Զամենայն մարմինն սարսռացուցանելով կարկաջեցուցանէ. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
cf. Սարսափելի.
Է սարսռելի օրն այն. (Խոսր.։)
Կատամահ տանջանացն սարսռելի գործոցն։ Լսեն զսարսռելի բարբառն, եթէ երթայք յինէն. (Ոսկ. լս. եւ Ոսկ. ի նեռն.։)
Ով թէ որքան սարսռելի առնէ առ նոսին զբանս. (Լմբ. սղ.։)
Զսառսռելին արդեօք լուիցէս։ Սարսռելիքն ոչ զարհուրեցուցանեն, եւ հրճուեքիքն ոչ յորդորեն. (Մաշկ.։)
Զարմանալիք են նշանք, եւ սարսռելիք. (Ոսկ. գծ.։)
Որ եւ յոյժ իսկ սարսռելի է անուն արտաքին խաւարին. (Պիտառ.։)
Ի կափկափելոյ ատամանցն, եւ ի սարսռելի կսկծանացն. (Եփր. աղ.։)
cf. Սարսռամ.
to rebuff, to spurn, to repulse, to shock, to estrange, to cause a separation, to alienate, to detach;
to scare, to startle, to cause or give umbrage to;
— ի ստենէ, to wean, to disaccustom.
Տալ այլում սարտնուլ. ընդոստուցանել.
Եթէ այսպէս սարտուցանէր խաննա զփեննա. (Եփր. թագ.։)
whirring, flapping the wings, flying about, hovering, soaring.
ՍԱՒԱՌՆԱԹԵՒ ՍԱՒԱՌՆԱԹԵՒԵԱԼ. Բացեալ տարածեալ սաւառնեալ թեւօք. թեւապարեալ. սլացեալ.
Ի սաւառնաթեւից յարաթռելոց սրովբէից։ Սաւառնաթեւիցն՝ առաքելոցն համանմանեալ՝ դասուց. (Շար.։ Շ. գանձ վերափոխ.։)
Զօրքն հրեզինաց սաւառնութեւաց։ Իբրեւ զարծուի սաւառնաթեւ սլացեալ յօգս. (Գանձ.։ Ոսկիփոր.։)
Սաւառնաթեւեալ հասնէին (զուարթունք)։ Սաւառնաթեւեալ սլացեալ քոյին կառաւարացն։ Հրանիւթեայ սեռիցն անըմբնելի ահիւ սաւառնաթեւալք։ Վեցթեւեան սերովբէք, որք սաւառնաթեւեալք աղաղակեն անլռելի ձայնիւ. (Ճ. ՟Ժ.։ Գանձ.։ Անան. եկեղ.։ Մաշտ.։)
Հոգին սուրբ սաւառնաթեւեալ էջ ի վերայ փառակցին իւրոյ յիսուսի. (Տօնակ.։)
to shave, to shear;
cf. Մօրուք.
κείρω, ξύω tondeo, rado. Վարսավիրայել. ածելեաւ յապաւել՝ փոքրել զհերս. քերծուլ. գերծուլ, իրօք կամ նմանութեամբ. կտրել. կարճել. ածիլել. (լծ. եւ սիւքիւրմէք. մաքրել իբր աւել ածելով).
Յառաջագոյն զպարկեշտութիւն սափրեալ ի նմանէ՝ յետոյ եւ զզօրութիւնն սափրէ (ընդ վարսս գլխոյն)։ Թաւագէսք են, որ ոչն սափրին ամենեւին։ Սափրեալ յայլոց. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կարցէր սափրել զփառս եկեղեցւոյ, որպէս պոռնիկ կինն այն ի հնումն զհերսն սամփսոնի. (Լաստ. ՟Ի՟Է։)
Զպատմուճանն ի բաց ընկենոյր, եւ զվարսսն սափրէր (յովբ). (Իսիւք.։)
Եպիսկոպոսն կարոցօք խաչաձեւ հատանէ զհերսն. եւ այլ ոք ի կղերիկոսացն տանի եւ սափրէ զգագաթն. (Մաշտ.։)
cf. Սաքրիմ.
ՍԱՔՐԵՄ ՍԱՔՐԻՄ. ὐποπίπτω succumbo λανθάνω lateo. Ղօղիլ. թաքչել. սալարիլ. ծածկիլ. պատսպարիլ. ապաստան լինել. պահւըտիլ. (լծ. եւ լտ. սէչէռնօռ, սէքռէդթում. որոշիլ. գաղտնիք).
Անզգամն դիւաւ ըմբռնի յիմաստնոյն, եւ երկչոտն սաքրեաց ընդ արեաւ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ղուղելովն եւ սաքրելովն ի մէջ խտացեալն անտառի. (Պիտ.։)
Երբեմն մերկանայ ի պատենից (ցանկութիւն ընչից). երբեմն ստութեամբ պատրուակեալ սաքրի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Յորոյ ահէ փախստեայ սարսէին սաքրէին դեւք. (Անյաղթ բարձր.։)
Փախստեայ լինէին սարսելով ի սորին զօրութենէ, մանաւանդ եւ սաքրէին, որ է առաւել զարհուրել իբր թաքստեամբ. (Շ. բարձր.։)
Սարսեալ սաքրէին։ Սարսեալ սաքրեցին մեծաւ դողմամբ. (Անան. եկեղ։)
Գոչմամբ զարհուրեալ սանդարամետիցն հոյլք, սարսեալ սաքրէին յանդնդասոյզ խաւարն. (Շ. տաղ.։)
Սարսեալ սաքրեն խաւարային իշխանութիւնք։ Կաճառք հրեզինացն երկեղալի դողմամբ ի քնէ սարսեալ սաքին. (Բենիկ.։)
cf. Սգազգեստ.
ՍԳԱԶԳԱԾ ՍԳԱԶԳԵԱՑ. πενθηρής lugubris. Զգացեալ սգով. զգեցեալ զսուգ. սգապատ. տխրական.
Զայն ամենայն տխուր տրտմութիւնս՝ որ մուծեալ ունէին զերեսս երկրի սգազգածն կերպարանօք, լուսաւորեաց եւ զուարթացոյց. (Վեցօր. ՟Է. որ ի Ճ. ՟Գ.) գրի մթազգած. այլ ի յն. կայ՝ մթազգած եւ սգազգեաց։
wearing or clad in mourning;
— լինել, to wear or to put on mourning.
to leave off mourning, to go out of mourning.
cf. Սգալի.
Որ ինչ ունի զտեսակ՝ զձեւ եւ զնշանակ սգոյ.
Յովհաննէս սգատեսակ հանդերձիւն։ Վասն սգատեսակ զգեստուն։ Փոխէ զհանդերձն սգատեսակ. (Իգն.։ Շ. մտթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Սգալի.
cf. ՍԳԱՏԵՍԱԿ. (եթէ չիցէ նոյնպէս գրելի).
Յովհաննէս՝ անկերակուր, եւ սգատեսիկ հանդերձիւն կոչեաց զնոսա ապաշխարել զմեղս իւրեանց. (Մեկն. ղկ.։ 1)
to grieve, to sadden, to afflict.
threshold;
doorpost, jamb.
φλία limen σταθμός potis πρόθυρον vestibulum. ռմկ. չիմ. Ստորին բարաւոր դրան ընդ ոտիւք անկեալ, լայնաբար՝ կողմնականքն.
Գրեսցես զնոսա ի վերայ սեմոց տանց քոց, եւ ի գրունս քո։ Նստէր աթոռով առ սեամս տաճարին տեառն։ Դրաց գաբիրայն սեամս հնգեկինս։ Սեամս ի փայտից դիոց չորեքկինս։ Ի վերայ երկուց սեմոցն, եւ բարաւորի տանցն։ Անկեալ զսեմովքն։ Արկցեն զիւրաքանչիւր աթոռ ի վերայ սեմոց դրանցն երուսաղէմի։ Կացցէ ի ի վերայ սեմոց դրանն, եւ երկիր պագցէ ի վերայ սեմոց դրանն եւ այլն։
black;
sad, gloomy;
ink;
negro;
black;
— փայտ, cf. Եբենոս.
• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց վկայու-թիւնները յետին են) «սև» ՍԳր. Սեբեր. «թանաք, մելան» Փիլ. իմաստ. որիզ սևա-նալ Երգ. ա. 5. սևակ «թանաք» Երեմ. լզ. 18. սևագործ Եզն. 155. սևագունդ Ագաթ. սևադեղ Սեբեր. սևազգած Ոսկ. ես. սևա-ներկ Վեցօր. և առանց սղման՝ սեաւական Ոսկ. փիլիպ. յետնաբար ռմկ. սև Վրք. հց. Վրդն. երգ. Բրս. մրկ. որից կիսասև, քաջա-սև Խոր. աշխ.-նոր բառեր են սևահեր, սևաչեայ, սևայօն, սևամորթ, սևահող, սևա-հոգի, սևաւոր ևն։
• -Պարթև. *siyāv «սև» ձևից փոխառեալ. սրա մայրն է հպրս. *siyāva=զնդ. ❇ syava-«սև», որ պահուած է միայն յատուկ անունների մէջ. հմմտ. սանս. [other alphabet] cyāvá «թուխ, սևաթոյր», օսս. sau «սև», և փո-խառութեամբ՝ մանդ. [hebrew word] syāvε «սև» (ZDMG 33, 147)։ Այս *siyāv ձևի հետ կար նաև պհլ. *sāv հոմանիշ ձևը (հմմտ. սոգդ. šaw «սև», վախի šu, սանգլ. šói «սև» Horn § 761), որից փոխառեալ են վրաց. მავი շավի «սև», ինգիլ. მავ շավ «սև» և հյ. *շաւ (պահուած միայն Շաւարշ, Շաւասպ յատուկ անունների մէջ)։ Աւելի յետոյ երևու ձևերն էլ գործածութիւնից ընկնելով՝ փոխա-նակուեցան պհլ. 1 sivāk և siyāh ձևերով, որոնց յաջորդներն են պրս. օ [arabic word] siyāh, սեմն. sūah, քրդ. բելուճ. siyāh, զա-զա siá «սև» ևն։ Բայց *siyav ձևը շարու-նակւում էր անշուշտ Պարթևականում, որից էլ անցաւ հայերէնին (ըստ Meillet REA 3, 6), որովհետև, ինչպէս այժմ հաստա-տուած է, հայերէնի իրանական փոխառու-թիւնները պարթևական են և ո՛չ պարսևա-կան։-Իրանեան բառի նախնականն է հնխ. *k'lēuá-, որ ծագում է պարզական k'ei-ար-մատից՝ «մութ կամ մուգ գոյնով». սրանից ղանազան աճականներով յառաջանում են 1) ր աճականով՝ միռլ. ciar «մութ», հհիւս hā̄rr, անգսք. hār «ծերութիւնից գորշ ևամ սպիտակ գոյն ստացած», հբգ. her «պա-տուաւոր (տարիքի մեծութեան պատճառով, իբրև ախսախկալ)», գերմ. Herr «տէր, պա-րոն», herrschen «իշխել» (Kluge 208-9, 215-6),-2) m աճականով՝ տանս. cvam». «սև», լիթ. sēmas «մոխրագոյն» լտ. sīmex «մլուկ» (իբր «թխատեսիլ»), հյ. ն-սեմ (տե՛ս այս բառը).-3) n աճականով՝ հսլ. sini, ռուս. cиniи, cnne, սերբ. sinǰi, չեխ. siny «կապոյտ».-և 4) վերջապէս v աճականով՝ սանս. çyāvá-«թուխ», հսլ. sivū «մութ մոխ-րագոյն», սերբ. Տīv «գորշագոյն», լիթ. šῦ-vas «ճերմակ ձի», չեխ. sivy, սլով. siy. ռուս. cивыи, հին պրուս. sуwan «գորշ», որոնց պատկանում են նաև իրան. *siyāv և հյ. սեաւ (Pokorny 1, 361, Walde 107, Boisacq 156 Trautmann 306)։ «Սև» բառի նման մի շատ հասարակ բառի փոխառեալ լինելը իրանեանից՝ մեկնւում է (բացի այն՝ որ բո-ւոր գլխաւոր գոյները փոխառեալ են իրա-նեանից, ինչ. կարմիր, կապոյտ, սպիտակ,-գոյն, երանգ) նաև թաբուով։ Արդի բերբե-րական լեզուների մէջ ընդհանրապէս խու-սափում են արտասանել «սև» բառը և ամէն մի գաւառ ունի առանձին մի ձև՝ արտայայ-տելու համար այս իմաստը։ Դրա համար է որ հնդևրոպական լեզուների մէջ չկայ «սև իմաստով ընդհանուր բառ։ Հին է սանս. krsná-= հպրուս. kirsnan=հսլ. črunū «սև». բաւզ այս խմբից դուրս՝ ուրիշ լեզունեռև մէջ չի գտնւում (Meillet BSL Л 84, էջ 45-46)։-Հիւբշ. 489։
• Klaproth, Asia pol. էջ 105 պոս. siyāh բառի հետ, իսկ Mémoires 1, 432 նաև սանս. chiama, օսս. saw։ ԳԴ պրս. սիեահ «սեաւ»։ ՆՀԲ վրաց. շա՛վի, սի-ա՛վի, թրք. սիյահ, սիյէհ։ Peterm. 21 34 սանս. cyāma, պրս. siyāh։ Win-disch. 19 սանս. çyāva, çyāma, յն. ϰυανεος «մութ կապոյտ, թուխ»։ Böt-tich. ZDMG 1850, 361, Arica 82, 374 սանս. çyā̄va, զնդ. syāva, օսս. sau յն. μανεος, լակոն. ϰούαμα «սև»։ Սրանց համեմատ են նաև Lag. Urgesch. 773, Müller SWAW 38, 576, Justi, Zendsp. 305 ևն։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 91, 182-3 աւելացնում է սրանց կպդովկ. čivo, čino «մութ կապոյտ, սև»։ Bugge KZ 32, 67 հնդ. çyava-, լիթ. šyvas «ճեր-մակ ձի», հին պրուս. sуwan «գորշ», հսլ. sivu «գորշ» ևն ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ, բայց աւելի ուզում է կցել սանս. eyāmá-ձևին, Հիւնք. պրս. սիե-ահ և արար. էսվէտ, սէվաթ։ Հիւբշ. KZ 23, 402, Arm. Stud. § 248 և Arm.
• Gram. 489 շարունակ տատանում է փո-խառեալ կամ բնիկ դնելու մէջ. բայց վերջինի մէջ տուած պատճառաբանու-թիւնները այնպէս են, որ աւելի փո-խառեալ լինելն են հաստատում։ Էս-զէթ, Արրտ. 1915, 498 արաբ. ❇ savda' կամ պրս. ❇ siyāh «սև»։
• ԳՒՌ.-Ոչ. սև, սեվ, Ալշ. Հճ. Մշ. Սլմ. Վն. սեվ (սեռ. Վն. սիվու), Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. սէվ, Ասլ. սէ՛վ, Ղրբ. սըէվ, Զթ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. սիվ։ Նոր բառեր են սեա-գլուխ, սևագնտիկ, սևաշոր, սևատաւար, սև-ուզք, սևջրկիլ ևն ևն։
• ՓՈԽ.-Յն. ἕαβαρτοιάσταλοι իբր հյ. սևոր-դի ձևից փոխառեալ՝ տե՛ս Որդի բառի տակ։-Հայերէնից է նաև sev «էսրար, ծխե-լու ափիոն, հաշիշ», որ շատ գործածական t Պօլսի տաճիկ բանտարկեալների ծածկա-լեզուի մէջ (տե՛ս Թէոդիկի Ամէնուն տարե-ցոյցը, 1920, էջ 221)։
ռմկ. սեւ. վր. շա՛վի, սիա՛վի. թ. սիյահ, սիյէհշ, գարա. μέλας, μέλαν (յորմէ մելան). niger, -gra, -grum;
ater, -tra, -trum. Գոյն մթին եւ խաւարին՝ հակառակ սպիտակի. քաջ թուխ. արջնագոյն.
Ձիք սեաք։ Սեւաւ եմ ես, եւ գեղեցիկ։ Վարսք նորա կռածոյք սեաւ իբրեւ զադռաւ. (Զքր. ՟Բ. 2. 6։ Երգ. ՟Ա. 4։ ՟Է. 11։ Զայն՝ որ բաղդատական է աչաց, սպիտակ, եւ զներհակ նորին՝ սեաւ. Պղատ. տիմ.։)
Կարմիրն ընդ սեւի եւ ընդ սպիտակի խառնեալ՝ ծիրանի։ Գոշ ի սպիտակի եւ ի սեաւի (խառնմանէ). (անդ։)
Ոմն մարդ՝ մի եւ նոյն ելով, է զի սպիտակ, եւ է զի սեաւ լինի։ Ներհական է անիրաւն արդարոյն, եւ սպիտակն սեւոյն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Ածուխ սեաւ է քան զստուեր. (Յճխ. ՟Զ։)
Ի սեւէ սպիտակ առնել կարի ոչ սպիտակ է, սեւի ելոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
ՍԵԱՒ. գ. Սեւագեղ. սեւակ. մելան.
Սեաւդ՝ որով դրեմք. (Փիլ. իմաստն.։)
ՍԵԱՒ ՓԱՅՏ, կամ ՑՈՒՊ ՀՆԴԻԿ. cf. Եբենոս, եւ Հնդիկ։
black, dark, obscure.
cf. Սեւաստէ.
• «օգոստափառուհի, վեհափա-ռահե» Եւս. քր. յետնաբար սևաստէ, և՝
ՍԵԲԱՍՏԷ, կամ ՍԵՒԱՍՏԷ. իգ. ՍԵԲԱՍՏՈՍ. ար. Բառ յն. սէվասդօ՛ս, սէվասդի՛ . σεβαστός, σεβαστή augustus, augusta. որ եւ ԱՒԳՈՍՏՈՍ, ՕԳՈՍՏՈՍ. -տա. Պաշտելի. պատկառելի. նազելի. արդոյ. մակդիր սեպհականեալ ինքնակալի, եւ ինքնակալուհւոյ.
Աւգոստոս՝ սեբաստոս անուանեցաւ։ Դոմետիանոսի կինն սեբաստէ անուանեցաւ։ Ինքնակալն հայր աշխարհի անուանեցաւ, եւ նորին կինն սեբաստէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Թագաւորէ կայսր սեբոստոս սկտաւիոս, որ եւ աւգոստոս. յորմէ հետէ՝ աւգոստեանք, եւ սեբաստեանք անուանեցան թագաւորք հռովմայեցւոց. (Շիր. քրոն.։) Այլ ի յետին դարս ի մէջ յունաց Սեւաստոս եղեւ անուն ինչ պատուոյ իշխանաց։ Տես եւ բռ. յտկ. ան. Սեբաստիա, եւ Սեբաստիան գունդ։
august;
empress.
cf. Սեւաստոս.
ՍԵԲԱՍՏԷ, կամ ՍԵՒԱՍՏԷ. իգ. ՍԵԲԱՍՏՈՍ. ար. Բառ յն. սէվասդօ՛ս, սէվասդի՛ . σεβαστός, σεβαστή augustus, augusta. որ եւ ԱՒԳՈՍՏՈՍ, ՕԳՈՍՏՈՍ. -տա. Պաշտելի. պատկառելի. նազելի. արդոյ. մակդիր սեպհականեալ ինքնակալի, եւ ինքնակալուհւոյ.
Աւգոստոս՝ սեբաստոս անուանեցաւ։ Դոմետիանոսի կինն սեբաստէ անուանեցաւ։ Ինքնակալն հայր աշխարհի անուանեցաւ, եւ նորին կինն սեբաստէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Թագաւորէ կայսր սեբոստոս սկտաւիոս, որ եւ աւգոստոս. յորմէ հետէ՝ աւգոստեանք, եւ սեբաստեանք անուանեցան թագաւորք հռովմայեցւոց. (Շիր. քրոն.։) Այլ ի յետին դարս ի մէջ յունաց Սեւաստոս եղեւ անուն ինչ պատուոյ իշխանաց։ Տես եւ բռ. յտկ. ան. Սեբաստիա, եւ Սեբաստիան գունդ։
cf. Սեբինէ.
• , որ և սեբինէ, սեբինեայ, սե-բին, սևնի «արմաւենուց հիւսուած բան (ըզ-դեստ կամ խսիր)» Վրք. հց. ա. 709, բ. 22, 390. 615։
• = Յն, σεβένιον կամ σεβέννιον «արմաւի ծաղկի վրայի բարակ պատիճը կամ մաշկը», σεβὲνινος «այս մաշկով հիւսուած (բան)» (Sophocles 982)։-Lag. Armen. Stud. § 1974 յիշեալ յն. բառը համարում է բուն եգիպտական, որ եգիպտական ճդնաւորներն ու անապատականները նիւթի հետ տարածել ևն. հմմտ. խպտ. beni, benne «արմաւ», որից še 'mbeni «սեբենի» (յիշուած Zoega Catalog 11, 27 իբր Պօղոս անապատակա-նի šθēn-ի նիւթը), fōi ənte šenbeni իբրև ճգնաւորների ձեռարուեստի նիւթ՝ յիշուած անդ, 72, 34։-Հիւբշ. 377։
• Ուղիղ մեկնեցին ՆՀԲ, յետոյ Lag. անդ։
ՍԵԲԵՆԻ կամ ՍԵՒՆԻ ՍԵԲԻՆ ՍԵԲԻՆԵԱՅ ՍԵԲԻՆԷ. Բառ յն. սէվէնիօն. σεβένιον palmae involucrum, palmula. Ճիւղ եւ տերեւ կամ ծագ ոստաց արմաւենւոյ, եւ հիւսեալն յայնմանէ.
Գտի այր մի ծեր ոմն, սեբենի կողոբ զգեցեալ։ Ունէր զգեցեալ նա սեւի, որ է հիւսեալ տերեւ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ը։)
Մի դներ հանդերձ ներքոյ քո, այլ՝ խոտ եւ սեբին, որպէս աբբայ արսենիոս։ Կապերտս ադանէին, եւ սեբինէս. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Սեբինէ.
ՍԵԲԵՆԻ կամ ՍԵՒՆԻ ՍԵԲԻՆ ՍԵԲԻՆԵԱՅ ՍԵԲԻՆԷ. Բառ յն. սէվէնիօն. σεβένιον palmae involucrum, palmula. Ճիւղ եւ տերեւ կամ ծագ ոստաց արմաւենւոյ, եւ հիւսեալն յայնմանէ.
Գտի այր մի ծեր ոմն, սեբենի կողոբ զգեցեալ։ Ունէր զգեցեալ նա սեւի, որ է հիւսեալ տերեւ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ը։)
Մի դներ հանդերձ ներքոյ քո, այլ՝ խոտ եւ սեբին, որպէս աբբայ արսենիոս։ Կապերտս ադանէին, եւ սեբինէս. (Վրք. հց. ձ։)
palm-leaf vest, garment made of palm-leaves.
ՍԵԲԵՆԻ կամ ՍԵՒՆԻ ՍԵԲԻՆ ՍԵԲԻՆԵԱՅ ՍԵԲԻՆԷ. Բառ յն. սէվէնիօն. σεβένιον palmae involucrum, palmula. Ճիւղ եւ տերեւ կամ ծագ ոստաց արմաւենւոյ, եւ հիւսեալն յայնմանէ.
Գտի այր մի ծեր ոմն, սեբենի կողոբ զգեցեալ։ Ունէր զգեցեալ նա սեւի, որ է հիւսեալ տերեւ արմաւենոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ը։)
Մի դներ հանդերձ ներքոյ քո, այլ՝ խոտ եւ սեբին, որպէս աբբայ արսենիոս։ Կապերտս ադանէին, եւ սեբինէս. (Վրք. հց. ձ։)
garb, dress, ornament, attire;
affectation, primness;
paint;
— or —եալ, embellished, adorned, pompous;
finical, affected.
• (ո հլ. յետնաբար) «աւելորդ զարդ» Տօնակ. «պաճուճուած» Յայսմ. որից սեթևեթել «պճնել, արուեստակել» Ոսկ. յհ. ա. I. Յհ. կթ. սեթևեթաբար Պրպմ.։
• = Կրկնուած է պարզական *սեթ արմա-տից, որ առանձին չէ գործածուած. հմմտ. ծեթևեր։
• ՆՀԲ թուի հանել հեթեթանք բառից։
Հայթայթանք կամ հեթեթանք շքոյ. որպէս Պաճուճանք. զարդ, եւ պաճուճազարդ.
Բայցդ է ուրէք զի յաղագս պերճութեան եւ սեթեւեթոյ բանին լինի եդեալ. (Տօնակ.։)
Ոչ է կարօտ սեթեւեթ բանից իմոց. (Հ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
with inflated language.
Սեթեւեթեալ բանիւ.
Բարբանջեն սեթեւեթաբար միայն զհողմս կոչելով . (Պրպմ. ձ։)
finery, gewgaws, tinsel.
to dress up, to trim or trick out, to bedizen, to bedeck, to embellish, to ornament;
to paint, to plaster.
ՍԵԹԵՒԵԹԵԼ. Պաճուճել. պճնել. արուեստակել. հայթայթել. յարդարել. յերիւրել. եւ Փերեւեթել.
Ճախարակեայս սեթեւեթեալ բանիւք։ Զսեթեւեթեալ եւ զպաճուճեալ բանս զարդսն ի բաց արասցես. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Հատակտուր սեթեւեթել։ Այսր անդր սրաւառեալ՝ սեթեւեթեալ երթային. (Յհ. կթ.։)
cf. Սելք.
ՍԵԼԱՍ եւ ՍԵԼՔ. Բառ յն. σέλας fulgor, jubar. Փայլիւն լուսոյ յոդս, աստղանման երեւալ կամ թռուցեալ. թռիչք.
Սելք, որ են ճաճանք. եւ դիատոնք, որ են թռիչք։ Արդ սեալս է՝ հրոյ յոլովի վառումն յօդի. եւ ի սելայիցն ոմանք ոստուցեալ լինին, եւ ոմանք հաստատեալք. (Արիստ. աշխ.։)
shooting star.
ՍԵԼԱՍ եւ ՍԵԼՔ. Բառ յն. σέλας fulgor, jubar. Փայլիւն լուսոյ յոդս, աստղանման երեւալ կամ թռուցեալ. թռիչք.
Սելք, որ են ճաճանք. եւ դիատոնք, որ են թռիչք։ Արդ սեալս է՝ հրոյ յոլովի վառումն յօդի. եւ ի սելայիցն ոմանք ոստուցեալ լինին, եւ ոմանք հաստատեալք. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Սելին.
• , ՍԵԼԻՆ, ՍԻԼԻՆ «պատրիարքական ոսկի աթոռ» Գնձ. Ուռհ. 105. Վրք. դիոն. ՀԱ 1914, 211, Յայսմ.։ Տե՛ս և սեղէն։
• = Յն. οελλίον, σέλλα «աթոռ, գահ», որ փոխառեալ է լտ. sella հոմանիշից. յու-նարէնից են նաև ասոր. [syriac word] silīn և արաբ. [arabic word] silīn? (Վրք. դիոն. ՀԱ 1913, 654)։-Հիւբշ. 378։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Ակինեան ՀԱ 1913, 654 սիլին ձևը արաբականից է ընըւմ։
ՍԵԼԷՍ ՍԵԼԻՆ. Բառ լտ. յորմէ եւ յն. սէլլա. σέλλα sella, subselium. Աթոռ. գահ.
Այս գահ փղոսկրէս, ակներով պէսպէս, հարսն քեզ սելէս. (Գանձ.։)
Ետու դնել սելին ոսկի եւ նստայ ի վերայ. (Վրք. դիոնես.։)
Հրամայեաց նստուցանել զտէր պետրոս յոսկի սելին։ Զոսկի սելին յինքն էառ, եւ ասէ, թէ հայրապետական աթոռ է եւ չէ պարտ այլ ումեք ի վերայ նստել. (Ուռհ.։ Հ. օգոստ. ՟Թ.։)
that loves ornaments, that decks him or herself;
dandy, eoxcomb, coqnettish.
φιλόκοσμος ornatus seu cultus amans Սիրօղ զարդուց եւ պաճուճանաց. զարդարանք սիրօղ. (ըստ յն. նաեւ Աշխարհասէր).
Սիրամարգ զարդասէր է եւ պայծառաթեւ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Սովորութիւն է զարդասէր կանանց ... խունկ անուշահոտ ի հանդերձս ծրարել. (Նիւս. երգ.։)
Կին զարդասէր։ Զկարծիս զարդասիրաց առնուս յանձն։ Մի՛ զարդասէր լինել. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Վասն զարդասէր լկտութեանն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
love of dress;
affectation in dress;
coquettishness, coquetry.
Մատուցանէ նոցա (զգինի) զարդասիրութեամբն եւ փափկութեամբն ի յարբումն. (Լմբ. ովս.։)
προκόσμημα ornatus cf. ԶԱՐԴ, եւ ՊԱՃՈՒՃԱՆՔ.
Որ զիւրեւն ունի զարդարանս, որովք պսակեալն է. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Ա։)
Մերկացուցեալ զզարդարանս պատուոյ. (Փարպ.։)
Բազում զարդարանօք վայելչանալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Անհնարին յանդուգն է ազգ կանանց առ հեշտութիւնս եւ առ զարդարանս. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Զարդարանօք ասէ զարդարի. գրէ նա վասն անձին իւրոյ զայն ինչ՝ զոր արդեամբք ոչ ունի զնա. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
decorator;
adorning.
Արծնելն եւ նկարելն՝ այն՝ ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 30։)
Սիրեն՝ որք յումեքէն են կերպարանեալ, զզարդարիչն խոստովանել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Եկեղեցւոյ շինօղք եւ զարդարիչք. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Զարդարիչ անիրաւութեան. իբր գունադեղիչ. պատրուակիչ. (Շ. յկ. ՟Խ՟Բ։)
cf. Զարդասէր.
καλλοπιστής ornatus vel cultus nimium studiosus Զարդասէր. մոլեալ ի պաճուճանս. պճնասէր.
Զկին՝ որ այնպէս արտասուիցէ, քան զզարդարկոտն, եւ որ ի սնգոյրն եւ որ ի ծարիր շպարիցի, առաւել բամբասանաց արժանի համարիմ։ Մի՛ պճնողս, մի՛ զարդարկոտս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Թ։)
ornament.
Միոյ մտաց մարգարէականի ստացելոյն քեզ երեք զարդարուածք են. (Փիլ. ել. ՟Բ. 27։)
ornamented, polished, spruce, smart.
Զարդարուն եղեալ նովաւ ամենեցուն. (Արիստ. աշխ.։)
(Դիոն. երկն. ՟Թ.)
κόσμιος, κοσμητός, πεποικίλμενος ornatus, adornatus, excultus Զարդարեալ. վայելչազարդ. պճնազարդ. շքեղ. յարդարեալ. կազմ. զարդարուն, սազած, կոկ.
Զանկարգն եւ զանզարդն ի բաց որոշել ... զզարդարունն եւ զկարգաւոր բարւոք կայիւք երեւեցուցանել. (Դիոն. եկեղ.։)
Դու ի կակուղ եւ ի զարդարուն անկողինս ննջես, եւ նա ի ցրտոյ մեռանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Զգեցուցանել զսեղանն վայելչական եւ զարդարուն զգեստուք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զողորմութեանն բարիս առընթեր դնէ՝ առ ի զարդարուն առնել զկարգ առաքինութեանն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Մեզ քան զառաջինսն յաւէտ հրեշտակք են ընտանեգոյնք անուանեալ, որով եւ երեւելի է նոցա քահանայապետութիւնն, եւ յաւէտ զարդարուն. թարգմանելի էր, մերձ աշխարհիս. որպէս յն. περικόσμιος
splendid, magnificent, rich.
Զարդուք փայլեալ. կամ Փայլմամբ զարդուց.
Զանջատեալն ի փառաց զարդափայլ պճնեսցէ գերահրաշ պատմուճանաւն. (Զքր. կթ. (ա՛յլ ձ. զարդափայլեսցէ)։)
recent, new;
cf. Արդի.
Եւ զարդիս ասեմ ձեզ. ի բա՛ց կացէք յարանցդ յայդցանէ. (Գծ. ՟Է. 35։)
at present, presently, now.
Եւ զարդիս ասեմ ձեզ. ի բա՛ց կացէք յարանցդ յայդցանէ. (Գծ. ՟Է. 35։)
cf. Զարդարուն.
Իբր Զարդարուն. ունակ զարդու. գեղեցիկ.
Լուսաւորէ զնա, եւ ի միտս ամենեցուն զարդուն եւ փարելի ցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Զարթնում.
Որչափ եւ ասէր եւ գործէր, ոչ զարթէին։ (Ոսկ. յհ. I. 40.)
Կարծէին զարթել արդեօք զիս։ (Վրք. հց. XXI.)
Զարթեալ էր։ (Նար. երգ.)
awakened after a debauch, drowsy, heavy.
Որպէս արթուն ի խումս, այսինքն յարբեցութեան, կամ ի քուն. մահմուր.
Ի սմա՝ որ զարթխումսն թուելոց երեւելիքն (կամ երեւելիք իմն) եւ ժանտատեսիլք. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե. (ի լս. մի ձ. զարթմունսն)։)
Իսկ որ ոչն գիտէ՝ զարթխում հարեալ շրջի. (Լծ. եւագր.։)
cf. Արթնական.
ԶԱՐԹՆԱԿԱՆ կամ ԱՐԹՆԱԿԱՆ. Արթուն ամենեւին.
Քնով զգործեալն զարթնականին ի մէջ բերէ զգործն. (Ագաթ.։)
cf. Արթնանամ.
to awake, to rise;
to be sensible of;
— յանկարծ ի քնոյ, — ընդոստ, to wake up with a start;
to start out of one's sleep.
ԶԱՐԹՆՈՒՄ ἑγείρομαι, ἑξεγείρομαι , ἑξυπνίζομαι, ἑκνηφέω, γρηγορέω expergisco, surgo, vigilo որ եւ ԶԱՐԹՉԻՄ, ԱՐԹՆԱՆԱՄ, ԶԱՐԹՆԱՆԱՄ. Արթուն կամ զարթուն լինել. սթափիլ, յառնել ի քնոյ. անձին զգալ. զգաստանալ. արթըննալ, զարթիլ.
Զարթեաւ Յակոբ ի քնոյ անտի իւրմէ։ Զարթեաւ փարաւոն, եւ անդրէն ի քուն եմուտ։ Ե՞րբ ի քնոյ զարթիցես.եւ այլն։
Եղեն որպէս երազք զարթուցելոց. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 20։)
Զարթնուցումք ո՛չ ի քնոյ միայն, այլ յամենայն զբաղանաց աշխարհի. (Խոսր.։)
Զարթերո՛ւք ի մոլորութենէդ. (Ճ. ՟Ա.։)
ԶԱՐԹՆՈՒԼ. նմանութեամբ՝ իբր Կանխել, զօրանալ. ի վեր յառնել, գրգռիլ, սաստկանալ. դիզանալ.
Զարթուցեալ եմ ի բանս իմ՝ առնել զնոսա։ Զարթեաւ ինծ ի վերայ քաղաքաց նոցա։ Զոր օրինակ զարթուցեալ էի ի վերայ նոցա ի խլել եւ ի կործանել ... նոյնպէս զարթեայց ի վերայ նոցա ի շինել եւ ի տնկել. (Երեմ. ՟Ա. 12։ ՟Ե. 6։ ՟Լ՟Ա. 28։)
Զարթի՛ր զարթի՛ր Ե՛րեմիա, զարթի՛ր, եւ ողբա՛. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի յորդութենէ անձրեւին զարթեաւ Եփրատէս. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Զարթեան ալիքն։ Զարթեան եւ խռովեցան զբօսանք ծովու. (Եփր. համաբ.։)
cf. Արթուն.
Որք ի քուն թանձրացեալ են, իբրեւ զարթնոյ տայ խօսել. (ՃՃ.։)
Միաբանեցելոյ քնոյ եւ զարթնոյ. (Նիւս. կազմ. յն. լոկ, զարթման։)
cf. Զարթուցիկ;
awakening, who awakens or arouses;
who excites or animates.
Զարթուցիչ է քնէածից եւ պղերգաց։ Զարթուցիչ է կենաց յուսոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Որ առ ի չգոյէ զարթուցչի ննջէ, շնորհ ունի զարթուցչի իւրոյ. եւ որ վասն դատարկութեան, թշնամանս հատուցանէ զարթուցչաց իւրոց. (Եփր. համաբ.։)
Նոր գործի ... նուագարանաց ... զարթուցիչ հոգւոյն Աստուծոյ առ մեզ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
the awaking.
Զարթուցանելն, եւ իլն.
Եւ ապա զարթուցումնն՝ որ ի ներքոյ նորա, իմանալ. (Նար. երգ. ՟Ը. 5։)
cf. Զարթնում.
Զարթչի ի թմրութենէ ախտիցն։ Իբր ի քնոյ զարթչել ի տգիտութենէն ի նոցա մտաւորն տեղեկութիւն։ Ոչ զարթչիմք եւ զգաստանամք։ Զարթչին ի մոլորութենէն. (Լմբ. ի տնտեսն. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Որով եւ առաւել եւս զարթչի սէրն ի գոհանալն. (Նար. երգ.։)
Սկիզբն դատաստանի զզարթչելն Աստուծոյ յերկայնամտութենէն ասէ. (Շ. ՟ա. պետ. ՟Հ՟Ա։)
Յերկայնամտութենէն զարթչի, եւ վրէժխնդիր լինի. (Երզն. մտթ.։)
cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Մինչ զի երկերիւր զարկք նետից եւ ըռմբաց բազմաց հանդերձ պարսաքարիւ ի նա դիպեալ. (Պտմ. ժող. հռոմկլ.։)
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ ... զարկք առնու. (Մխ. բժիշկ.։)
Թէ իմ է զարկածն, չէ կենաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
to hit, to strike;
— զգետնի, cf. Գետին;
— նաւուն ի վէմն, to collide, to strike against a rock.
percussion, striking, friction, knock, shock, conflict, blow.
ԶԱՐԿՈՒԱԾ որ եւ ԶԱՐԿ, ԶԱՐԿԱԾ, ԶԱՐԿՈՒՄՆ. Հարումն, հարուած. բախիւն.
Զարկուած քարանց։ Ընդունէր զզարկուածս քարանցն։ Ի զարկուածս քարանցն. եւ այլն. (ՃՃ.։ Գանձ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Վերացո՛ յինէն զարկուածով գանին զհարուած մահուս։ Յընդոստ զարկուած երկուց միջնորդաց (ժամահարի)։ Զքնարս ձայնատրական, եւ կամ զարկուած վերածածկութեան ... կազմուածոյ թմբկիս գործականութեան (իբր թնդիւն ունկան). (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Զ՟Բ. ՟Զ՟Գ։)
cf. Զարկուած.
Ի զարկմանէ բռնութեանց, ի բախմանէ փոթորկաց։ Զկտեալ դիպուածս այս փայտի զարկման։ Գաւազանի զարկումն. (Նար. ՟Զ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)
astonishing;
frightful, horrible.
Յոյժ զարհուրելի. ահագին.
Իսկ փախըստեայքն որ շտապէին՝ յահէ սըրոյն զարհուրագին. (Շ. եդես.։)
dreadful;
timid.
Զարհուրեցուցիչ. զարհուրելի.
Որպէս երազք որ ի յանուրջ՝ զարհուրական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Տեսիլ ողորմագին եւ զարհուրական յոյժ. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Մերթ՝ Որ զարհուրի, ահաբեկ.
Վասն առաւել զարհուրական եւ երկչոտ բնութեանն. (Վրդն. ծն.։)
to be frightened, terrified, to dread, to be much afraid, to tremble, to be alarmed;
to be confounded.
ἑξίσταμαι, θαμβέω, θραύω , ἑκδειμάτομαι, καταπτύσσομαι, ἑκβλαβέομαι terrefio, terreor, horreo, obstupefio, vereor Արհաւիրս կրել. զահի հարկանիլ. ահաբեկ լինել. սոսկալ. սարսափիլ. դողալ. ափշիլ. հիանալ. արտաքոյ անձին լինել. խուճապիլ, տագնապիլ. խիստ վախնալ, լեղին պատռիլ.
Զարհուրեցաւ ամենայն ժողովուրդն յոյժ։ Զարհուրեցան անկան ի վերայ երեսաց իւրեանց։ Զարհուրեցաւ անձն նորա, կամ սիրտ նորա, կամ յերեսաց նորա, ի սաստէ նորա, յաներեւոյթ տեսլենէ, ի մէնջ.եւ այլն։
Զարհուրեցաւ, թէ գուցէ ոչ բաւեցուսցէ զպարգեւսն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 30։)
Զարհուրեցարո՛ւք բարեկեցիկք. (Ես. ՟Լ՟Բ. 11։)
Եթէ զարհուրեցայք ինչ յոգիս ձեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զարհուրեսցին ի վերայ սքանչելի փրկութեան նորա. (Իմ. ՟Ե. 2։)
Զարհուրեցայ վասն անմարմնական վարուց նոցա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
family, house, blood, race, stock, line;
nation.
Կորուսից զանուանս նոցա, եւ զզարմ եւ զզաւակ. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 22։)
ἕκγονος, κατάλημμα, σπέρμα ortus, proles, semen (լծ. ընդ սերմն, եւ արմ) Ի միոյ արմատոյ սերունդ. շառաւիղ միոյ ազգատոհմի. առանձին ազգ տան միոյ. ցեղ. տոհմ. ծնունդք. յաջորդութիւն ազգի. զաւակ, մնացորդ. ճէտ
Զարմ ամպարշտաց ոչ յաճախեսցէ ոստս. (Սիր. ՟Խ. 15։)
Զարմք Սիովնի։ Ըստ օձակոխ զարմի որդւոց եղջերուաց. (Նար.։)
Մինչեւ ի չորրորդ զարմն. (Կանոն.։)
Հանեալ ի ժառանգութենէ իւրեանց զարմօք եւ ազգաւ. (Լաստ. ՟Ա։)
Աճեցին զարմիւք եւ զաւակօք. (Վրդն. ծն.։)
Զիմածին գեղեցկահրաշ զարմ (զորդեակն իմ զՅովսէփ). (Պիտ.։)
Մանի եւ Մարկիոն կենդանասցին ... տեսանելով զքեզ իւրեանց եղեալ զարմ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
charming, admirable;
wonder-working;
—ք, miracles, wonders, prodigies.
θαυματουργός, θαυματοποιός qui miracula edit, vel agit mira, mirabilis Սքանչելագործ. հրաշագործօղ.
Մեծ է, բայց ո՛չ ըստ զարմանագործին. (Սեբեր. ՟Ը։)
Տէր Յիսուս Քրիստոս՝ հրաշափառ զարմանագործ։ Հրաշափառագոյն եւ զարմանագործ արարիչ. (Մարաթ.։)
Համեմատել ... ընդ զարմանագործ արարչութեանն, որ է հաստիչ ամենայնի. (Վեցօր. ՟Բ։)
Կամ Որ արուեստիւ ցուցանէ զգործս զարմանալիս.
Զարմանագործ արուեստական վայրապար ոչ մտանիցէ ի հանդիսական հրապարակն (առանց բազմութեան տեսողաց). (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։ Բրսղ. մրկ.։)
ԶԱՐՄԱՆԱԳՈՐԾ գործք. ա.գ. θαυμαστότερος, -ρα mirus, mira, mirificus, -ca, -cum Զարմանս բերօղ. հիացուցիչ. սքանչելի. եւ Սքանչելիք. զարմանալի գործք.
Պսակս ... զարմանագործ տեսութեամբ. (Սիսիան.։)
Կարօղ եղեր զօրութեամբ՝ զարմանագործ նշանիւք. (Շար.։)
Ոչ այնպէս մեծամեծք եւ զարմանագործք կատարէին։ Որ՞չափ եւս առաւել զզարմանագործս հոգւոյն չիցէ ոք բաւական ճառել։ Կարօղ է եւ այնպէս եւ այլազգ այսպիսի ինչ առնել զարմանագործս. (յն. զարմանագործել). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. եւ 4. ՟Բ. 18։)
wonderful action;
miracle
θαυματουργία, θαυματούργημα, θαυματοποιΐα mirifica opera, miraculum, praestigiae Գործելն զզարմանալիս, կամ գործ զարմանալի. սքանչելագործութիւն, եւ սքանչելիք.
Սովոր են մարդիկ ճեպիլ, յորժամ նորաձեւ զարմանագործութիւնս ինչ լսիցեն ուրեք լինել. (Նանայ.։)
Ոչ այսուհետեւ յերկրէ, այլ յերկնից են զարմանագործութիւնքն. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
Զնորին ժուժկալութեան համբերութեանն նշանաւոր զարմանագործութեանցն. (Ագաթ.։)
Զերկաքանչիւրոցն (աւուրց) զարմանագործութիւնս հանդիսայայտել. (Մամբր.։)
Զքոյդ տպաւորեալ զարմանագործութիւն. (Նար. խչ.։)
Եւ այլք այսպիսիք զարմանգործութիւնք անբաւք՝ միայն կամելով Աստուծոյ կատարեալ լինին. (Սարկ. մարդեղ.։)
Փառաւոր լինէր անուն Տեառն ի վերայ զարմանագործութեանցն. (ՃՃ.։)
several admirable ways, very admirable, wonderful, surprising, excellent.
Զարմանալի ըստ զանազանութեան կամ կերպի յօրինուածոյն. գեղեցիկ ըստ պէսպիսութեան. հրաշազան. սքանչելի. վայելչական.
Եւ առեալ զայս ամենայն քահանայիցն՝ մեծապէս եւ ամենայն վայելչութեամբ զարմանազան՝ պատրաստեցին զզատիկն ... եւ յօրինեալ կացին. յն. բարեվայելչապէս կացին. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 10։)
Զարմանազան եւ հրաշադիտակ լուսով ի յարեւելից փայլեալ. (Կիւրղ. խչ.։)
Շատ եւ բաւական է առ ի վարդապետութիւն եւ յուսումն մարդոյ զարմանազան գեղեցկութիւնք եւ ամբաւ մեծութիւնք արարածոց. (Եպիփ. սղ.։)
Տեսիլ զարմանազան. (Անան. եկեղ։)
Թագ զարմանազան, եւ ծիրանիս թագաւորական առաքէր. (Կաղանկտ.։)
Զօրութիւնս զարմանազանս եւ արուեստս բազմօրինակս։ Զարմանազան կենդանագրութիւն, կամ հանդիսարան. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Ընդ զարմանազանն այն իւղաբերից. (Հ. կիլիկ.։)
variety or admirable beauty, magnificence.
Զարմանալի զանազանութիւն. վայելչազարդութիւն պէսպիսութեան կամ կերպի. որ ասի նաեւ պարզապէս ԶԱՆԱԶԱՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս եւ ԶԱՐՄԱԶԱՆՈՒԹԻՒՆ.
Ուր հայեցեալ ոք զարմասցի ընդ արդարոցն զարմանազանութիւնս (մի քան զմի գովելիս). (Փիլ. սամփս.։)
Տենչալի զարմանազանութիւն։ Պէսպէս զարմանազանութեամբ գունեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
Գործոց նորա զարմանազանութիւն ստիպեն զքննողս նորին խոստովանել զԱստուած. (Լմբ. սղ.։)
admirable, astonishing, surprising, miraculous, wonderful, bewitching, incredible, extraordinary, excellent;
—ք, wouder;
miracle;
admiration;
—ք առնուլ զոք, to be astonished.
θαυμαστός, ἕκθαμβος, ἑξαίρετος, θαυμάσιος mirus, mirabilis, admirandus, exemtus, eximius Արժանի զարմանալոյ. հիանալի. սքանչելի. մեծ. ահաւոր. արմննալու, խելքէ դուրս.
Զհարուածս մեծամեծս եւ զարմանալիս. (Օր. ՟Ի՟Ը. 59։)
Գազանն չորրորդ ահեղ եւ զարմանալի. (Դան. ՟Է. 7։)
Արք հոյակապք եւ զարմանալիք. (Յհ. կթ.։)
Զարմանալին կիւլիկեցի։ Զարմանալին քննութեամբ հոգւոյն։ Զարմանալի մասամբք։ Պտուղս զարմանալիս։ Ասելով զզարմանալիսն լսողաց բան։ Զառաւել զարմանալիսն յայնժամ ներգործես։ Դպրութիւնք հրաշիցն զարմանալեաց. (Նար.։)
Անդ Բենիամին ի տղայութեան զարմանալի. յն. տղայ ի զարմացման, որպէս թէ զարմացօղ, լցեալ ապշութեամբ։
Զարմանալի եղեւ սէր քո ինձ. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 26.) իբր յն. սքանչանիլ, սքանչելի լինել։
Յայնժամ զարմանալի շարժեցաւ երկիր. (ՃՃ.։)
ԶԱՐՄԱՆԱԼԻՔ, լեաց. գ. τὰ θαυμαστά, τὰ θαυμάσια mirabilia, mira Իրք արժանի զարմանալոյ. սքանչելիք. հրաշք.
Արարից սքանչելիս ... զի զարմանալիք իցեն՝ զորս ես արարից ձեզ. (Ել. ՟Ժ. 11։)
Քո են զարմանալիք անճառից բարեաց միա՛յն հրաշագործ։ Զարմանալեօք հրաշագործութեամբ (թեան) մատակարարիլ մեզ պատրաստեցեր. (Նար. ՟Ձ՟Է. ՟Զ՟Գ։)
Ո՛վ ասէ մեծի զարմանալեացս, զոր ունիմք իմանալ։ Այս են զարմանալիք. (Շ. բարձր.։)
Զչքնաղ զարմանալիսն սուտ ի նմանէ գործեալ մատենագրեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զարմացան մեծաւ զարմանալեօք։ Լցան զարմանալեօք ի վերայ նշանին որ եղեւ. (Մրկ. ՟Ե. 42։ Գծ. ՟Գ. 10։)
Ամենեքին հիացան մեծաւ զարմանալեօք. (Իգն.։)
Հիացան զարմանալեօք ընդ հաւատս կնոջն. (Ճ. ՟Ա. (գրեալ էր, զարմանալիւք, իբր զարմանալեւք, այսինքն զարմանալեօք)։)
Զարմանալեաց արժանի. (Մաշկ.։)
Բազմապատիկ զարմանալիք ի միտս իմ անկեալ են վասն մոլեգնութեանն Պօղեայ Սամոստացւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6.) յն. զարմանալ. որպէս ընդ հակառակն, ուր ասի ի մեզ,
Ես ասացի ի զարմանալ իմում. (Սղ. լ. 23. ՟ճժե. 2.) ի յն. դնի, ի զարմացման, կամ յապշութեան։
wonderful, surprising.
Զարմանալի եւ հրաշալի. սքանչելահրաշ.
Զարմանահրաշ շինուած, կամ գործ, սքանչելիք. (Սկեւռ.։ Մարաթ.։ Գէ. ես.։)
to admire, to wonder, to be astonished;
to be enraptured.
θαυμάζω, ἑξίσταμαι miror, admiror, stupefio Արմանալ յոյժ. հիանալ. սքանչանալ. ապշիլ ընդ անակնկալ իրս մեծամեծս, եւ պակնուլ ընդ ահաւորսն. արմըննալ.
Զարմասցին ընդ նա։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն նորա։ Զարմացեալ էի ընդ տեսիլն։ Զարմանայր վասն անհաւատութեան նոցա։ Զարմացան ի վերայ ամենայնի։ Զարմասցին ի վերայ քո։ Զարմանայցես ի վերայ իրացն, կամ ի վերայ բանից. ի վերայ բարեացն. եւ այլն։
Ի վախճանի նոցին ելիցն զարմանային. իմա՛ ըստ յն. ի վերայ վախճանի։
Զարմացարո՛ւք զարմանս։ Զարմացաւ Իսահակ զարմացումն մեծ յոյժ. (Ամբ. ՟Ա. 5։ Ծն. ՟Ի՟Է. 33։)
Մի՛ զարմանար զներելն եւ զյապաղելն դատաստանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ. (իբր յն. ընդ, վասն)։)
Զհրեշտակաց սրբոց զերկայնամտութիւն զարմացայ. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
Զարմանայր զառաքինութիւն ծերոյն։ Ոչ զփոփոխիլ նոցա զարմանամ ի մեղացն։ Յիրաւի զարմանաս զայդ։ Զայն եւս (այսինքն ըստ այսմ եւս) զարմացեալ էին վասն նորա ծերակոյտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։)
Զայն զի՞ զարմանաս, ուր այնպիսի իրք գործէին. (Ոսկ. ես.։)
ԶԱստուծոյ մարդասիրութենէն (յն. թիւնն) զարմասցիս. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Որպէս երբեմն ի տաճարին՝ զՏեառն Յիսուսէ զարմանային. (Կրպտ. ոտ.։)
Զարմացեալ կամ զխորհրդոյս. (Կոչ. ՟Ժ։)
Այլք զնմանէ կայցեն զարմացեալ։ Առաւել եւս զարմանալի՛ է զսմանէ քան զնոցանէ, եւ զնոցանէ, եւ զնոցանէ քան զսմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2. եւ 3։)
Այլ եւս զսքանչելեօք նորա զարմանամ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Զարմանալի.
θαυμαστός mirabilis, admirandus Զարմանալի. սքանչելի. հրաշալի. ընտիր. աննման. ապշութեան արժանի. արմնալու.
Որպէս զհուրն (առ նեեմեաւ) նշանաւոր եւ զարմանաւոր։ Զօրութիւն զարմանաւոր. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Հ՟Ե։)
Տաճար զարմանաւոր. (Շ. եդես.։)
Տեսանեմ զքո կորուստ՝ ա՛յլ զարմանաւոր. այսինքն ե՛ւս զարմանալի. (Մաշկ.։)
charming, admirable, excellent.
Պսակաւոր մեծ զարմանուհի. (Նար. գանձ եկեղ.։)
of admiration;
— նշան (՜), a note of (!).
Է՛ եւ ի խունկս ինչ կինամոն՝ զարմացական, որ զնըմանէ՝ են սքանչելի բանք ճառական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Մեծն Պօղոս ի յըմբռնման Աստուածայնոյն եղեալ, եւ զարմացողականին նորա զօրութեան հաղորդեալ։ Եւ ինքն ամենայնի պատճառն առ ի յամենեսեան լինելն զիջանէ ըստ զարմացողականին գերագոյ զօրութեանն՝ անփոփոխաբուն ի յինքենէ. (Դիոն. ածայ.։)
surprising, astonishing
ἑκστατικός եւ այլն. Որ զարմացուցանէ. հիացուցիչ. զարմացողական.
Է՛ եւ զարմացուցիչ Աստուածային տռփումն. (Դիոն. ածայ.։)
Այլ տգիտին ոչ առնին զարմացուցիչք եւ սքանչացուցիչք. (Վեցօր. ՟Գ։)
to be led astray, to lose one's way, to deviate, to turn aside;
to lose one's self.
ԶԱՐՏՈՒՂԻՄ եւս եւ ԶԱՐՏՈՒՂԵՄ, եցի. չ. διααμαρτάνω τῆς ὀδοῦ devio παρατρέπομαι a solita via avertor, recedo որ եւ ԸՍՏԱՐՏՈՒՂԻԼ. Արտաքոյ ուղւոյ ելանել. խոտորիլ. թիւրիլ. ստերիւրիլ. շեղիլ. ճամբէ դուրս ելլալ, ծռիլ.
Ոտք՝ որ զարտուղեցան յարդարութեան ճանապարհէն. (Յճխ. ՟Ի։)
Զարտուղելոցն յողջախոհութենէ. (Պիտ.։)
Վրիպեալ զարտուղին խորհուրդք. (Վեցօր. ՟Զ։)
Եթէ զարտուղեսցէ ի բնութենէն, եւ յըստմտացն գործոյ (լինի) օտարանալ. (Նիւս. կազմ.։)
going astray, wandering, deviation, digression;
anomaly;
— աստեղաց, aberration
intrigue, affair, traffic;
occupation;
evagation, distraction;
motion;
care.
περισπασμός distractio, occupatio, orta a curis et negotiis որ եւ ԶԲՕՍԱՆՔ ասի. Պարապումն ի բազում իրս. պատաղումն. ցնդումն եւ ցնորումն յերեսաց բազմահոգ իրաց. զմբաղք. հոգք աշխարհի. ծուփք. երկք. վաստակք. զբաղմունք, մտքով տարտղնիլը.
Վասն պարկեշտութեան, եւ հպատակութեան Տեառն առանց զբաղանաց. յն. անզբաղ. ἁπερισπάστως (՟Ա. Կոր. ՟Է. 33։)
Կրօնաւորութիւն զկուսութիւնն անուանէ, եւ առանց ախտից եւ զբաղանաց կեանս։ Զսիրտն ի զբաղանաց արթուն ոչ պահէ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Արդարեւ սուտ տեսանեմ զամենայն կարծիս սնոտի զբաղանացս մարդկան։ Զաղտ մեղաց եւ զբաղանաց մաքրել ի սրտից. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յանառակն։)
intriguing, that meddles with many intrigues;
fond of play or trifles (child).
Իբրեւ զբաղասէր մանկունք տղայաբար լսեն զոր լսեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
to be occupied or busy, employed in doing something;
to intrigue, to be embarrassed, to meddle;
to be distracted or agitated.
ԶԲԱՂԻՄ περισπάομαι, τυβράζομαι եւ այլն. occupor, distrahor, turbor, sollicitus sum որ եւ ԶԲԱՂՆՈՒԼ, ԶԲՕՍԱՆԻԼ, ԾՓԻԼ. Պատաղիլ. պարապել ի հոգս. ցնդիլ. շփոթիլ. զհետ մտանել ամենայն փութով. դեգերիլ. տարտղնիլ.
Զբաղել ընդ արեգակամբ. (Ժող. ՟Ա. 13։)
Զբաղեալ էր ի բազում սպասու։ Դու հոգաս, եւ զբազում իւիք զբաղեալ ես. (Ղկ. ՟Ժ. 40. 41։)
Արանց՝ որ միշտ զծովակօքն եւեթ զբօսնուին, եւ կէսքն զմորթովք (խորանակարութեան) զբաղեալք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Կենցաղականաւ անկայուն գոյիւ զբաղեալ. (Նար. ՟Ե։)
Որ դառն ագահութեամբ էր զբաղեալ. (Կանոն.։)
Մի՛ զբաղիր ի նանրութիւնս։ Զբաղեցայք՝ ոմն ի կնոջ հեշտութիւն, ոմն յընչից յղփութիւն, ոմն յորովայնի պարարումն։ Ընդ սոքօք զբաղի. (Լմբ. ժող. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Վարեսցուք արարածովքս՝ զբաղեալք իբրեւ ի մանկութեան. յն. ջանիւ կամ փութով. (Իմ. ՟Բ. 6։)
Հեղեալք զբաղեալք առհասարակ ի փախուստ դարձան. յն. զեղեալք, կամ արտաքս հոսեալք. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 3։)
cf. Զբաղիմ.
Ի նոյն՝ ե՛ւ ի դադարել մարմնոյն ե՛ւ ի քունն՝ զբաղնուն միտքն։ (Եզնիկ. Իսկ Ղկ. XII. 29.)
Եւ դուք մի՛ խնդրէք՝ զի՛նչ ուտիցէք կամ զի՛նչ ըմպիցէք, եւ մի՛ զբաղնուք ըստ յն. μετεωρίζομαι, որ է՝ չափն ելանել, կամ շփոթիլ
very occupied, busy, engaged.
ԶԲԱՂԿՈՏ որ եւ ԶԲԱՂՈՏ. Յոյժ զբաղեալ. զբաղասէր.
Զբաղկոտ է միտք մարդկան։ Ծանեար զխորհուրս մարդկան զբաղոտ եւ ունայն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Զբաղութիւն.
περισπασμός distractio, occupatio μελέτη curo, sollicitudo Զբաղելն, եւ գործք զբաղեցուցիչք. հոգք աշխարհի, ցնորք. ցնդմունք. ծփանք. զբօսանք. զբաղմունք, տարտղնածութիւն.
Զբաղումն չար ետ Աստուած որդւոց մարդկան՝ զբաղել ընդ արեգակամբ։ Մեղանչականին ետ զբաղումն՝ յաճախել եւ ժողովել։ Եւ նա ի զբաղման չարի է. (Ժող. ՟Ա. ՟Բ. եւ այլն։)
Երազով կամ զբաղմամբ գիշերականաւ. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 15։)
Հրաժարէր յամենայն երկրաւոր զբաղմանց. (Փարպ.։)
Ի ծփական խռովութեանց կենցաղական զբաղմանց. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Այսքան զբաղմամբ եւ սիրով հարեալ է յերեւելիս եւ ի հոսանուտս. (Իգն.։)
Խաւարեալք ի զբաղումն մարմնոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զպաճուճեալ լի զբաղմամբ կեանս. (Մաշկ.։)
Զարթուցեալքս ի զբաղմանէ գիշերային հանգստենէ. (Ժմ.։)
Եթէ մերձեսցի ոք յայլ զբաղմունս եւ ի գիրս դիւաց. (Կանոն.։)
cf. Զբօսնում;
to take some relaxation, to unbend one's mind.
ԶԲՕՍԱՆԱՄ ԶԲՕՍԱՆԻՄ. իբր յն. լտ. ἤδομαι, τέρπομαι delector, divertor, diversor եւ այլն. կամ ἁναψύχομαι recreor. որ եւ ԶԲՕՍՆՈՒԼ. (գրի եւ Զբուսնուլ կամ Սբօսնուլ).
Զբաղիլ. եւ դեգերիլ ի զուարճալիս. պարապիլ ի վաստակոց, ոգի առնուլ, եւ դիւրել անձին շրջագայութեամբ, զրուցիւք, եւ այլն. դեգերիլ ախորժանօք յիրս ինչ. զբօսանք ելլալ, ժուռ գալ, սիրտը բացուիլ.
Ե՛կ երթամք շրջիմք ի դաշտ զբօսանալ. (Եփր. ծն.։)
Մինչդեռ էին նոքա ի պարսպի բուրաստանին զբօսանալ ինչ ... գնայր պատճառանօք զբօսանալոյ մերձ առ նոսա. (ՃՃ. վրք. եւստաթ.։)
Մեք ասէ զբօսանալով ի լուր սոցա՝ ո՛չ կեղակարծ մտօք թերահաւատեմք։ Սքանչանամք ընդ նոյն, եւ զբօսանալով հաւատամք. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ընդ ձեզ ոչ զբօսանամք. (Մխ. առակ.։)
Հեթանոսք յիւրեանց եւեթ զբուսեալք, եւ զիւրեանցն եւեթ կամին մեծացուցանել. (Ոսկ. ես.։)
Զբօսանիմք եւ ծիծաղիմք։ Մարմնական պատուովդ զբօսանիս. (Ճ. ՟Ժ. եւ ՟Բ։)
Փափկութեամբ աշխարհիս զբօսանին. (Զքր. կթ.։)
Մինչդեռ այսր անդր զբօսանէր (աքաաբ), առժամայն մթնացան երկինք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ել Իսահակ զբօսանել ի դաշտին. (եբր. ի լտ. խորհել. յն. որ է խորհել. հոգալ, եւ զրուցաբանել.)
ըստ այսմ մեկնէ (Փիլոն.)
Ընդէ՞ր ելանէր զբօսանել ի դաշտին. Զերկայն խօսս եւ զճառսն սովորեցաք կոչել զբօսանս։
Ո՛չ է պարտ քրիստոնէին զբօսանալ, եւ ոչ ի բաց թողուլ ի մտացն զյիշումն Աստուծոյ. (Բրս. ողորմ.։)
Ուղղեսցէ զմիտս իւր յաղօթս, զի մի՛ զբօսցի. (Բրս. հց.։)
Մի՛ ոք այսուհետեւ ծոյլ, մի՛ ոք զբօսեալ գտանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Տէր, ոչ բարձրացաւ սիրտ իմ, եւ ոչ զբօսան աչք իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Զ. 1։)
Յորժամ հոգւով կործանիմք՝ զբօսեալ՝ անտես առնէ եւ զմարմնոց վրդովմունս. (Լմբ. ատ.։)
cf. Զբօսանամ.
ԶԲՕՍԱՆԱՄ ԶԲՕՍԱՆԻՄ. իբր յն. լտ. ἤδομαι, τέρπομαι delector, divertor, diversor եւ այլն. կամ ἁναψύχομαι recreor. որ եւ ԶԲՕՍՆՈՒԼ. (գրի եւ Զբուսնուլ կամ Սբօսնուլ).
Զբաղիլ. եւ դեգերիլ ի զուարճալիս. պարապիլ ի վաստակոց, ոգի առնուլ, եւ դիւրել անձին շրջագայութեամբ, զրուցիւք, եւ այլն. դեգերիլ ախորժանօք յիրս ինչ. զբօսանք ելլալ, ժուռ գալ, սիրտը բացուիլ.
Ե՛կ երթամք շրջիմք ի դաշտ զբօսանալ. (Եփր. ծն.։)
Մինչդեռ էին նոքա ի պարսպի բուրաստանին զբօսանալ ինչ ... գնայր պատճառանօք զբօսանալոյ մերձ առ նոսա. (ՃՃ. վրք. եւստաթ.։)
Մեք ասէ զբօսանալով ի լուր սոցա՝ ո՛չ կեղակարծ մտօք թերահաւատեմք։ Սքանչանամք ընդ նոյն, եւ զբօսանալով հաւատամք. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ընդ ձեզ ոչ զբօսանամք. (Մխ. առակ.։)
Հեթանոսք յիւրեանց եւեթ զբուսեալք, եւ զիւրեանցն եւեթ կամին մեծացուցանել. (Ոսկ. ես.։)
Զբօսանիմք եւ ծիծաղիմք։ Մարմնական պատուովդ զբօսանիս. (Ճ. ՟Ժ. եւ ՟Բ։)
Փափկութեամբ աշխարհիս զբօսանին. (Զքր. կթ.։)
Մինչդեռ այսր անդր զբօսանէր (աքաաբ), առժամայն մթնացան երկինք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ել Իսահակ զբօսանել ի դաշտին. եբր. ի լտ. խորհել. յն. որ է խորհել. հոգալ, եւ զրուցաբանել.
ըստ այսմ մեկնէ Փիլոն.
Ընդէ՞ր ելանէր զբօսանել ի դաշտին. Զերկայն խօսս եւ զճառսն սովորեցաք կոչել զբօսանս։
Ո՛չ է պարտ քրիստոնէին զբօսանալ, եւ ոչ ի բաց թողուլ ի մտացն զյիշումն Աստուծոյ. (Բրս. ողորմ.։)
Ուղղեսցէ զմիտս իւր յաղօթս, զի մի՛ զբօսցի. (Բրս. հց.։)
Մի՛ ոք այսուհետեւ ծոյլ, մի՛ ոք զբօսեալ գտանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Տէր, ոչ բարձրացաւ սիրտ իմ, եւ ոչ զբօսան աչք իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Զ. 1։)
Յորժամ հոգւով կործանիմք՝ զբօսեալ՝ անտես առնէ եւ զմարմնոց վրդովմունս. (Լմբ. ատ.։)
diversion, relaxation, refreshment, recreation, pastime, sport, amusement, toy;
occupation, distraction, care;
pleasure;
trouble, agitation, flutter of spirit;
water, torrent, tbe ebb and flow;
— ծովու, waves, fluctuation, storm;
— ջրոց, watering places, well watered pleasure-grounds or gardens, lake scenery;
— բարձանց, irrigated uplands;
— հովտաց, pleasant valleys;
— աչաց, proud or naughty glance.
ԶԲՕՍԱՆՔ գրի եւ ԶԲՈՒՍԱՆՔ, ՍԲՕՍԱՆՔ, ՍԲՈՒՍԱՆՔ. որպէս ἁνάψυξις recreatio. իտ. spasso Զբաղումն ի զուարճալիս. սփոփանք. սթափութիւն. հանգիստ բնութեան. եւ պատաղումն յանզանազանս՝ ախորժելով կամ ընկղմելով. դեգերանք ի զրոյցս, եւ այլն.
Առեալ զթագաւորն մեկուսի զբօսանաց պատճառաւ. յն. ոգի առնուլ. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 46։)
Ժամս որոշէ խրախճանութեանց եւ զբօսանաց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Կոչի դարձեալ զբօսանքն՝ հանգիստ մարմնոյ, եւ հեշտալիք ի տեսիլ աչաց, եւ ի լուր ականջաց. (Վրդն. երգ.։)
Տացես ինձ զբօսանս ջրոց. եւ ետ նմա Քաղէբ ըստ սրտի նորա զբօսանս բարձանց, եւ զբօսանս հովտաց. (Դատ. ՟Ա. 15։) յն. λούτροσις , լուտցումն. լոգարան. եբր. կօլլա աղբիւր, բղխումն. որպէս թէ կէօլ, վայրի ջրարբի. որ ի (Յես. ՟Ժ՟Ե. 19.) տառադարձութեամբ դնի յատուկ անուն տեղւոյ.
Տուր ինձ գողաթ մայիմ, եւ ետ նմա Քաղէբ զԳողաթն վերին, եւ զԳողաթն ներքին։ (Իսկ Ժմ.)
Որ արարեր զտիւ ի զբօսանս բարեգործութեան. իմա՛ պատաղումն կարեւոր եւ զուարճալի։
ԶԲՕՍԱՆՔ. որպէս ἁδολεσχία meditatio, consulatio Պատաղումն. իբր անզբաղութիւն եւ զբաղումն, զրոյցք, եւ հոգ.
Թերեւս զբօսանք ինչ իցեն նմա. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 27։)
Զի՞նչ է զբօսանքն Սահակայ ... Զերկայն խօսս եւ զճառսն սովորեցաք կոչել զբօսանս. (Փիլ. լին.։)
Զբօսանք զայն սովոր եմք կոչել, յորժամ մարդ զբաղեալ ի գործ ինչ կամ ի տեսութիւն՝ ի նոյն զբաղի, եւ զայլ ինչ ի հարկաւորացն մոռանայ։ Զբօսանք զայն սովոր եմք կոչել, յորժամ ոք ձայնէ առ մեզ, իսկ մեք ընդ գործ ինչ կամ ընդ խօսս զբաղեալ՝ անտես առնեմք զաղաղակն. (Լմբ. սղ.։)
Տառապեալ Ներսէս ... զբօսանս իմոյ զբաղմանցն ստացայ զվաստակ գրչութեան ի մատեանս Աստուածային. (Լմբ. յիշատ. եփր.։)
ԶԲՕՍԱՆՔ. φάντασμα imaginatio Ցնորք. երեւակայութիւն.
Ո՛չ եթէ առ զբօսանս ինչ տեսեալ. (Ոսկ. ես.։)
Ամենայն աւուրք նորա ցաւոց, եւ տրտմութեան՝ զբօսանք իւր. (Ժող. ՟Բ. 23։)
Զի մի՛ հոգոցն զբօսանօք եւ յայնմանէ եւս անկանիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
Զարթուցեալք յերկրաւոր իրաց եւ ի զբօսանաց մարմնաւորաց։ Զորկորստութիւն, եւ զամենայն զբօսանս՝ որ են բեռինք մեղաց, ի բաց ընկեսցուք։ Հոգին սուրբ թշնամանի ի զբօսանաց արբշռաց. (Յճխ. ՟Զ. եւ ՟Թ։)
ԶԲՕՍԱՆՔ. περιφορά, παραφορά, μετεωρισμός vagatio, hallucinatio, excessus, aberratio Տատանումն, ցնորումն, ցնդումն, պտոյտք, կոհակք, ծուփք, ալիք. ալեկոծութիւն.
Ծաղուն ասացի զբօսանս ... Տեսանել զիմաստութիւն, զբօսանս, եւ զանզգամութիւն. (Ժող. ՟Բ. 2. 12. (ուր ՟Է. 26. թարգմանի՝ ծփանք)։)
Ամենայն զբօսանք քո եւ ալիք քո անցին ի վերայ իմ։ Զամենայն զբօսանս քո ածեր ի վերայ իմ։ Զբօսանք ծովու. (Սղ. ՟Խ՟Ա. 10. ՟Ձ՟Է. 8։ ՟Զ՟Բ. 4։ Յոնան. ՟Բ. 4։)
Զբօսանս աչաց մի՛ տար ինձ. (որպէս բարձրայօնութիւն, կամ աչարձակութիւն). (Սիր. ՟Ի՟Գ. 4։ եւ ՟Ի՟Զ. 12։)
Զբօսանս կոչել՝ է կոծանք, եւ փորձանք, եւ ցնորք, զբաղմունք, եւ մոռացումն. (Վրդն. երգ.։)
Խաղաղացո՛ զանձինս մեր յամենայն սատանայական խռովութեանց, եւ յաշխարհական զբօսանաց. (Ժմ.։)
Մրրկեցաւ ծովն, եւ յարեաւ ի վերայ նոցա զբօսանք կուտակադէզ ալեօք փրփրելոյ. (Ոսկ. գծ.։)
Ամփոփեալ զինքն յամենայն աշխարհածուփ զբօսանաց։ Հանգչելոց ի զբօսանաց աշխարհիս. (Փարպ.։)
Զբօսանօք եւ զծուլութեամբ աղօթսն խոտէ. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Թ։)
Ուստի՞ լինին զբօսանք եւ խորհուրդք ... Լինի զբօսանք ի դատարկութենէ մտացն, ոչ պարապելով հարկաւորացն. (Բրս. հց.։)
Կամ εὕριπος . Հոսանք կամ երթեւեկք ջուրց (որպէս առ եւրիպոս կղզեաւ. ռմկ. եյրիպօզ ).
Ի մէջ անցաւոր իրացս զբօսանաց՝ ի բազում հանդարտութեան վայելել միշտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)