separation, distinction.
ԶԱՏՈՒԹԻՒՆ. διάστασις dimensio Երրեակ որոշումն կամ խտիր երկրաչափական մարմնոյ.
Երկայնութեանն եւ լայնութեան՝ խորութիւն առեալ, որովք գոյանայ բնութիւնս. քանզի աւելի քան զերիս զատութիւնս ոչ ծնաւ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to separate;
to divide;
to distinguish, to discern;
to consecrate, to offer.
διαστέλλω, διαιρέω, διορίζω , ἁφορίζω discerno, distinguo, divido, distermino, separo, segrego Նոյն ընդ Զատանել, Զատել, ըստ ամենայն առման, առաւել յաճախեալ ի Սուրբ Գիրս՝ իբրեւ առաւել վայելչական ըստ հայկաբանութեան. զատել, զատ դնել.
Զատուսջի՛ք զանձինս ձեր ի մէջ անասնոց սրբոց եւ անսրբոց ... Զոր ես զատուցի ձեզ ի պղծութիւն. իմա՛ խտրելով. (Ղեւտ. ՟Ի. 25։)
Քաղէբ որդի յեփոնեայ զատուցեալն. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 12.) այսինքն չխառնեալն ի խորհուրդ չարութեան լրտեսաց։
cf. Զատնում.
Իկամաց երկոցունց՝ մեկնեալ ի միմեանց զատչին։ Զատչել յԵրուանդայ խորհէին։ Ամենեւիմբ զատչիցին ի յունաց. (Խոր. ՟Բ. 77. եւ 42։ ՟Գ. 55։)
to grow, to increase, to improve, to profit;
— իմաստութեամբ եւ հասակաւ, to increase in wisdom and stature.
Աճեցեալ ... զարգանայր բարեփառութեանցն առատ յղփութիւնք։ Զարգացեալ տիովք։ Յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
bombast, pompous nonsense.
Իբր Յարգանք. պերճութիւն. ճոխաբանութիւն.
Երկինք խօսին ո՛չ լեզուաւ զարգանօք, այլ՝ ժամուք եւ մասամբք. որպէս եւ գրեալ է, երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
profit, progress.
Աճէ սննդեամբ եւ զարգացմամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
to increase, to promote.
Իբրեւ որդի զհարց ստացուածս զարգացուցանել։ Զարգացոյց հետոց նոցա զընթացս առաքինութեան։ Զբուսոցն աճեցումն զարդացուցանէ։ Զարգացուցանել զհանճարեղ խորագիտութեանցն հասմունս։ Օր քան զօր նորոգելով ի միտսն զարգացուցանէի զջերմեռանդ սէրն։ Զկենդանասերութեան յառաջ խաղացումն զարգացոյց. (Պիտ.։)
ornament, finery, embellishment, preparation, furniture, clothes, fringe, decoration;
dress, toilette;
attire;
— or —ք երկնից, the stars;
առնուլ զ— զանձամբ, — առնուլ, to adorn one's self;
ի զէն եւ ի — վառիլ, to arm one's self, to fly to arms.
ԶԱՐԴ. κόσμος mundus Ըստ հոմաձայնութեան յունին, որպէս Աշխարհ.
that loves ornaments, that decks him or herself;
dandy, eoxcomb, coqnettish.
φιλόκοσμος ornatus seu cultus amans Սիրօղ զարդուց եւ պաճուճանաց. զարդարանք սիրօղ. (ըստ յն. նաեւ Աշխարհասէր).
Սովորութիւն է զարդասէր կանանց ... խունկ անուշահոտ ի հանդերձս ծրարել. (Նիւս. երգ.։)
decorator;
adorning.
Սիրեն՝ որք յումեքէն են կերպարանեալ, զզարդարիչն խոստովանել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
ornamented, polished, spruce, smart.
Զարդարուն եղեալ նովաւ ամենեցուն. (Արիստ. աշխ.։)
Մեզ քան զառաջինսն յաւէտ հրեշտակք են ընտանեգոյնք անուանեալ, որով եւ երեւելի է նոցա քահանայապետութիւնն, եւ յաւէտ զարդարուն. թարգմանելի էր, մերձ աշխարհիս. որպէս յն. περικόσμιος
to adorn pompously;
to be richly embellished, to be splendid.
Զարդափայլեալ պսակեաց զքեզ Քրիստոս։ Որ ի սկզբան զարդափայլեալ յօրինեաց զաշխարհս։ Արփիահրաշ քան զարեգակն զարդափայլեցաւ։ Ծաղկօք զուարճացեալք զարդափայլէին գագաթունք ծառոցն։ Դաշտք համօրէն զարդափայլեալ պայծառանան. (Զքր. կթ.։)
cf. Զարդափայլեմ.
Զարդափայլեալ պսակեաց զքեզ Քրիստոս։ Որ ի սկզբան զարդափայլեալ յօրինեաց զաշխարհս։ Արփիահրաշ քան զարեգակն զարդափայլեցաւ։ Ծաղկօք զուարճացեալք զարդափայլէին գագաթունք ծառոցն։ Դաշտք համօրէն զարդափայլեալ պայծառանան. (Զքր. կթ.։)
to awake, to rise;
to be sensible of;
— յանկարծ ի քնոյ, — ընդոստ, to wake up with a start;
to start out of one's sleep.
Զարթնուցումք ո՛չ ի քնոյ միայն, այլ յամենայն զբաղանաց աշխարհի. (Խոսր.։)
ԶԱՐԹՆՈՒԼ. նմանութեամբ՝ իբր Կանխել, զօրանալ. ի վեր յառնել, գրգռիլ, սաստկանալ. դիզանալ.
Զարթուցեալ եմ ի բանս իմ՝ առնել զնոսա։ Զարթեաւ ինծ ի վերայ քաղաքաց նոցա։ Զոր օրինակ զարթուցեալ էի ի վերայ նոցա ի խլել եւ ի կործանել ... նոյնպէս զարթեայց ի վերայ նոցա ի շինել եւ ի տնկել. (Երեմ. ՟Ա. 12։ ՟Ե. 6։ ՟Լ՟Ա. 28։)
Զարթեան ալիքն։ Զարթեան եւ խռովեցան զբօսանք ծովու. (Եփր. համաբ.։)
awaking, waking;
ի զարթման հարկանիլ, լինել, to wake up, to sit up;
ի զարթմնի, wakefully.
cf. Արթուն.
Որք ի քուն թանձրացեալ են, իբրեւ զարթնոյ տայ խօսել. (ՃՃ.։)
cf. Զարթուցիկ;
awakening, who awakens or arouses;
who excites or animates.
Զարթուցիչ է քնէածից եւ պղերգաց։ Զարթուցիչ է կենաց յուսոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Զարթնում.
Զարթչի ի թմրութենէ ախտիցն։ Իբր ի քնոյ զարթչել ի տգիտութենէն ի նոցա մտաւորն տեղեկութիւն։ Ոչ զարթչիմք եւ զգաստանամք։ Զարթչին ի մոլորութենէն. (Լմբ. ի տնտեսն. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Ի ժամանակի՝ յորում զարթչիցի բարկութիւն նորա. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Յերկայնամտութենէն զարթչի, եւ վրէժխնդիր լինի. (Երզն. մտթ.։)
impulse, motive;
pulse, basilic vein;
time;
— բաղկի, pulsation, heating of the pulse;
cf. Երակ, cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ ... զարկք առնու. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Զարկուած.
ԶԱՐԿ ԶԱՐԿԱԾ. Իբր Զարկումն. զարկուած. եւ Բախումն երակի. (արմատն է Արկանել, Հարկանել) զարնուածք, նետուածք.
Ձեռքն եւ բազուկն յորժամ ... զարկք առնու. (Մխ. բժիշկ.։)
to beat down, to beat, strike, to knock, to thump;
— զգետնո, to beat down, to throw on the ground, to strike down;
— զգլուան զորմով, to strike one's head against the wall;
— որգամբք, to breed worms (in the members).
τύπτω percutio, tundo, caedo որ եւ ԶԱՐԿՈՒՑԱՆԵԼ. Ուժգին արկանելով կամ ձգելով՝ հարկանել. բախել. զարնել, (զարկի)
Փասայէլ ... զիւրովի զարկեալ զգլուխ իւր զքարի. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Եզարկ ոտիւքն զբագինսն, եւ կործանեաց եւ խորտակեաց. (անդ. մարտ. ՟Լ՟Ա։)
percussion, striking, friction, knock, shock, conflict, blow.
ԶԱՐԿՈՒԱԾ որ եւ ԶԱՐԿ, ԶԱՐԿԱԾ, ԶԱՐԿՈՒՄՆ. Հարումն, հարուած. բախիւն.
cf. Զարկուած.
Ի զարկմանէ բռնութեանց, ի բախմանէ փոթորկաց։ Զկտեալ դիպուածս այս փայտի զարկման։ Գաւազանի զարկումն. (Նար. ՟Զ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)
cf. Զարկանեմ.
Զարկանել. ուժգին հարկանել. բախել. զընկենուլ. զգետնուլ. լլկել.
Զարկուցանելով փախի՛ր ի նորա ճաշակմանէն, զի դառն է յետ գործելոյն. մարթ է իմանալ եւ որպէս չ. շտապելով։
astonishing;
frightful, horrible.
Իսկ փախըստեայքն որ շտապէին՝ յահէ սըրոյն զարհուրագին. (Շ. եդես.։)
horror, terror, fright, fear, agony, trouble;
ի զարհուրանաց գիշերոյ, because of fear in the night.
ἕκστασις, θάμβος, φόβος, πτόησις horror, stupor, obstupefactio, pavor, terror Ահ. արհաւիրք. ահաբեկութիւն. ահարկութիւն. սաստիկ վախ, եւ վախնալու բաներ.
Որք ի սրոյն զարհուրանաց փախչելով՝ գահավէժք եղեալ մեռանին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զարհուրանօք զնոսա ի փախուստ դարձուցանիցեն. (Լաստ. ՟Դ։)
hideous, dreadful, formidable;
horrible, execrable.
Զձայն զարհուրելի պատերազմողացն ասէ։ Նշանակաւ զզարհուրելին դնէ։ Զարհուրելի ցաւ. (Մխ. երեմ.։)
cf. Զարհուրեմ.
ἑξίστημι, ἑξιστάνω, ἑκφοβέω , πτοέω, καταπλήσσω, δειματέω exterreo, terrefacio Տալ զարհուրիլ. ահաբէկ առնել. սարսափեցուցանել. դողացուցանել. ափշեցուցանել. խիստ վախցընել. դողցընել.
cf. Զարհուրելի.
Զարհուրեցուցիչ կազմած պատերազմի, կամ սաղաւարտ, կամ պատասխանի. (Մխ. երեմ.։ Յհ. կթ.։ Բրս. հց.։)
Հրեշտակք պահապան շուրջանակի, եւ դու անզգուշութեամբ՝ նոցին զարհուրեցուցիչ. (խրտեցընօղ, փախցընօղ) (Լմբ. պտրգ.։)
to be frightened, terrified, to dread, to be much afraid, to tremble, to be alarmed;
to be confounded.
ἑξίσταμαι, θαμβέω, θραύω , ἑκδειμάτομαι, καταπτύσσομαι, ἑκβλαβέομαι terrefio, terreor, horreo, obstupefio, vereor Արհաւիրս կրել. զահի հարկանիլ. ահաբեկ լինել. սոսկալ. սարսափիլ. դողալ. ափշիլ. հիանալ. արտաքոյ անձին լինել. խուճապիլ, տագնապիլ. խիստ վախնալ, լեղին պատռիլ.
cf. Զարհուրանք;
լինել ի զարհուրման, cf. Զարհուրիմ;
— ածել, cf. Զարհուրեցուցանեմ.
Փոխարկութիւն զարհուրմանց. այսինքն փոխարկիչ արհաւրաց. (Նար. ՟Ձ՟Դ։)
family, house, blood, race, stock, line;
nation.
Զարմ ամպարշտաց ոչ յաճախեսցէ ոստս. (Սիր. ՟Խ. 15։)
Զարմք Սիովնի։ Ըստ օձակոխ զարմի որդւոց եղջերուաց. (Նար.։)
charming, very fine, genteel.
Զարմանագեղ եւ առոյգ գեղացկութեան տենչալի փափաքմամբն. (Թէոդոր. խչ.։)
to do admirably;
to perform miracles or wonders.
Զսաղարթ սեւութեան վարսից ի ձեան կերպարան զարմանագործես։ Ի զարդ պաճուճանաց զարմանագործես. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
wonderful action;
miracle
Զքոյդ տպաւորեալ զարմանագործութիւն. (Նար. խչ.։)
several admirable ways, very admirable, wonderful, surprising, excellent.
Զարմանազան եւ հրաշադիտակ լուսով ի յարեւելից փայլեալ. (Կիւրղ. խչ.։)
Զօրութիւնս զարմանազանս եւ արուեստս բազմօրինակս։ Զարմանազան կենդանագրութիւն, կամ հանդիսարան. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Զարմանազան նշան. (Շ. խոստով.։)
cf. Զարմանազան.
Ըմբռնեցին ի խողխողումն զզարմանազանեալն համբակ. (Պիտ.։)
Պէսպէս գունակ գունակ զարմանազանեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
variety or admirable beauty, magnificence.
Տենչալի զարմանազանութիւն։ Պէսպէս զարմանազանութեամբ գունեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
Գործոց նորա զարմանազանութիւն ստիպեն զքննողս նորին խոստովանել զԱստուած. (Լմբ. սղ.։)
admirable, astonishing, surprising, miraculous, wonderful, bewitching, incredible, extraordinary, excellent;
—ք, wouder;
miracle;
admiration;
—ք առնուլ զոք, to be astonished.
θαυμαστός, ἕκθαμβος, ἑξαίρετος, θαυμάσιος mirus, mirabilis, admirandus, exemtus, eximius Արժանի զարմանալոյ. հիանալի. սքանչելի. մեծ. ահաւոր. արմննալու, խելքէ դուրս.
admirably made, magnificent, charming.
Զարմանակերտ շինուածք, ուխտ, կամ փարախ, կամ վանք. (Սամ.։ Սկեւռ.։ Ուռպել.։)
to admire, to wonder, to be astonished;
to be enraptured.
Ի վախճանի նոցին ելիցն զարմանային. իմա՛ ըստ յն. ի վերայ վախճանի։
ԶԱՐՄԱՆԱԼ. Պէսպէս յարմարական խնդրովք, ըստ յն. կամ հյ. ոճոյ.
Զարմանայր զառաքինութիւն ծերոյն։ Ոչ զփոփոխիլ նոցա զարմանամ ի մեղացն։ Յիրաւի զարմանաս զայդ։ Զայն եւս (այսինքն ըստ այսմ եւս) զարմացեալ էին վասն նորա ծերակոյտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի։)
ԶԱստուծոյ մարդասիրութենէն (յն. թիւնն) զարմասցիս. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Զարմացեալ կամ զխորհրդոյս. (Կոչ. ՟Ժ։)
cf. Զարմանալի.
Մի՛ ինչ զարմանաւոր յղփութիւն խնդրէք. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
charming, admirable, excellent.
Զարմանալի հարսն, դշխոյ.
cf. Զարմացումն;
wonder, miracle;
cf. Զարմ;
զարմանալ —ս, —ս առնել or համարիլ, ընդ —ս գալ, to be astonished or amazed, to be struck with admiration, to wonder, to marvel;
ի զարմանս ածել՝ կացուցանել, to astonish, to amaze;
ի զարմանս ըմբռնել, to strike with amazement;
որպիսի՛ — կալան զիս մինչ ..., what was my surprise when...;
— կալան զամենեսին, they were all amazed;
զի՞նչ — իցեն, what is there astonishing in that ? — են, it is wonderful, strange, surprising;
չեն ինչ —, ոչինչ են —, there is nothing wonderful in that;
no wonder, no marvel.
Եւ չէ ինչ զարմանս. (Մխ. երեմ.։)
of admiration;
— նշան (՜), a note of (!).
Է՛ եւ ի խունկս ինչ կինամոն՝ զարմացական, որ զնըմանէ՝ են սքանչելի բանք ճառական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Մեծն Պօղոս ի յըմբռնման Աստուածայնոյն եղեալ, եւ զարմացողականին նորա զօրութեան հաղորդեալ։ Եւ ինքն ամենայնի պատճառն առ ի յամենեսեան լինելն զիջանէ ըստ զարմացողականին գերագոյ զօրութեանն՝ անփոփոխաբուն ի յինքենէ. (Դիոն. ածայ.։)
admiration, astonishment, surprise;
enchantment, stupefaction, stupor;
ecstasy;
wonder;
ի զարմացման լինել, to be wrapped in wonder;
ի — գալ, to be in raptures;
— էառ զիս, I was struck with wonder, I was surprised;
զարմացաւ Իսահակ — մեծ յոյժ, Isaac wondered exceedingly;
զարմացայ տեսեալ զնա — մեծ, I wondered with great admiration.
Ի զարմացման եղեալ այրն Աստուծոյ ընդ պատասխանոյն՝ զոր լուաւ ի կնոջէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Ճ. ՟Զ.։)
Ո՜ անհասութեան խորհրդոյս, եւ մեծասքանչ զարմացմանցս. այսինքն հրաշիցս. հրաշալի իրացս. (Կամրջ.։)
to astonish, to surprise, to be seized with dmiration.
Ոչ միայն զմարդիկ, այլեւ զանզգայս զարմացուցանէ. (Մխ. երեմ.։)
misled, led astray;
anomalous, heteroclitical;
— անկանիմ գնամ, cf. Զարտուղիմ;
— հանեմ, cf. Զարտուղեցուցանեմ.
ԶԱՐՏՈՒՂԻ ὀ, ἠ, τὸ ἑκτός τῆς ὀδοῦ devius, -a, -um որ եւ ԱՐՏՈՒՂԻ. գրի եւ ԶԱՐՏՈՂԻ կամ ԶԱՐՏՕՂԻ, ԶԱՐՏԱՒՂԻ. իբր Զարտաքին ուղի, եւ Արտաքոյ ուղւոյ. թիւր. օտար. խոտորեալ. շեղեալ. խոտորնակի. շեղակի.
Յուղիւղ հաւատոցն զարտաւղի հանէ։ Հպարտացեալ զարտօղի անկան. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ի։)
Չէ՛ զարտողի ի ճշմարտութենէն։ Հայեցեալ զարտողի գնացս՝ որ յաշխարհի։ Ի գնալն զարտողի յօրինացն։ Խնդրէ ունել զիմացութիւն տեղեկութեան. եւ զայն ո՛չ զարտողի. (Լմբ. սղ.։)
Անպատշաճականս գնացի զարտուղի սխալեալ դժնդակապէս. (Նար. ՟Ի։)
to be led astray, to lose one's way, to deviate, to turn aside;
to lose one's self.
ԶԱՐՏՈՒՂԻՄ եւս եւ ԶԱՐՏՈՒՂԵՄ, եցի. չ. διααμαρτάνω τῆς ὀδοῦ devio παρατρέπομαι a solita via avertor, recedo որ եւ ԸՍՏԱՐՏՈՒՂԻԼ. Արտաքոյ ուղւոյ ելանել. խոտորիլ. թիւրիլ. ստերիւրիլ. շեղիլ. ճամբէ դուրս ելլալ, ծռիլ.
Ոտք՝ որ զարտուղեցան յարդարութեան ճանապարհէն. (Յճխ. ՟Ի։)
Զարտուղելոցն յողջախոհութենէ. (Պիտ.։)
Վրիպեալ զարտուղին խորհուրդք. (Վեցօր. ՟Զ։)
to bring forth children
Ո՛չ արար արժանի զաւակագործել զծունդսն առաջին դարուցն զխառնուածս չարին՝ բաց ի սակաւուց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)