marble-pavement.
of marble, marble, marmorean.
λίθινος lapideus μαρμόρινος marmoreus. Որ է ի կճոյ. որոյ նիւթն է կիճ. մարմարիոնեայ. քարեղէն. մէրմէռէ, քարէ.
անդ էին թակոյկք կճեալք վեց. (կամ մարմարեայք). (Խոր. ՟Բ. 32։)
Զհրապարակն յատակեալ սպիտակ կեճայ եւ ի պայծառ տուն. (Լմբ. սղ.։)
marble-roofed.
Որոյ յարկն կամ շինուածն է ի կճէ.
պղատոնական պաղպաջուն կճեայարկ տաճարացն լուսափայլն ձեղուն. (Անան. եկեղ։)
cf. Կծանեմ.
cf. Փոճոկ.
pot, earthen-pot, pipkin.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «պտուկ» Վրք. հց. Բ. 324. Մխ. բժշ. էջ 147. Վստկ. 206. որ և կճուճ Վրդ. առ. 332. կճուկ (թերևս *կճճուկ) Վստկ. Բժշ։
• ՆՀԲ կուժ բառից։ Հիւնք. կիճ, կուճ բառից։ Կապ ունի՞ թէ պատահական է քրդ. čóč «բղուղ» (Շւոտ, Քրդերը Տաճևաո-Հայաստ. Ա. 101)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Ջղ. Տփ. կճուճ, Մշ. կջուջ, Խրբ. գջուջ, Ղրբ. կճօճ, Ագլ. կի՛ւ-ճիւճ,-իսկ Սեբ. գջիջ և գջիգ ձևերով (Արբ. ևս ունի կճիկ ձևով)։
ԿՃԻՃ կամ ԿՃՈՒՃ (որպէս թէ ի կժոյ կժեղէն). Պնակ խեցեղէն. խժիժ, խժուժ, կրիճ, պտուկ, պտիկ, ճլօլիկ.
կապեցին աղբով լի կճիճս, եւ ունկունս կժոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ա՛րկ ի կճուճ մի, եւ դի՛ր ի կրակ. (Վստկ.։)
ա՛ռ դալար մանիշակ ի կոթէն ընտրած ... ի կճուճ ա՛րկ, եւ ի կրակն դի՛ր եւ մեղմ եփէ՛. (Բժշկարան.։)
Իսկ (Վրք. հց. ձ.)
Ի կճճոյ մի՛ արասցես ինձ գիրս. ընթերցի՛ր, ի կճոյ. (կճայ շիրիմ)։
hoof.
• , ի-ա հլ. «չորքոտանիների ոտքի եղունգը» ՍԳր. Եւս. քր. տրից կճղակաբաշխ. կճղակահերձ ՍԳր. երկակճղակ Բրս. սղ. կճղակաբաժին Փարպ. կճղականալ Ագաթ. կճղակաւոր Ղևտ. ժա. 3. կճղակմէջ «կճղա-կի արանքը» Վրդն. առ. 23։-Այստեղ է պատկանում նաև զկճղանալ «չորանալ, կըճ-ղակի պէս կարծրանալ», որ մէկ անգամ ու-նի Բուզ. գ. 19 «Գտանէին զնոսա լոկ ցա-մառեալ զկճղացեալ զոսկերս նոցա». (ՆՀԲ և ՋԲ այս բառը համարում են կճղանալ. բայց որովհետև հայցականի զ նախդիրը անյարմար է տեղին, ուստի Աճառ. Բանաս. 1903, 195 համարում է զ սաստկական, ո-րով բառի բուն ձևն է զկճղանալ։ Հ. Գ. Նա-հապետեան Բազմ. 1906, 313 ուղղում է կճացեալ կամ կրացեալ, այսինքն «կուճ ևամ կիր դարձած», ոմն *** Բազմ. 1908, 432 կճղակացեալ)։
• Հիւնք. կոճղ բառից։
• ԳՒՌ.-Մկ. կճղակ, Գոր. Ղրբ. կճէ՛ղակ, Ագլ. կճօ՛ղակ, Զթ. գօջղօգ, գօջղոգ.-Ղրբ. կճէ՛ղակ թերևս պճեղ բառի ազդեցութեամբ յառաջացած (նորամուտ ե-ով)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭლაკი ճլակի «կճղակ» (բառիս վրայ հմմտ. Մառ, Иппoл. էջ 60, 68), որ ըստ Չուբինով 1580 ჭლიკი ճլի-կի, ჩლიკი չլիքի, ჩლოკი չլոքի «կրճ-ղակ»։
ὀπλή ungula, uguis quadrupedum եւ այլն. Եղունգն թաթից չորքոտանեաց. պճեղ. Տե՛ս (Ել. ՟Ժ. 26։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 7։ Սղ. ՟Կ՟Ը. 52։ Միք. ՟Դ. 13։ Եզեկ. ՟Ա. 7։ ՟Ի՟Թ. 11։ ՟Լ՟Բ. 13։ ՟Լ՟Դ. 1ր։)
Զկճղակ եղինն թափեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Խոր. ՟Բ. 76։ Շ. վիպ.։)
Իբրեւ զշաւիղս կճղակի որթուն. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Թաթահերձ.
Նոյն ընդ Կճղակաբաշխ. կճղակահերձ.
Զ Լերինս ... զհոծելս էրէովքն կճղակաբաժնիւք. (Փարպ.։)
cf. Թաթահերձ.
ԿՃՂԱԿԱԲԱՇԽ ԿՃՂԱԿԱՀԵՐՁ. ὁνυχιστήρ, ὁνυχίζων δύω χηλῶν, διχηλόν, τας ὀπλάς ungulam diviens, diffidens, ungulae fissuram habens. որ եւ ԿՃՂԱԿԱԲԱԺԻՆ. Չորքոտանի՝ որոյ կճղակքն յերկուս են բաշխեալ, հերձեալ. որոյ թաթն բաժանի. cf. ԹԱԹԱՀԵՐՁ.
Թաթահերձ եւ կճղակաբաշխ. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 6. եւ 7. 8։)
լերինքն լի են երէօք կճղակաբաշխիւք. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Կճղակահերձ իցէ, կամ ոչ իցէ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 4. 26։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 7։)
Կճղակահերձացն՝ որ խառն ընդ այլսն, եւ վարք սծբոցն որիչ են ի պղծոց։ Կճղակահերձն առանց որոճելոյ պիղծ է, եւ որոճողն առանց նորա. (Մեկն. ծն.։)
cf. Թաթահերձ.
Թաթահերձ եւ կճղակաբաշխ. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 6. եւ 7. 8։)
լերինքն լի են երէօք կճղակաբաշխիւք. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Կճղակահերձ իցէ, կամ ոչ իցէ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 4. 26։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 7։)
Կճղակահերձացն՝ որ խառն ընդ այլսն, եւ վարք սծբոցն որիչ են ի պղծոց։ Կճղակահերձն առանց որոճելոյ պիղծ է, եւ որոճողն առանց նորա. (Մեկն. ծն.։)
to grow horny or callous.
ԿՃՂԱԿԱՆԱԼ. Լինել իբրեւ զկղակս. պճեղ դառնալ.
Եղնգոնք ծայրից մատանցն ոտից եւ ձեռացն կճղակացեալք էին. (Ագաթ.։)
Կարկառեա՛ զկճղակացեալ ձեռսդ քո, եւ կա՛լ զոտս մարտիրոսիդ. (Ոսկ. լս.։)
hoofed, having hoofs.
որ ուն կճղակս, կամ կճղակաբաշխ.
անասուն թաթահերձ կճղակաւոր. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 3։)
cf. Կճղականամ.
ԿՃՂԱՆԱԼ. Կճղականալ. կարծրանալ մորթոյ հանդերձ ոսկերօք.
Գտանէին զնոսա լոկ ցամաքեալ զկճղացեալ զոսկերս նոցա. (Բուզ. ՟Գ. 19։)
to merely say, to confine oneself to saying;
*to bark, to peel.
Գրեթէ ամենայն ինչ արեամբն սրբէր. ընդէ՞ր գրեթէ ասիցէ, եւ ընդէ՞ր կճպիցէ. (Ոսկ. եբր.։)
skeleton;
carcass;
corpse.
cf. Կմախիք.
Ոսկերոտի մեռելոց յետ փտելոյ մարմնոյն. (լծ. թ. կէմիւք, միւմիւք (ոսկր) եւ գըմըգ. (կտոր ոսկոր)
Կոճղ կիսայրեաց ... անարգեալ կմախք. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
Իսկ (Հին բռ.)
Կմախք։ ոսկերք, կամ կոտորածք։ Կմախել. կարթահարել, կամ ջղատել։ (Ուստի Կամախ անուն քաղաքի, ուր էր դամբարան թագաւորացն հայոց, այն է հինն Անի։)
Իսկ (Թղթ. բարուք.)
Ոռնան եւ ողբան եւ գուժեն իբրեւ կմախիս մեռելոյ յն. իբրեւ ի ճաշ մեռելոյ. ἑν περιδείπνῳ . գուցէ ընթերցեալ է մերս՝ περιδείδων , ահաբեկ, որպէս կմախ եդեալ ի խրտուիլակ։
umbo, the boss of a shield or buckler.
• տե՛ս Կումբ։
ὁμφαλώδης, ὅμφαλεις կամ ὁμφαλόεις umbelici modo, umbono munitus. (Արմատն երեւի Կումբ. յորմէ եւ կմբթ) որպէս Կմբեթայ. պորտաւոր. այսինքն ուռուցիկ ի ձեւ պորտոյ կամ փորոյ. որ եւ ԿՄԲԱՒՈՐ կամ ԿՄԲՐԱՒՈՐ. cf. ՈՍԿԻԿԸՄԲԵԱՅ.
Մեծապատառ իմն կմբեայ վահանացն փայլիցին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 10։)
cf. Գմբեթ.
ԿՄԲԵԹ կամ ԿՄՊԷԹ. cf. ԳՄԲԵԹ.
Կանգնեաց ի վերայ տապանին կմպէթ մարմարիոնեայ. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի՟Զ.։)
ըստ ամբարձման կամարի վերնայարկն գնդի ձգման կմպեթի. (Նար. խչ.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Տեսիլ կմբեթաձեւ խորանայարկ ամպեղէն. (Ագաթ.։)
cupolas, domes.
Բարձրաբերձ կմբեթանին ի հրամանէ տապալէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Կմբեայ.
Իբր կմբեթաւոր. մանաւանդ որպէս Կմբեթայ, զոր տեսցես.
Գեղարգունս շողացեալ, կմբեթայս վահանացն շրջանակեալս. (Ոսկ. եբր. ՟Զ։)
mercury, dog's caul.
concubine, kept woman.
who puts away his wife.
ԿՆԱԹՈՂ ԿՆԱՀԱՆ. Որ թողու ըզկին իւր, կամ ի բաց հանէ զօրինաւոր ամուսին իւր.
Կին ոք յանդգնեալ՝ կնաթողին կին լինի. (Կանոն.։ Մխ. դտ.։)
Կնաթողանց արանց, կամ այրաթողաց կանանց. (Շ. ընդհանր.։)
Սպանօղք, եւ կնահանք. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Վասն որոշելոյ զկնահանսն։ Եթէ ոք ի կնահանիցն. (Կանոն.։)
Կնահանէից, պոռնկաց. որպէս թէ ուղղ. իցէ կնահանեայք կամ նէք։
Զի մի՛ ամենեւին ի կնահանն ձգիցէ զվնասն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17. յն. արտաքսօղ.)
cf. Կնաթող.
ԿՆԱԹՈՂ ԿՆԱՀԱՆ. Որ թողու ըզկին իւր, կամ ի բաց հանէ զօրինաւոր ամուսին իւր.
Կին ոք յանդգնեալ՝ կնաթողին կին լինի. (Կանոն.։ Մխ. դտ.։)
Կնաթողանց արանց, կամ այրաթողաց կանանց. (Շ. ընդհանր.։)
Սպանօղք, եւ կնահանք. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Վասն որոշելոյ զկնահանսն։ Եթէ ոք ի կնահանիցն. (Կանոն.։)
Կնահանէից, պոռնկաց. որպէս թէ ուղղ. իցէ կնահանեայք կամ նէք։
Զի մի՛ ամենեւին ի կնահանն ձգիցէ զվնասն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17. յն. արտաքսօղ.)
repudiation;
divorce.
Ի բաց հանելն յիւրմէ զկինն.
Պատուհասէ վասն կնահանութեան. (Նախ. մաղաք.։)
effeminate, timid, weak.
ԿՆԱՄԱՐԴ մանաւանդ ԿՆԱՄԱՐԴԻ. γυναικάνηρ, ἁνδρόγυνος muliebri animo praditus, effeminatus. Կանացի բարուք. կնատ. անարի. վատասիրտ. մեղկ.
Կնամարդ զնա կոչելով. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Ես զսասանեանսդ կոչեմ կնամարդիս. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Իգական ախտ յոգիսն գործելով, եւ կնամարդիս կազմելով. (Փիլ. տեսական.։)
Առընթեր կանանց եւ կնամարդեաց (կամ կնեայ մարդեաց). (Ոսկիփոր.։)
cf. Կնամարդ.
ԿՆԱՄԱՐԴ մանաւանդ ԿՆԱՄԱՐԴԻ. γυναικάνηρ, ἁνδρόγυνος muliebri animo praditus, effeminatus. Կանացի բարուք. կնատ. անարի. վատասիրտ. մեղկ.
Կնամարդ զնա կոչելով. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Ես զսասանեանսդ կոչեմ կնամարդիս. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Իգական ախտ յոգիսն գործելով, եւ կնամարդիս կազմելով. (Փիլ. տեսական.։)
Առընթեր կանանց եւ կնամարդեաց (կամ կնեայ մարդեաց). (Ոսկիփոր.։)
cf. Իգամոլ.
ԿՆԱՄՈԼ մանաւանդ ԿՆԱՄՈԼԻ. γυναικομανής mulierum amore insanus, mulierosus. Մոլեալն ի սէր կանանց. իգասէր.
Ըստ շամշութեան առն կնամոլոյ. (Խոր. ՟Բ. 20։)
Չորրորդ հարուած շանաճանճն՝ շնաբարոյ կնամոլեացն. (Նախ. ել.։)
cf. Իգամոլ.
ԿՆԱՄՈԼ մանաւանդ ԿՆԱՄՈԼԻ. γυναικομανής mulierum amore insanus, mulierosus. Մոլեալն ի սէր կանանց. իգասէր.
Ըստ շամշութեան առն կնամոլոյ. (Խոր. ՟Բ. 20։)
Չորրորդ հարուած շանաճանճն՝ շնաբարոյ կնամոլեացն. (Նախ. ել.։)
cf. Իգամոլութիւն.
γυναικομανία insanus mulierum amor. Կնամոլին գոլ. տռփանք առ կանայս. Բազում անիրաւութեամբք լցեալ, որ յոլովայնամոլութենէն եւ ի կնամոլութենէն. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Իգասէր.
γυναικοφίλος mulierum amator. Իգասէր. կնամոլի.
Կնասէր գոլով սողոմոն՝ յաճախեաց առնուլ իւր կանայս. (նխ. ՟Գ. Թագ.։)
Կնասէրք ի խառնակութիւն մոլեալք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ասեն, թէ կնասէրք էինհրեայքն. (Վրդն. պտմ.։)
Կնասիրացն սաստելով, զի զաւելորդ խառնակութիւնսն արգելցեն. (Փիլ. լին.։)
cf. Կնամարդ;
fainthearted, poor-spirited, cowardly, base.
ըստ յն. Այրատ. ἅνανδρος այսինկն անարի. parum virilis, ignavus, effeminatus, mollis. Կնամարդի. իգացեալ. մեղկ. թոյլ եւ տկար. անզօր. փանաքի. չնչին. վատթար.
(Արք) թեթեւամիտք եւ կնատք. (Առ որս. ՟Ա։)
Պիղատոս թոյլ ոք էր եւ կնատ, երկաւ ի հրէիցն. (Տօնակ.։)
Ի կնատս յայս եւ ի հողեղէնս փոխատրիլ մարմին. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Ի կնատ եւ ի մեղմեխ եւ ի մեղմեխ եւ ի վայրաքարշ դստերս մարդկան. (Յհ. կթ.։)
Կանացի կնատ եւ անզօր լինելութեանն (բնութեան կանանց). (Պիտ.։)
Տզօր եւ կնատ զօրեղութեամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)
a sorry garment;
rag, tatter.
Տկար եւ անպիտան ձորձոյ նման.
Զծիրանի քղամիդն անգոսնեն (միանձունք), եւ իբրեւ սարդոստայն կնատաձորձ հաշուին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։ (չիք ի յն։))
mysogynous, woman-hating.
Ատեցօղ կնոջ իւրոյ.
Երգիծանէ զայրն, բամբասէ, կնատեաց եւ վատթարազգի կարդայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
mysogyny.
to grow effeminate, to become enervated, feeble, cowardly.
ἁνανδρόμαι ignavus reddor. Կնատ լինել. թուլանալ. մեղկիլ.
Մոլեկան ախտին երկիր եպագ սամփսոն, եւ անդէն մերկացաւ ի շնորհացն, եւ կնատեցաւ, եւ լքաւ. (Եղիշ. դտ.։)
effeminacy, cowardice, softness, faint-heartedness, pusillanimity.
Թուլութիւն. մեղկութիւն. կակղութիւն. լուծութիւն.
Զկաւոյն կնատութիւնն յարգիւ իմն ամոքեն, եւ այնպէս առնեն կարծրագոյն. (Սեբեր. ՟Դ։)
effeminate.
Որպէս զկին եղեալ թոյլ եւ մեղկ, կամ լիրբ.
(Որք ամօթխած կանայք երեւէին), ի վեր հայելով տեսանեն, եւ երեւեցուցանեն զինքեանս քեզ կնացեալ. (Նեղոս.։)
to sensualize, to enervate, to emasculate, to unman.
ԿՆԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. γυναικόω effemino. Իգացուցանել. մեղկել. կնատ առնել. թուլացուցանել.
Զմարմինսն կաղութեամբ եւ փափկութեամբ կնացուցանէին. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Կանամբի.
ՈՒնօղ զկին. կանամբի. կնիկ ունեցօղ, կարգուած մարդ.
Եթէ կնաւոր երէց գացի ի պղծութեան. (Կանոն.։)
ermine.
Մորթ կենդանւոյ իրիք. գուցէ քաքում.
Զսամուրենիս, եւ զկնգմենիս, եւ զգայլենիս ագանէր. (Բուզ. ՟Զ. 2։)
cowl, hood;
monk's gown or frock.
• , ո կամ ի-ա հլ. «ճգնաւորի վե-ոար կամ մեծ գլխարկ» Լմբ. առ լև. տպ. 1865, էջ 218. Լմբ. պտրգ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 76, 178. Վրք. հց. Բ. 476 (սեռ. կնգղաց). Մամիկ. էջ 50 (գրծ. կնկղով). Ճառընտ. որ և գրուած է կնկուղ Լմբ. մատ. 45, 48, 50 (սեռ. կնկղոյ), էջ 89, 91 (սեռ. կնկղի), կու-կուլ Վրք. իլար. 132. որից կնկղաւոր «կըն-գուղ ունեցող» Մամիկ. կնկղակ «փոքր կըն-զուղ» Շնորհ. առակ։
• = Յն, ϰονϰούλλιον «աբեղայի գլխարկ» ռառից, ռր ծագում է լտ. cucullus, cucullio, cuculla «գլխանոց» բառից, իսկ սա էլ հա-մարւում է կելտական փոխառութիւն (Walde 206)։ Յոյն բառը այնուհետև անցել է զա-նազան լեզուների. ինչ. հբգ. cucula, մբգ. kugele, հսլ. kukoli, ռուս. куколь, բուլգար. gugla, լեհ. չեխ. kukla (Berneker 640), լազ. kukula, թրք. kukuleta ևն։ Լատիներէ-նից յետ են առնուած իռլ. cochull, կիմր. çwcwll (Walde անդ)։ Հայերէնի մէջ ու-ղիղ տառադարձութեամբ ծագած է նախ կու-կուլ, յետոյ ն յաւելուածով կնկուղ. և ն-ի մօտ կ կակղելով՝ կնգուղ։-Հիւբշ. 358։
• Նախ ՆՀԲ լծ. լտ. cucullus և թրք. kulah «գլխանոց»։ Նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 285 (թրգմ. ՀԱ 1894, 295)։ Մառ, Teксть VII, էջ LxV վրաց. კუკული կուկուլի «клубокъ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կնգուղ, Վն. կնգ'ուխ «վե-ղար». նոր փոխառութիւն է կուկուլա Տր. «լազի գլխանոց, բաշլուղ»։-Նոյն են նաև Տփ. կնգուղ «փեսացուի կողմից հարսին տրուած նուէր, որ կազմուած է լինում մի գլխարկից՝ շուրջը ոսկիներ ևն», նոյնպէս Դվ. կնգուղ, Ջղ. քնգուղ, Ղրբ. կնգօղ, Ննխ. զնգօղ, Զթ. գօնգուղ «կնքուող մանկան վրայ գցելու շոր կամ սաւան, գդակաւոր բուռ-նուզ», որոնց բացատրութիւնը տե՛ս Գւռ. բառ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից պետք է լինի վրաց. კუნკულა կունկուլա «աբեղայի գլխարկ», մի-ջին ռնգականի պատճառով, որից զուրկ են յոյնն ու լատինը։
ԿՆԳՈՒՂ որ եւ ԿՆԿՈՒՂ. (լծ. լտ. cucullus. գուգուլլուս. թ. քիւլահ ). Գլխարկ մեծ. վեղար ճգնաւորական.
Կնգուղ՝ կրօնաւորական կարգին։ Պարտ էր՝ զի եւ կնգղիդ մի՛ լիցի կարօտ։ Նովին կնգղովն. եւ այլն։ Զկնգուղն՝ կրօնաւորացն ասաց ունել, եւ ո՛չ թէ երիցանց. (Լմբ. պտրգ.։)
Որ ունի կնգուղ ի գլուխն. (Ճ. ՟Ա.։ Տե՛ս եւ Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
bald;
cf. Կնտակ.
cf. ԿՆՏԱԿ, եւ ԳՆԴԱԿ, եւ ԿՈՒՆՏ կամ ԿՈՒՆԴ։
to tear out the hair;
*to strip off leaves;
to illtreat.
Կունդ առնել. փետել. տերեւաթափ անել. եւ Խոշտանգել. կռփել. (լծ. յն. գինտինե՛ւօ).
Կնդէ՛ զծառն, եւ մի՛ բնաւ տերեւ թողուլ։ Քաջ կնդել պիտին, եւ ապա պատրուսել. (Վստկ.։)
Կնդեալ՝ աքսորեն ի բանտ։ Հարկանեն զնա, եւ կնդեն, եւ բանդեն. (Մխ. դտ.։)
producing incense, thuriferous.
λιβανοφόρος thurifer. Բերօղ կամ ուսուցիչ կնդրկաց.
Լերինք լիբանանու կնդրկտբերք. (Վրդն. երգ. (զի եւ կնդրուկ ըստ յն. լիբանոս ասի)։)
mixed with frank-incense.
λελιβανωμένος cum thure mistus. Խառն ընդ կնդրկի.
Յանհնարին մոլութիւն զգազանսն վառեալ պատրաստէր՝ խնկեալ գինւով կնդրկախառն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 25։)
of oliban.
կազմեալ ի փայտից լիբանանու, որ թարգմանի կնդրուկ.
Կատարեաց զտաճարն ի փայտս կնդրկեալս. (Եփր. մն.։)
olibanum, frankincense;
benzoin;
— երեւելի, pure —.
• , ի-ա հլ. «լիբանոս, մի տեսակ ացնիւ խունկ» ՍԳր. «մազտաքէ» Գաղիան, որից կնդրուկ երևելի «թափանցիկ կնդրուկ» Ել. լ. 34. կնդրկեայ Եփր. մն. 481. կնդըր-կախառն Գ. մակ. ե. 25. կնդրկաբեր Վրդն երգ. քրտնակնդրուկ Նար. էջ 218։
• = Պհլ. kunduruk «կնդրուկ» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նրանից են ծա-գում կանոնաւորապէս պրս. [arabic word] kundu-rū «մազտաքէ», [arabic word] kundur «կնդրուկ, boswellia thurifera», [arabic word] kundurak «խեժ». բոլորի նախնական աղբիւրն է սանս. [other alphabet] kundu, ❇ kundura, [other alphabet] kunduru, ❇ kunduruka «կնդրու-կի խէժ, կնդրուկ, boswellia thurifera Roxb»։-Հիւբշ. 172։
• ՆՀԲ վրաց. գունտրո՛ւկի։ Böttich. ZDMG 1850, 357 դրաւ սանս. kundu-ru բառի հետ, որին Lag. Arm. St § 1166 աւելացնում է պրս. ձևերը։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Տփ. կնդրուկ, Ախց. կնտրուկ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. გუნდრუკი գունդրուկի, թուշ. ვუდრუց գուդրուղ թւում են հայերէնից, ռ րովհետև պահլաւականից աւելի՝ նման են հայերէնին։ Այսպէս է ընդունում նաև Մառ, Иппoл. 63։ Հայերէնից չէ, այլ ուղղակի պարսկերենից՝ ուտ. k'undürúk «կնդրուկ»։
ԿՆԴՐՈՒԿ λίβανος, λιβανωτός thus, tus, lacryma odorata . իտ. olibano, incenso. որ եւ ԼԻԲԱՆՈՍ, եւ ԼԻԲԱՆԱՆ ասի. վր. գունտրո՛ւկի. Ազգ խնկոյ ազնիւ, որ է խիժ կամ արտօսր ծառոյ, առաւել յերջանիկն արաբիա, եւ ի լերինս լիբանանու. (համարեալ յոմանց ասըլպէնտ, որ է ըստ այլոց զմուռսն) Ըստ եբր. լիպանօն ՝ է լիբանան, եւ կնդրուկն՝ լիպօնա. իսկ ըստ յն. երկոքին եւս լի՛վանօս. թ. կէօնիլք, քիւննիւկ. պուխուր ։ Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Բ. 1. 2. 15. 16։ ՟Ե. 11։ ՟Զ. 15։ Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Դ. 6։ Ես. ՟Խ՟Գ. 23։ Ովս. ՟Ժ՟Դ. 7։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 29։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
Կնդրուկք. եւ օտարական խունկք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Իսկ (Ել. 34.)
Կնդրուկ երեւելի. իմա՛ թափանցիկ, այն է սպիտակն եւ պատուականն ժողովեալ յառնան, եւ ոչ թխագոյնն քաղեալ ի ձմերան կամ ի գարնան՝ ճեղքմամբ կեղեւոյ ծառոց՝ մինչչեւ է ինքնին եփեալ եւ ծորեալ։
Սպիտակ կնդրուկ, ալատիմիսա։ Իսկ ի բառս Գաղիան. Կնդրուկ դնի եւ իբր Մաղտաքէ։
cf. Զկնի.
• տե՛ս Կին-ք։
travelling with tents, camping.
Ուր իցէ չու խորանաց կամ վրանօք.
Առ ի յիշատակխորանաչու ընթացիցն՝ որ ի սինա. (Խոր. վրդվռ.։)
tent-guard.
Պահապան խորանի, կամ վրանաց բանակին. վանապան.
Ռահվիրայ մարդկաւն, եւ խառնաղանջ խորանապահ զօրուն. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
to pitch a tent.
ԽՈՐԱՆԵԼ. Բառ անստոյգ, իբր Խորան կանգնել՝ հարկանել.
Սիւն ամպեղէն եւ հրեղէն ի վայր իջանել՝ արկանէր խորանէր խորան լուսեղէն. (Վրդն. լս.) (ուր վրիպակաւ գրչի կրկնեալ երեւի ձայնս խորան։)
guttural.
Զի ոչ եթէ առ ժողովուրդն խորաշուրթն եւ այլալեզու առաքիս դու առ տուն իսրայէլի. (Ոսկ. ես.։)
very deep, unfathomable.
Ու իցէ ջուր խոր. լողայ սիրտ նորա իբրեւ ի խորջուր ծովակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.
Ի խորս սուզանօղ, եւ սուզեալ. եւ Խորին. խորայատակ.
Ազատեաց ի խորասոյզ մրրկեալ դառնութենէ պատրողին. (Շ. բարձր.։)
Զխորասոյզ ասեմ զկեանս զայսոսիկ. (որպէս Նիւս. կուս.։)
Ի տիղմ չարեաց լողէր իբրեւ զձկոնս խորասոյզ մեղօք. (Վրդն. աւետար.։)
Դադարէր յեզր խորասոյզ գետոյն. (Կաղանկտ.։)
Այսու եւ լուղարկացդ ժամանեալ հասանէ բնութեան՝ ի խորասոյզն ի վեր ածել յանդնդոց։ Առ ժամայն խորասոյզ ընկղմումն ըմբռնելոցն տիրէր. (Պիտ.։)
Գաւազանն մովսիսի էր (օրինակ խաչի). որով դարձաւջուրն ի վերայ եգիպտական զօրուն, եւ խորասոյզ կորստեամբ դատեցաւ. (Ղեւոնդ.։)
Ի խորասոյզգլորմանէս գալ ի վեր. (Բենիկ.։) cf. ԱՆԴՆԴԱՍՈՅԶ։
Տեսին զնա ընկղմալ ի խորս երկրի, եւ դեռ եւս գնայր ի խորասուզի անդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԽՈՐԱՍՈՅԶ ԱՌՆԵԼ. Սուզանել զորք ի խորս կամ յանդունդս. ընկղմել.
Ո՞ր ծով խորասոյզ արար։ Խորասոյզ առնելով զդարանակալս։ Խորհուրդըք չարին՝ խաբեն զհոգիս, խորասոյզ առնեն. ծածկեն անդնդովք. (Եփր. ծն.։ Արծր. ՟Ե. 2։ Ժմ.։)
ԽՈՐԱՍՈՅԶ ԼԻՆԵԼ. Սուզանիլ ի խորս, ընկղմիլ.
Անկանի ի խոր իմն մեծ, եւ խորասոյզ լեալ անհատի. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Նաւաբեկութեամբ խորասոյզ եղեալ կորչի. (Պիտ.։)
Զի մի՛ կրեսցէ զխորասոյզ լինելն ընդ դադանայ. (Շ. թղթ.։)
նեստոր խորասոյզ եղեալ չարեօքն։ Ոչ ի սրոյերկնչի, եւ ոչ ի խորասոյզ լինելոյ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։ Վրք. ոսկ.։)
cf. Խորասոյզ առնեմ.
Խորասուզեալ ի յանդունդսն զգործակցեալսն չարին. (Գանձ.։)
Խորասուզիլ կամօք ի խորխորատ. (Լաստ. ՟Ի՟Թ։)
Խորասուզեալ մանկանցն ի յուխ. (Շ. յիշատ. առակ.։)
Խոնարհէա՛ ի խորասուզեալ անձն իմ, եւ ճգեա՛ ի բանակետղ սրբութեան հօտի քո. (Բենիկ.։)
Գայլք հրեղէն գետովք խորասուզեալք մաքրին ի միջոյ գառանց. (Սարկ. տոմար.։)
to make deeper;
to make abstruse, obscure, unintelligible.
Զմարդիկ արագ առողջացոյց. զդեւսըն խոզիւքըն խորացոյց. (Շ. խոստ.։)
Գետ բանաւոր արուեստիցն իմացուած շնչական, եւ տոյտ՝ զի շրջադարձեալ խորացուցանէին զասացուածս իւրեանց. (Վանակ. յոբ.։)
cavity, hollow, cave, cavern, excavation;
—ս հատանել, to excavate, to hollow.
τάφρος, ταφρεία fossa βόθυνος fovea, scrobs. Խորքերկրի. փոս բացեալ. խորխորատ. վիհ. վիրապ. անդունդք. խոռոչ.
Զբազումս ի վիհս եւ ի խորափիտս ընկեցեալ ծածկէին. (Յհ. կթ.։)
Ընկեցին ի խորափիտ մի։ գտին ի խորափտին. (Ղեւոնդ.։)
Ընկենուին ի խորափիտս գրոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Ճաճանչքն, բոցքն, նիգքն, եւ խորափիտքն (կամ խորափիթքն), եւ գիսաւոր ասացեալքն. (Արիստ. աշխ.։)
Ի վիհ մեծ խորափիտ։ Ի խորափիտ ձորս։ Ի հովիտս խորափիտս. (Յհ. կթ.։)
Իսկ Յիսուս որդի.
ԽՈՐԱՓԻՏՍ ՀԱՏԱՆԵԼ. ἁποσκάπτω defodio. Խոր փոսս հատանել բրելով եկ պեղելով.
Փոսս երկարաձիգ հատանելով, եւ խորափիտս. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
scrutinizing, investigating;
profound, sublime, past finding out.
տեսական իմաստից խորաքնինաստուածաբան. (Երզն. լս.։)
Խորաքնին եւ նրբահայեաց տեսութեամբ ճառէ. (Տօնակ.։)
Զայս խորաքննին խորհուրդս սուրբեկեղեցւոյ. (Անան. եկեղ։)
ծածկեցաւ ի մէնջ խորաքննին մեկնութիւն մտաց պատգամացն. (Վեցօր. ՟Բ։)
clad in sack-cloth.
Երեւեցուցանէր զանձն իւր մարդկան պահօղ եւ խորգահանդերձ. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
to snore;
to snort, to rattle in the throat;
to roar, to bluster (sea).
ῤέγχω ronchisso, sterto. իտ. russo. Հնչել ձայն խոշորընդ հագագ փողի եւ ընդ քիթն ի քուն. իբր ի խորոց ձայնել. կամ հանել զձայն խորդոյ. խռկալ, խռալ, ֆշալ.
Քնով դանդաչեալ խորդամք առօրհնութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ որ եւ է նշանակ յետինծուլութեան։)
Ի կոհակաց կուտակելոցներկուռն ալեաց յարուցելոց յուզեալք, եւ ի խորոցն խորդալով. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
βοθύνω profundum facio, in profundum mergo κατορύττω defodio. Խոր առնել. խորացուցանել. ի խորս իջուցանել. խորունկցընիլ, փոսել.
Փորեաց եւ խորեաց, եւ եդ հիմն։ Խորեցէ՛ք ի նստել բնակիչք հանգրուանիդ. (Ղկ. ՟Զ. 48։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 30։)
Եւ ի խորս թաքուցանել, թաղել, պահել ի ծածուկ.
Մինչեւ յե՞րբ զկորստական զոսկիս զայս ի վայր խորեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
Ոչ գանձել յերկրի՝ ոչ միայն զթաղելն եւ զխորելննշանակէ. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ (Սիր. ՟Ի՟Ա. 20.)
Զականսն բերեալ, եւ զծանրագոյնսն ի նացունց խորէր. (Մագ. ՟Ժ՟Է։)
Որ դոյզն ստացուածոց ընկերինխորօղ՝ փորձեցաւ լինել գող. (Պիտ.։)
Հաւատարիմ կոչէզնա, զի չխորեաց ինչ։ Կայէն ագահեաց խորեաց յաստուծոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 24։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Բ։)
Կամ σφετερίζω sibi vindicare, attribuere. Սեպհականել անձին զոչ իւրն.
Որպէս թէ զփառս հօր՝ որ ոչինչ էր (ասեն) նմա անկ, յանձն խորիցէ։ Ո՛չ փառս ինչ՝ որ չիցէ նմա անկ, խորելոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 3. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
Եւ λυμαίνω violo, devasto. Խանգարել. եղծանել. անպիտան կացուցանել.
Խորէ զիւր արդարութիւնն ամբարտաւանութեամբ. (Ոսկ. ղկ.։)
step-son, step-daughter;
bastard, natural, illegitimate;
degenerate, spurious, false;
alien, foreign;
crane.
πρόγονος, προγόνη privignus, -na. Որ չէ բուն եւ հարազատ որդի. զաւակ օտարի՝ ոդիացեալ ումեք ի պատճառս ծնողին իւրոյ ամուսնանալոյ ընդ նմա. որ եւ լինի խորթ զաւակին հօրու կամ սօրու.
որդի առ մայր, կամ խորթ առ մօրու։ Զկնոջ իւրոյ դուստր։ Որ է որդւոյն խորթ, կամզխորթունդուստր։ առ իւր խորթուն թոռնիայն. (Նախ. ղեւտ.։)
ԽՈՐԹ. νόθος nothus, adulterinus, spurius. Աղջկորդի. հարճորդի. պոռնկորդի. փիճ.
Եթէ առանց խրատու լինիցիք, ապա խորթք իցէք, եւ ոչ որդիք. (Եփր. ՟Ժ՟Բ. 8։ Բաժանէզխորթսն եւ զսերտ որդիսն. Ոսկ. եբր.։)
Որպէս յոռեգոյնք կանանցն, որք զխորթսնառաջի արկանեն։ Դիմեցին այժմ հարազատաբար խորթք շուրջ զմեօք. (Բրս. թղթ.։)
ԽՈՐԹ. νόθος adulteratus, alienus. Անհարազատ ինչ. խարդախեալ. Օտար կամ սուտ. գալպ.
Խորթ շարագրածութիւնք (որ չեն նորա զոյրանունն կրեն). (Անյաղթ պորփ.։)
Յիշեցուցանէ զնոցա գործս խորթ իմաստութեանն։ Խորթ է աստուածային եւ երկնաւոր վարդապետութեան. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ ՟Ա. 7. ՟Ը։)
ԽՈՐԹ. փոխանակ գրելոյ Խորդ. այն է կռւնկ թռչունն.
Զիա՞րդ խորթք կան իբրեւ զպահապանս ի պահու. (Վեցօր. ՟ը։)
Խորթք ի թռչելն ձեւացուցանեն կերպարանս գրոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Գ։)
Խորթնհոմանուն է. զի խորթալ՝ քունն, եւ խորթ զաւակն. (Ոսկիփոր.) (փոխանակ գրելոյ Խորդալ։)
unsociable, morose;
capricious, whimsical.
Խորթ եւ վայրենի բարուք. օտարոտի ի գնացս քան զծայգան, խորթաբարոյսքան զգալիլեա։ Սովաւ խորթաբարոյիցն հերձուածողաց բերանք կարկին. (Նար. ՟Բ. ՟Հ՟Ե։)
to be degenerated, estranged, spoiled.
νοθεύομαι alienor, pro adulterio habeor. Խորթ լինել կամ գտանիլ. օտարանալ իբրեւ զխորթ.
Եւ Օտարեանալ ի կարգէ. անստոյգ, անհարթ գտանիլ.
Խորթային երկոքեան իրողութիւնքն արիստոտէլի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. (Յիշատ. Ոսկ. գծ. այսինքն հարթել զանհարթ ոճն։)
to change the nature of, to adulterate, to corrupt, to debase, to spoil, to impair.
νοθεύω pro adulterino habeo, alieno. Տալ խորթանալ անհարազատ համարել օտարացուցանել (իրօք, կամ նմանութեամբ)
Քարոզեաց զերկունս (այսինքն զծնունդն) եւ զազգակցութիւնն ոչ խորթացոյց. (Ոսկ. կուս.։)
Այս է փարթամին, ոչ այլ ումեք պէտս ունել. թէպէտեւ առաջիկայ ժամանակս զայսոսիկ խորթացոյց. (Անյաղթ պորփ.։)
bastardy, adulteration;
degeneracy, corruption;
decay.
Պօղոս վկայէ խորթութեան նոցա. (Վրդն. լս.։)
profouud, impenetrable, inscrutable;
penetrating, profound.
ԽՈՐԻ կամ ԽՈՒՐԻ, կամ ԽՈՐ. որ յօդիւ գրի ի մեզ Խորին. ըստ արաբ. քուրլա, քարրա, գառի, գըրայեթճի . այսինքն Քաջ վերծանօղ. ընթերցօղ եւ մեկնիչ գրոց. (ըստ տճկ. ընթերցօղ կուրանի իւրեանց. զի եւ գուրան, կամ գըրայեթ, է ընթեռնուլ։)
Սրբոյն աբբայ եփրեմի խորին (կամ խուրին, կամ խորն) ասորւոյ. (ՃՃ.։ Յայսմաւ.։ Տօնաց. եւ այլն։)
Առակս խորիմացս. (Ագաթ.։)
peculator.
Որպէս գողն յուդաս եւ մատնիչ ... ստանայ զնա իբրեւ խորի նենգաւ. (Սարկ. քհ.։)
to toughen like leather.
Զխորխացեալ կաշին ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
to fall in, to sink, to give way.
Երկիր առանց ջուրց պատճառի եւ խորխոլի. (Եզնիկ.։)
gulf, abyss, chasm, pit.
βόθρος, βόθυνος, βάραθρον fovea, scrobs, lacus, fossa, hiatus, barathrum. Փոս խոր. խորափիտ. վիհ. խորք երկրի. գուբ. գերեզման. եւ Դժողք, եւ Կորուստ. տէրին լուգուր
Թագեաւ ժողովուրդն ի վէմս եւ ի խորխորատս։ Արարից զնա խորխորատ տղմոյ ի կորուստ։ Երկոքին ի խորխորատ անկանին կամ անկանիցին։ Անկանից (ոչխարն) ի խորխորատ։ Իջուց զքեզ առ իջեալսն ի խորխորատ։ Տուաւ գերեզման նորա ի խորս խորխորատին։ Փորեցից խորխորատ։ Փորեցին առաջի իմ խորխորատ մեղաւորի։ Ի նոյն անկանցի ի խորխորատ զոր եւ գործեաց։ որ փորէ խորխորատ ընկերի իւրում, ինքն լցցէ զնա.եւ այլն։
Ի խորխորատից չարեաց ելանել միւսանգամ ի ծիծաղ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Զոր օրինակ ժողովեսցէ ոք զմարախ, այնպէս խաղայցեն ձեօք ի խորխորատիցն իւրեանց. (Ոսկ. ես.։)
Ի չարաչար աղանդաց կործանին խորխորատս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Խորխորատ կորստական, կամ կորստեան. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ե։)
Խորխորատ առնել, եւ կուտել փայտ. (ՃՃ.։)
cf. Խաւարծիլ.
Խաւարծիլ. գաբծիլ. ռմկ. խործիլ. Տունկ խաչնդեղոյ. գաբ. ռէվէնտ ։ (Բժշկարան.։) (Խործովիլ ըստ Լեհ. Ազգ խեցեմորթի գոհարաց եւ մարգարտաց. այլ ըստխոտրջրեցւոց՝ Ազգ կերակրոյ փոխընդով եւ իւղով զանգեալ։)
figuratively;
sacramentally;
mysteriously;
confidently.
ἑκπρονοίως, σπουδαίως consulto, industrie Խորհրդով. դիտմամբ. խոհականութեամբ.
Խորհրդաբար սկսանելով յառակաց (ի պէտս մանկանց). (Խոր. ՟Գ. 53։)
Ոչ խորհրդաբար անբաժացեալ զնոսա ոչ կարծեսցէ. (Պիտ.։)
Զհասարակաց հոգս խորհրդաբար տեսեալ. (Յհ. կթ.։)
Դիտէր ց, եւ ի կայր լսել ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Եւ κρυφαίως arcane. Ընդ գաղտնութեամբ. ծածկապէս. լռելեայն.
Խորհրդաբար է, եւ ոչ յայտնի։ Խորհրդաբար, եւ ոչ երեւելապէս։ ընդէ՞ր մահն հրապարակաւ, եւ յարութիւնն խորհրդաբար. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խորամանկ ոստիկանն խորհրդաբար ի մտի եդեալ՝ սուր հակառակութեան ի մէջ նոցա արկանել. (Յհ. կթ.։)
Եւ μυστικῶς mystice. Սրբազան կամ աստուածային օրինակաւ. իմնալապէս. նշանակաւ. խորհրդաւոր դիտաւորութեամբ.
Խորհրդաբարկերպարանիմք. (Պտրգ.։)
Խորհրդաբար ջուրն երեքին զսեղանովն ցնդեցաւ. (Բրս. մկրտ.։)
Խորհրդաբար եւ հոգեւորապէս իմանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
astute, shrewd, wary, cautious;
initiated, adept;
— առնել, to let into a secret, to initiate into a mystery;
— լինել, to be initiated.
Գիտակ խորհրդոց եւ իմաստից. Խելամուտ. խորհրդազգած. տեղեակ գաղտնեաց.
որպէս գրէ խորհրդագէտն այսոցիկ պօղոս. (խոր. վրդվռ։ Տօնակ.։)
Խորհրդագէտն ազգէ. յորժամ եկեսցէ կատարումն. փոքր ի շատէս խափանեսցի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Զսրբազնաբար մկրտեալն նշանականն վարդապետութիւնն խորհրդագէտ առնէ (նմանօղ լինել թաղմանն քրիստոսի)։ Այսոցիկ խորհրդագէտք եղեալ մեք, որպէս կարող եմք, րտադրեսցուք. (Դիոն. եկեղ.։)
Հանդերձեալ էր զաշակերտսն խորհրդագէտս առնել. (Երզն. մտթ.։)
Խորագետն զօրանայ իմաստութեամբ. (Համամ առակ.։)
էր յաղկետի հազարապէտ մի յոյժ խորհրդագէտ մհրներսեհ անուն. (Ուռպել.։)
cf. Խորհրդագէտ.
μεμυημένος, μυστής (լծ. մաշտոց) μυσταγώγος sacris initiatus, sacrorum doctor, mysteriorum peritus. Զգածեալկամ զգեցեալ սրբազան եւ աստուածային խորհրդովք. կրօղ յինքեան զգաղտնիս խորհրդաւորս. տեղեակ եւ ուսուցիչ գաղտնեաց հոգեւորաց. որ եւ ասի ԻՒՂԱԳԼԽԵԱԼ.
Ի մովսիսէ յառաջնոյն խորհրդազգածէ եւ առաջնորդէ օրինացն քահանապետից։ Եկեալ առ ոք ի խորհրդազգածիցն. (Դիոն. եկեղ.։)
Ուսոյց ի ձեռն վերնոցն խորհրդազգածաց զներքին եկեղեցի իւր. (Լմբ. պտրգ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԶԳԱԾ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. μυόω, μυούμαι initio, -or μυσταγωγέω sacra trado, doceo, edoceor. Ուսուցանել կամ զսրբազան խորհուրդս եւ զգաղտնիս. եւ ուսանել զնոյնս, կամ տեղեակ լինել նոցունց. (Դիոն. եկեղ. Շ. հրեշտ.։ Լմբ. պտրգ.։ Պրպմ. լ։)
initiation.
μύησις initiatio μυσταγωγία sacra doctrina. Խորհրդազածն լինել. տեղեկութիւն սրբազան եւ աստուածային րաց. հոգեւոր ուսումն կամ վարդապետութիւն. որ եւ ԻՒՂԱԳԼԽՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՈՒՐԴ.
Սրբազանին խորհրդազգածութեան կատարողութիւն։ Զնուիրեալսն սրբազան խորհրդազգածութեամբ։ Գիտութեամբ կատարելագունիցն խորհրդազգածութեանց. (Դիոն. երկն.։)
to reflect, to ponder, to think, to revolve, to meditate, to consider;
to imagine, to form an idea of, to suppose;
to consult, to deliberate;
to explain, to expound, to comment upon;
to administer the sacraments;
to celebrate mass.
εὑνοέω, διανοέω, λογίζομαι cogito եւ այլն. Խորհուրդ ի միտս ածել կամ յածել. զմտաւ ածել. cf. ԽՈՐՀԵՄ. մտածել, մտմտալ.
Սքանչացաւ րոյսն, խորհրդածելոցն՝ ուստի այն լինել։ Հրէայքն թէպէտեւ ոչ խոստովանէին զնա յայտնապէս քրիստոս գոլ, սակայն նոյնպէս խորհրդածէին զնմանէ։ Զքրիստոս՝ զոր խորհրդածէքն, այլ ոչ խոստովանիք։ Բարձրագոյնս խորհրդածէր վասն քրիստոսի սակս սքանելագործութեանն, զոր առնէր. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յորժամ զայս խորհրդածէր. (Վրք. ոսկ.։)
ըստ առաջնոյ նուագին խորհրդածեալ խոյս ետ ի չարէն. (Յհ. կթ.։)
Մի՛ կորզեսցէ ստունգանել արկուած չարին զայնքան խորհրդածեալն ի քեն բարեզարդութիւն. (Բենիկ.։)
Լինի եւ կր. հասարակ.
Նոյնգունակ խորհրդածեցան եւ նոքա կարգել զպատմութիւնս բանին. (Կիւրղ. ղկ.։)
իբր չ. Կամ ն. իբր չ. Ստէպ յիշելով ոք զերկիւղն աստուծոյ. ստրջացեալ մտացն՝ խորհրդածէ ի հոգեկանսն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾԵԼ. μυσταγωγέω initio sacris, mysteria vel sacra edoceo. եւ ոբրու συμβολικῶς σημαίνω symbolice significo ἐρμηνεύω interpretor ἁναλογέω similis sum, conferor, referor. Կատարել զխորհրդաւոր ինչ սրբազան. խորհրդաբար յառաջ ածել, վերածել, ցուցանել, նշանակել. մեկնել. կր. համեմատիլ. նմանիլ.
Քննեցաք զփոքունս ընդ մեծամեծաց, եւ խորհրդածեցաք զմանունս։ Ի ժամանակի պարապորդ եւ ուղիղ զայս խորհրդածեցից ձեզ. (Լմբ. պտրգ.։ Վրք. ոսկ.։)
Սեղանն սրբութեան զմիասնականութիւն սուրբ երրորդութեանն խորհրդածէ։ Խորհրդածի եկեղեցի եւ նոյան տապանին։ Այսոցիկ բիւրապատիկ բարեաց աղբի՛ւր խորհրդածի սուրբ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խորհուրդ անճառելի աստուածային իմաստիցս այսց եւ առսուրբս այս խորհրդածի խորան. (Անան. եկեղ։)
Աղաւնակերպ իջմամբ՝ որ ի մեզ պարգեւ իջմանն խորհրդաածի. (Գր. հր.։)
thinker;
counsellor;
the initiated;
minister, priest.
Որպէսմտածու. երկնիչ ի սրտի.
Որպէս Խորհրդական. βουλευτής consiliarius.
Ընտրել զսոսա պարւոյն այնմիկ խորհրդածուս։ Խորհրդածուք, եւ այլ իշխանք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Զմերձաւորսն եւ զխորհրդածուսն կապակցէր դաշանց երդմամբ։ Հրամանատարք եւ խորհրդածուք դրանն արքունի։ Ոմն խորհրդածու դրանն արքունի. (Յհ. կթ.։)
Որք երեկ պատարագիչ եւ խորհրդածու. (Լմբ. պտրգ.։)
Լինէր կարօտ այսպիսւոյ խորհրդածուի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Աւանդութեան տիեզերաց խորհրդածուացն։ Զգուշացուցանեն զանձինս մեր երանելիք խորհրդածուքն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ. եւ Կիւրղ. թղթ. առ միայնակեացս։)
Խորհրդածուք խորոցն ատուծոյ (հրեշտակք). (Շար.։)
Փրկչին մերոյ ծննդեանն խորհրդածուք (հովիւք). (Խոր. ՟Բ. 88։)
Անօթն ընտրութեան՝ խորհրդածուն խորոցն աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
thought, reflection;
deliberation;
secret;
mystery;
administration of the sacraments;
celebration of mass.
Պետրոս խորհրդածութեամբ զտաղաւարացն եւ զերրորդութեանդ քո խորհուրդ գուշակէր. (Գանձ.։)
Մի՛ զաստուածային խորհրդածութիւնս (ժաղավոյս) մարմնաւոր յաջողուած (ոք վարկցի). (Լմբ. ատ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. συμβολή consilium եւ այլն. Խորհրդաւոր նշանակութիւն. մասնաւոր դիտումն ոյ իրիք.
Բոլորն իսկ խորհրդածութեամբ հաւաքեալ յինքեան։ Ոչ վայրապար ինչ ործ, կամ խառնախորթ խորհրդածութիւն ի վերայ խաչին կատարիւր. (Նար. խչ.։)
Զգայական նոցա կերպաձեւութիւնք՝ ո վարկպարազի եւ անխորհրդապէս, այլ բարձրագունիւ եւ օգտակարաւ իւրաքանչիւրքն լի խորհրդածութեամբ. (Շ. հրեշտ.։)
Աստուածայնոց ինչ սրբազնաբար խորհրդածութեանց. (Դիոն. երկն.։)
Ընծայեցէք քահանայք զխորհրդածութիւնն։ Զաստուածային զայն խորհրդածութիւն գրով նշանակեալ. եւ է խորհրդածութեանն բան այսոքիկ. մի աստուած՝ հայր բանին կենդանւոյ եւ այլն. (Ածաբ. կիպր.։ Նիւս. ի սքանչ.։)
Արժանաւորին խորհրդոյն (կամ խորհրդոց), եւ զկնի խորհրդածութեանն մոլեգին յանցանօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
Զքրիստոս պատարագեն քահանայական խորհրդածութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Զպատարագին խորհրդածութեան, եւ զամենայն կատարողապետութեանց. (Շ. ընդհ.։)
Զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն կողոբս զգենուլ. (Վրք. սեղբ.։)
Կատարեցաք ի վերայ դորա զաստուածային խորհրդածութեանցն ձեռնադրութիւս։ Խորհրդածութիւն մկրտութեան, կամ օրհնութեան կրօնաւորութեան, կամ տօնից, կամ աստուածաբանութեան, եւ այլն. (Շ. թղթ.։ ՃՃ.։ Լմբ. սղ.։ Սոկր. եւ այլն։)
Որպէս եւ վասն հեթանոսական արարողութեանց ասի.
Կտապս չամչեղէնս պատրաստէին ի խորհրդածութիւն կռոց. (Լմբ. ովս.։)
cf. Խորհրդարան.
Խորհրդարան. տեղի կամ տուն եւ տաճար խորհրդոյ, եւ գաղտնեաց կամ պաշտամանց. տիվան.
Խորհրդանոցքն յաջմէ եւ յահեկէ։ Նախ ի խորհրդանոցն հանգուցանեն զխորհուրդն. վասն զի նախ ի ծածուկ եկն առ մեզ քրիստոս, եւ յորովայնի կուսին հանգեաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Պատուհանքն որպէս խորհրդանոցք էին ի կոզակսն. թուի թէ տեղի անօթց եւ կտակաց. (Նչ. եզեկ.։)
Բացաւ առաջի նորա խորհրդանոց, եւ սկիհն էր աղտեղեալ. (Միխ. աս.։)
Ի յիմաստիցս խորհրդանոց ջահեցի։ Իւր զգայութեամբն, եւ խորհրդանոցաւ կոր կամացն մեքենայից. (Նար. ՟Ձ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
secret, discreet, prudent.
Աստէն խորհրդապահ ասին բանին աստուծոյ (մարդիկ). (Համամ առակ.։)
prime adviser or counsellor.
Գլխաւորի խորհրդականս՝ կամ ի խորհրդակիցս. խորհրդազգած. խելամուտ գաղտնեաց.
Որպէս գրէ խորհրդապետն այսոցիկ պօղոս։ Խորհրդապետն պօղոս ասէ. (Խոր. վրդվռ. Տօնակ.։)
Զերկնայինսն իմացամք խորհրդապետ քահանայապետութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
missal, massbook.
Տետր կամ գիրք խորհրդոյ պատարագի. որ եւ ՊԱՏԱՐԱԳԱՄԱՏՈՅՑ ասի։ Յիշատ. նոյն գրոց։
place of conference, council-chamber;
vestry-room;
offertory.
Տուն խորհրդոյ. խորհրդոց, իբր ընծայարան կամ պահարան.
Որպէս եւ մեք զանօթ սրբութեան պասուն (պահեմք) ի խորհրդատան սեղանն. (Նչ. եզեկ.։)
Եւ Ատեան, կամ տուն ատենի. ժողովարան (վանից).
Խրատեսցէմիանգամ եւ երկիցս բանիւ. Իսկ թէ այլ յանցանէ, ի խորհրդատունն գանիւ։ Ի հարուածով խրատեսցէ. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
mysteries;
orgies, drunken revelry, feasts of Bacchus, bacchanals, drinking-bout.
ὅργια orgia, sacra Bacchi, mysteria. Հեթանոսական տօն գիշերային՝ յերիս ամս միանգամ.
Ոչ արժանի համարեալ զայդոսիկ որ յայսպիսի քաղաքավարութիւն գրեցին զինքեանս, խորհրդատօնս առնել. յն. ὁργιάζω. (Փիլ. բագն.։)
Ըստ դեմետրի եւ ափրոդիտեայ՝ ամաչեմ ասել, խորհրդատօնս կատարեն. (Սարկ. պատկ.։)
Դեւք խորհրդատօնս կարգեցին ափրոդիտեայ եւ դիոնիսեայ. (Վրդն. սղ.։)
house of Parliament, hall of Assembly, chamber of deputies;
place of administration of the sacramants;
offering-place;
mind, intellect.
Եթէ ի տունս մտանես, կամ ի դատաւորութիւն, կամ ի խորհրդարանս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Ի խորհրդարան առնել ըստ իմիքսահմանեալ ժամանակի, առաջի դնել միմեանց. (Բրս. հց.։)
Եւ Տեղի կատարման սուրբ խորհրդոց եկեղեցւոյ. տաճար, մկրտարան, եւ այլն.
Կամաց արարողին խնկաւորեալ խորհրդարան սքանչելագործէր տէրն. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ կամ Հանդիսարան աստուածային խորհրդոց. որպէս եկեղեցի, խաչ, եւ այլն.
Ո՛վ աստուածազարդ խորան, մարգարէից խորհրդարան, առաքելոց հանդիսարան. (Ոսկիփոր.։)
Խորհրդարան մեծութեան էին (սուրբ խաչ)։ Խորհրդարանդ համարձակութեան. (Նար. խչ. եւ ՟Կ՟Ե։)
Ի միջին ասեմք զսրտին բնակութիւն, եւ զնոյն խորհրդարան հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Եղիշ. յես.։)
Զգայութեանցն՝ որի մեզ զկարծրութիւնն՝ ի հոգեկանումն պահպնելով խորհրդարանի. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
inconstant, voluble, fickle.
Փոփոխական խորհրդով. յեղյեղուկ մտօք.
Մատնիչ եղեր (ո՛վ յուդա), եւ սուտ եւ խորհրդափոխ եւ բանաշուրջ երեւեցար հրէիցն. (Զքր. կթ.։)
bryony;
tendrils of vine.
ԽՈՐՁՈՒԻԼ գրի եւ ԽՈՐԾՈՒԻԼ, կամ ԽՐՁՈՒԻԼ. βρυωνία, βρωνίς bryonia եւ οἵναρον, κλῆμα pampinus, pampinarium. Ծիլ որթու. ասմա ֆիլիզի եւ այլոց խաւարտից. ֆիլիզ. որպէս եւ խոտ՝ որ ոլորածոյ ծայրիւք պատատի զտնկովք։ (Գաղիան.։) (Ա՛յլ է եւ ԽԱՒԱՐԾԻԼ. որ ասի եւ ԽՈՐԾՈՒԻԼ. զոր տեսցես։)
piece of soiled linen.
Ձունձ խոր կամ ներքին եւ անպիտան. որպէս կապերտ կամ հանդերձ ապարահից. քուրջ, շոր.
aversion, antipathy.
Տե՛ս, որքան խորշանօք եւ թանգուզելով (խօսի). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
flowing, waving;
undulating, flowing gently, rippling.
Ալիք կուտակին վէտք վէտք խորշեղէն պարուտակեալ մկանամբք իւրեանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
to cause to avoid or shun.
Երկիւղն ծառայական է, ոչ մերձեցուցանէ զմեզ յաստուած, այլ խորշեցուցանէ։ Որք յայս սրբութեան սեղանոյս երկրպագութենէ զձեզ խորշեցուցանել փութան։ Որ ի մեղացն զմեզ խորշեցուցանէ։ Երկիւղն խորշեցուցանէր ի սիրելւոյն սքանչելապէս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. համբ.։)
Խորշեցոյց զեկեղեցի իւր ի նեստորի չար հերձուածոյն. (Գր. տղ.։)
to feel an aversion to, to loathe, to turn from with disgust, to avoid, to shun, to eschew, to flee;
to be shy, to beware, to show or pay regard to;
to ho respectful;
— յումեքէ, to take a dislike to, to avoid of.
στέλλομαι, ὐποστέλλω, -ομαι subduco me, vito, caveo ἑκκλίνω declino εἵκω cedo παραλάττομαι fugio եւ այլն. Որպէս թէ ի խորշ մի ամփոփիլ. Ի բաց մեկնիլ. խրտչել. գարշիլ. խուսափել. թիկունս դարձուցանել. հեռանալ. օտարանալ. անձնապահ լինել. զգուշանալ. խղճել. թանգուզել. երկնչել. ետ քաշուիլ.
Խորշեցաւ մերժեցաւ հեռացաւ, եւ այլ ոչ կամէր տեսանել զերեսս նորա։ Խորշէին գարշէին, եւ զնոսա պիղծ համարէին։ Զահի հարաւ ամենայն ժողովուրդն, խորշեցաւ եկաց ի հեռաստանէ։ Ոչ խորշեսցի ի քէն։ Խորշէր զօրն մտանե ի քաղաքն, որպէս խորշիցի զօր ամաչեցեալ։ Երկիւղիւ տեառն խորշի ամենայն ոք ի չարէ։ Յայնց խորշեցաւ սատակիչն։ Խորշեա՛ ի նոցանէ, եւ խորշեա՛ անտի։ Ոչ խորշեցայ ի պատմելոյ ձեզ զամենայն կամս աստուծոյ։ Խորշել ձեզ յամենայն եղբօրէ որ ստահակսն գնայցեն.եւ այլն։
ԽՈՐՇԻՄ. αἱσχύνομαι, ἑνθρέπομαι pudefio στέλλομαι revereor եւ այլն. Ամաչել. պատկառիլ. ակն ածել. ակն առնուլ.
Ես ետու նմա երկիւղ երկնչել յինէն, եւ յերեսաց անուան իմոյ խորշել։ Մի՛ խորշեսցուք ի խբազմաժամանակեայ ալեաց ծերոյն։ Ոչ առնու ակն ամենեցունց տէրն, եւ ոչ խորշի ի մեծութենէ։ Մի՛ խորշիցիս յերեսաց մարդոյ (ի դատաստանի)։ Ակն՝ որ տեսանէր, խորշէր յինէն.եւ այլն։
Յերեսաց իմոց ոչ պատկառեցէք, եւի պատուիրանաց իմոց ոչ խորշեցարուք. (Մանդ. ՟Գ։)
Առանց խորշելոյ զգալուստ տեառն քարոզէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
thunder, noise, uproar, rumour.
βρόμος fremitus, fragor. Սաստիկ խորշիւն, կամ խօշիւն. շառաչիւն.
Պատառեալ զշարունակ ծալմունս ամպոյն, խորշիւն եւ թնդիւն առնելով, եւ որոտումն ասեմք այսմիկ. (Արիստ. աշխ.։)
plait, double, fold, gather;
wrinkle, crease;
plaited, folded, turned down;
wrinkled, puckered.
Խորշ խորշ ծալք կամ կրկնուած. Փոթ փոթ ըլլալը.
Ի խորշխորշան հանդերձիցն պատատելոյն, զոր էր զգեցեալ, ոչ զմի զէն ոչ կարաց գտանել. (Բուզ. ՟Ե. 5։)
cf. Խրշմերես.
Խորշոմեալ երեսօք. երեսը կռընճմտած.
to grow wrinkled, to shrink, to shrivel up;
— հանդերձից, to fold, to plait, to crease.
φθάρομαι corrumpor κοιλοίνομαι excavor. եւ ըստ հյ. ῤυτιδόω rugo. Խորշ խորշ լինել. կնճռիլ. թարշամիլ, ապականիլ. կռնճմտիլ, թոշնիլ, թորմիլ, աւրիլ.
Զմտաւ ած խորշոմեալ (կամ խորշեալ) զայտսն, եւ զամենայն ծաղիկն զայն թառամեալ. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
aversion, repugnance, dislike, reluctance;
reserve, caution;
regard, respect.
ὐποστολή contractio αἱδώς verecundia εὑλάβεια, θεραπεία reverentia, cautio, officium, cultus. Խորշիլն. յետս կասումն. զգուշութիւն. եւ Պտտկառանք. ակնածութիւն, յարգանք.
Երկիւղ յաստուծոյ, խորշումն ի մեղաց. (Լմբ. սղ.։)
Բազում պատուով եւ խորշմամբ զսպել պարկեշտաբար ի սրբազան տեղւոջ։ ապա զկրիցն խորշմամբ արտօսր ի բաց հեղլով. (Նիւս. թէոդոր.։)
Պարկեշտութիւն, պատկառումն, խորշումն։ Զանգիտութիւնն ունի ընդ ինքեամբ եւ խորշումն եւ անվիճաբանութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Այսու տարբերի խորշումն յամօթոյ. քանզի ոմն ամաչեաց յորոց ինչ գործեաց. իսկ ոմն խորշեալ երկնչի, զի մի՛ անկցի յանփառութիւն ինչ. բայց կոչեն բազումք յոլովակի եւ զխորշումն ամօթ, եւ զամօթ խորշումն. (Նիւս. բն. ՟Ի։)