cf. Լպիրծ.
Բառ ռմկ. իբր Լպրծուտ. (զի եւ սահիլն ռամկօրէն եւեթ նշանակէ լպրծիլ, գայթել. սայթաքել).
Ի սահուկ տեղւոջ ունիս զոտն քո. (Ի գիրս առաքին.։)
sliding, slipping, fall.
slippery;
fugitive, wandering, runaway.
Դիւրասահ. վաղանցուկ. թափառական. շարժուն. հոսանուտ փոփոխական. անհաստատ.
Նախանձ զեղբարս արար հալածական քաղաքէ ի քաղաք, սահունս, օտարացեալս, յածեալս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Նմանող անդնդոց, եւ ալէկոծութեամբ սահուն եղեալ. (Պիտ.։)
Samaritan.
Ընդ սամարիա (անցանէր), որպէս զի աշակերտեսցէ զսամարուհին։ Սամարուհւոյ անունն, յորմէ քրիստոս ջուր խնդրեաց, փոտինա։ Շնորհել սամարուհւոյ կենդանի ջուր. (Երզն. մտթ.։ Վանակ. հց.։ Ոսկիփոր.։)
gathered together in the Lord's name.
Ի տեառնէ կամ տիրամբ հաւաքեալ.
Պատարագելի ամոլք գառանց, տիրահաւաք գումարք հօտից. (Նար. առաք.։)
called or invited by the Lord.
Ի տեառնէ հրաւիրեալ՝ ի պատիւ կամ ի կոչունս երկնից.
Զկնի տիրահրաւէր հանգստեան նորա. (Նար. խչ.։)
the blessed Virgin;
mistress or lady;
քաղաք —, capital.
δεσποτίς, δέσποινα, κυρία domina. Սեպհականեալ անուն Տիրամօր կուսի. որպէս միակ տիկին ամենայն տիկնաց. աշխարհատիկին. թագուհի. դշխոյ երկնի եւ երկրի.
Ո՛վ ամենասուրբ արարչընկալ տիրուհի։ Տիրուհի անարատ մեյր տեառն։ Խնդան ծննդեամբ տիրուհոյն։ Կուսին տիրուհւոյ։ Ի գոյժ հրաժարման տիրուհոյն. (Նար.։ Շար.։ Շ. գանձ.։)
Տայ ըմպելի մահու, թէ ծառայ՝ տեառն, կամ տիրուհւոյ. (Մխ. դտ. օր. թգ.։)
Զայսոսիկ ընտրիցեն հարսանեացն փութոյն տիրուհիքն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Նախկին եւ երիցագոյն հոգին քան զմարմինն իբրու զտիրուհի. (Պղատ. տիմ.։)
Քաղաք տիրուհի, այսինքն թագաւորական. (Ճ. ՟Ա.։)
indigestible.
Անհալ. չհալեալ. անմարս.
Զի եւ մի՛ տհալ կերակրովք գեղեցիկ շինուած մարմնոյն շփոթեալ խանգարիցի. (Եղիշ. միանձն.։)
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
δυσάρεστος morosus. Որ ոչ դիւրաւ հաճի ընդ իրս. տժգոհ.
Ամենեւին իսկ տհաճ է ազգ մարդկան, եւ տրտնջող եւ քրթմնջող։ Զհիւանդս չարախտս տհաճս առ աղբիւր ջուրց տանիցի. (Ոսկ. ես.։)
ՏՀԱՃ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ՏՀԱՃԵՄ, ՏՀԱՃԻՄ. δυσαρεστέω improbo κατηγορέω accuso. Չհաճիլ. չհաւանիլ. դժկամիլ. տհաճիլ.
Տհաճ լինի, դարձուցանէ զերեսս. (Սիր. նոր. ՟Ի՟Ա. 18։ (հինն. Չթուեցաւ նմա հաճոյ։))
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
Զբազումս իսկ տեսանեմ, զի տհաճին (կամ տհա՛ճ են) ընդ աստուծոյ երկայնամտութիւնն. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Տհաճիմ.
cf. Տհաճիմ.
Եւ ոչ ի վերայ միոյ տհաճեղեալ։ Երեւեցաւ տհաճ լինել վասն առաջնոյն կանանց։ Գիտակցեալ՝՝ թէ տհաճ է (կամ տհաճէ) ընդ բնակիչս աշխարհին հայրն. (Փիլ. լին.։)
ՏՀԱՃ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ՏՀԱՃԵՄ, ՏՀԱՃԻՄ. δυσαρεστέω improbo κατηγορέω accuso. Չհաճիլ. չհաւանիլ. դժկամիլ. տհաճիլ.
Տհաճ լինի, դարձուցանէ զերեսս. (Սիր. նոր. ՟Ի՟Ա. 18։ (հինն. Չթուեցաւ նմա հաճոյ։))
Զբազումս իսկ տեսանեմ, զի տհաճին (կամ տհա՛ճ են) ընդ աստուծոյ երկայնամտութիւնն. (Ոսկ. եփես.։)
to be displeased, discontented, sulky.
displeasure, discontent, disgust, dislike;
disagreement;
sulkiness.
Տհաճն լինել. եւ Անհաճոյ լինելն.
Մեղայ տհաճութեամբ բարուց. (Մաշկ.։)
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
ἅωρος, πρὸ ὤρας immaturus, ante tempus. Ոչ հասունացեալ. խակ. տարաժամ. անժամ. չհասած, չեղած, խակ. խամ.
Զանդ տհաս որ ոչ իւրեանց էր, հնձեցին. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Արեգակնս այս անկենդան՝ զտհաս պտուղս հասուցանէ. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Մանաւանդ՝ Մատաղ հասակաւ. տխեղծ. եւ Տղայամիտ. տգէտ. տխմար. խակամիտ.
Ի տհաս տղայէ։ Ի տհաս մանկունսն։ Տհաս հասակ։ Ի տհաս հասակէ։ Ի բուսոյ տհաս հասակին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։ Շ. մտթ.։ Լմբ. առակ.։ Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Այս է սովորութիւն նորա առ տհասսն, եւ յարձակել ի վերայ նորահասակացն. (Աթ. անտ.)
Տհաս եւ անկիրթ ոգի։ Վարդապետքն ուսմամբ զտհաս հոգիսն առնեն այր կատարեալ։ Որոց իբրեւ հասնոց տուան օրէնքն. արդ զի մի՛ տհասքն օտար համարեսցին ինքեանց զօրէնսն եւ այլն։ Յիսուս քրիստոս յառաջագոյն օրինակաւ ծանուցեալ եղեւ տհասից. (Լմբ. առակ.։ Ուռպ.։ Նախ. օրին.։ Մխ. ապար.։)
ՏՀԱՍ. Ոչ հասու. անտեղեակ.
Քան զտաղսն անհանճարս. զի նոքա թէպէտեւ բարւոյ տհասք, նոյնպէս եւ չարի. (Լմբ. իմ.։)
unripeness, immaturity, crudeness, crudity;
ignorance.
Տհասն գոլ տիօք կամ տիոց.
Ոչ գիտեմք զնա ըստ տհասութեան հասակին։ Յորժամ տեսանէ կատարեալն հասակաւ եւ ուժով զմանուկ տհաս, տեսեալ զտհասութիւն եւ զտկարութիւն մարտակից ախոյանին եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
Վասն տհասութեան եւ տխեղծութեան հասակին. (Տօնակ.։)
cf. Տղայամիտ.
Ի մտաց թեթեւ, մանկաբարոյ, տղայահանճար, մանկամիտ. (Բուզ. ՟Է. 34։)
smothering, drowning children.
Տղայահեղձ նենգութեանն տոյժս հատոյց աստուած եգիպտացւոցն. (Նախ. իմաստ.։)
to become immortal, to be immortalized.
house-tax.
Վարձ տան եւ որպիսի եւ է բնակարանի՝ որպէս հարկ ինչ.
Աղեքսանդր ասէ. ո՛ մայր իմ, դառն իմն տնահարկ իննամսեայ ժամանակի պահանջես յինէն. (Ոսկիփոր.։)
wood-cutting or plant-cutting;
feller.
cf. Տնապան.
οἱκουρός custos domus եւ materfamilias Պահապան տան. տնապան. տնասպասեակ. եւ Տնարար. տանտիկին.
Շունք տնպահք պաշտպանք լինին։ Եղբայր կամ որդի կամ դուստր կամ կին տնպահ, կամ հարազատ սիրելի. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
porter's lodge.
family, tribe, house, race, line, lineage, extraction.
• , ի, ի-ա հլ. «զարմ, ցեղ, ազգա-տոհմ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եզն. Մծբ. Եղիշ. Փարպ. որից տոհմագիր «ցեղագրութիւն» Կոչ. 183. տոհմաթիւ «ազգահամար» Ա. տիմ. ա. 4. Տիտ. գ. 9. տոհմական «առատ բերք» Ղկ. ժբ. 16. Ոսկ. Կոչ. Եփր. գ. կոր. 122. Ագաթ. Եզն. «ազգական» Մծբ. «ցեղա-յին» Փիլ. «ազնուական» Մծր. 374. տռհմա-կից Ագաթ. Վեցօր. տոհմիկ «ազնուական» Բուզ. Եղիշ. ը. 126. տոհմակութիւն «ազ-նուականութիւն» Փարպ. 167. աղգատոհմ ՍԳղ. Եւս. պտմ. ապատոհմ Ոսկ. եփես. 912. Մծբ. անտոհմ Ա. կոր. ա. 28. անտոնմակ Փարպ. համատոհմակ (չունի ԱԲ) Թղ. պրռ-ևրղ. ՀԱ. 1921, 20. բազմատոհմ Եփր. պհ. Վեզօր. բարետոհմիկ Ոսկ. ա. կոր. դայե-կատոհմ Գ. մկ. ե. 18. ծառայատոհմ Ա-գաթ. միատոհմ Ագաթ. վատատոհմակ Փարպ. տոհմարան (նորագիւտ բառ) Մխ. անեց. 37, 39 ևն։ Տոհմն ձևն է ցոյց տալիս Նոռառիւտ մնազ., ուր գտնում ենք ի տոհ-մանէ Ա. մն. ի. 6, տոհմանցն Ա. մն. իղ. 26, ազգատոհմանցն Բ. մն. ա. 2 հոլովա-ձևերը։
• = Պհլ. tohm «տոհմ», որ գործ ծուած է 27-2045 Թուրֆանի նորագիւտ արձանագրութեանց մէջ. որից mrdwhm (կարդա՛ mardohm, «մարդիկ» (այն է *mard-tohm=«մարդա-տոհմ» >պրս. [arabic word] mardum «մարդիկ» MSL 17, 2)։ Միւս իրանեան ձևերն են՝ սոգդ. tōxm «սերունդ», պհլ. [other alphabet] tohm, tōxm, tuxm «սերմն (բոաական և կամ առ-նական), սերունդ, ցեղ», [other alphabet] tohmak, tōxmak, tuxmak «սերմ, ցեղ, ծագում, ծր-նունդ», պրս. tāhm (հնագոյն ձևը), [arabic word] tuxm «սերմ, ձու, ցեղ, ծագում», [arabic word] tux-ma «ծագում, ցեղ», [arabic word] tuxmagān «ա-մորձիք մարդոյ, սերմն բուսոց», քրդ. tox-ma «ցեղ, սերունդ», txoma «բոյն», tim «կորիզ, հատիկ, ունդ», բելուճ. tom, tum «սերմ», պազ. tuxm «սերմ», tuxma «սե-րունդ, ծագում», ϑum «սերմ». հնագոյն ձևերն են հպրս. [other alphabet] taumā (կարդա՛ tauhmā, ըստ Benveniste, BSL л 93, 76-79) «ընտանիք, ցեղատոհմ», զնդ. ❇ ︎ taoxman-«սերմ, ցեղ», սանս. [other alphabet] tokman «ընձիւղ»։ Իրան-եանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] tōhmā «ցեղ, ազգատոհմ, սերունդ», արաբ. [arabic word] tuxm, թրք. [arabic word] toxum, ռմկ. tohum «բուսական կամ առնական սերմ, ցեղ»։ Ըստ Pokorny 1, 713 իրանեան բառերը ծագում են հնխ. teuq-արմատից, որից է նաև մբգ. diehter «թոռ»։ Ուրիշ ցեղակից ձև չկայ։ Հայերէնի մէջ բնիկ լինելու պարագային պի-տի ունենայինք *թոյք։-Հիւբշ. 253։
• ՆՀԲ լծ. պրս. թրք. թուխմ, թուխում, թօխմ, թօհում և վրաց. տո՛մի։-Զնդ. հպրս. և պրս. ձևերի հետ են համե-մատել նախ Windisch. 11 և յետռ. Spiegel, Hofers Zeitsch. 1, 61, Gosche 13, Եւրոպա 1849, 200, Böttich. ZDMG 1850, 363, Lag. Urgesch. 322, Spiegel Huzw. Gram. 164, Müller SWAW 38, 574, Justi, Zendsp. 130, Dict. Kurde 9s ևն։ Böttich. Horae aram. 36, 68, Rudim. 42, 120, Lag. Cesam. Abhd. 48 ասոր. ձևի հետ։ Pictet 2, 237 կցում է սանս. dama, զնդ. dəmāna, nəma-
• na, յն. δόμος, δῶμα, լտ. domus=հյ. տուն ընտանիքին։
• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջոցով են վրաց. ტოძი տոմի, մինգ. ტომი տոմի «տոհմ, ցեղ» (այս-պէս նախ Brosset JAs. 1832, 529). ուղղա-կի պարսկերէնից է փոխառեալ վրաց. ვარ-ტუხმე վարտուխմե «ծնողք»։
δῆμος pars tribus, populus γένος, γενεά , ἕθνος gens, genus, generatio συγγένεια cognatio πατριά familia, parentela. (լծ. պ. թ. թուխմ, թուխում, թօխմ, թօհում. որ է Սերմն. սերունդ. զաւակ) վր. տո՛մի. Զարմ. ցեղ. ազգատոհմ. տուն. ժողովուրդ. ազգի ճուղ. սօյ, ճինս, սինսիլէ.
Ցեղն յուդայի ըստ տոհմից։ Տոհմն զարայի ըստ արանց։ Յազգէ տոհմին յուդայի։ Առաքեցին որդիքն դանայ ի տոհմից իւրեանց։ Ըստ տոհմից հարցն։ Յակոբեան տոհմիս։ Յազգէն դաւթայ, ի տոհմէն փարեսեանց, ի ցեղէն յուդայ։ Ամենայն տոհմք ազանց։ Որ յազգիս մերում, եւ ոչ ի տոհմի մերում, եւ ոչ ի ժողովրդեան մերում։ Յիսրայելեան տոհմէ անտի (յն. յիսրայելէ)։ Պատուհաս մահու զնա տոհմաւ հարցեն (յն. ամենայն տամբ). եւ այլն։
Ընտրեցաւ տոհմ յամենայն տոհմաց. (Եփր. ծն.։)
Ի տոհմէն արծրունեաց, ի տոհմէն սիւնեաց, ի տոհմէն ռշտունեաց։ Յայլմէ տոհմէ։ Արք պարսիկք յաւագ տոհմաց. (Եղիշ.։ Փարպ.։)
Ոչ տոհմից փառաւորութիւն փառաւոր է առ աստուծոյ, այլ առաքինութեան բարետոհմութիւն։ Ամուսնաւորաց եւ մահկանացուաց ազգ է տոհմ աստուծոց նոցա. (Յճխ. ՟Ի։ Եզնիկ.։)
Ի տոհմս տոհմ ազգաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Տոհմաթիւք.
cf. ՏՈՀՄԱԹԻՒՔ. γενεαλογία . Ժամանակօք չափի եւ շօշափի, եւ ընդ տոհմագիրս մտանէ (այսինքն անցանէ ի գիր ազգաբանութեան). Կոչ. ՟Ժ՟Ա. (ուր թարգմանի, ընդ մատենագիրս մտանել)։
genealogy, pedigree.
γενεαλογία genealogia. Ազգահամար, ազգաբանութիւն. տոհմագիրք. ճիւղադրութիւն. ճուղագրութիւն.
Չհայել յառասպելս, եւ ի տոհմաթիւս անչափս։ Զտոհմաթիւս, եւ զհեռ, եւ զօրինական կռիւս. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 4։ Տիտ. ՟Գ. 9։)
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
γενικός gentilitius. Տոհմային. ազգային. ցեղական. առունին.
Յոլովք եւ մեծամեծք լինին կռիւք յաղագս ի տոհմոն պատուոց. քանզի տոհմական պատերազմ իբրու զի չարագոյն են քան զօտարականաց. (Փիլ. լին. ՟Բ. 60։)
Մուրթքէ տոհմական էր սաւուղեան գնդին. (Մծբ. ՟Գ. (տպ. տոհմակից)։)
Հոմացեղիցն եւ տոհմականաց, որոց սեպհական էր ընտանութիւնն, կատաղի ցասմամբ ընդդէմ զինեցայ. (Սկեւռ. աղ.։)
ՏՈՀՄԱԿԱՆ. εὑγενής generosus, nobilis. Քաջատոհմիկ. ազնուազարմ. ազնուական.
Միջակայնոց եւ պայազատաց, շինականաց եւ տոհմականաց։ Թագաւորն մեծ տոհմական. (Նար. ՟Գ։ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Առն ուրումն մեծատան ետուն տոհմականս. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 16։)
Իբրեւ զերկիր ինչ պարարտ ընկալեալ զսերմանիս՝ պտղաբեր լիջիք եւ ձեզոյն լայնեալ տոհմականս բազմացուսջիք։ Ու սերմ է, արդ եւ բազում տոհմականք։ Որչափ ինչ վնաս արմտեացն լինիցի, թէպէտեւ տոհմական ոչ, սակայն զգլուխն տայ։ Անդն ոչ զցանեալն եւեթ պարտի բերել, այլ առաւել եւս տոհմականս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Տոհմականով կանգնեալ, եւ զերդարեալ թեփովք եւ ցօղնով եւ քտտով, զոր յաւելու նոցա երկիր. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Հատն ցորենոյ պտղաբերէ տոհմականաւ։ Եբեր պտուղ տոհմականաւ։ Տոհմականօք բուսանի։ Ոչ վիշապք զտոհմականս արդեանց կրեն. (Ագաթ.։ Շ. խոստ.։ Լմբ. սղ.։ Եզնիկ.։)
Հարիւրաւոր կոչեցան տոհմականք աստուծոյ. (Ոսկիփոր.։)
Եւ նմանութեամբ՝ առաւելութիւն պտղոյ այլոց իրաց. շահ. ἑπικαρπία usus fructuosus, quaestus, foenus
Ո՞ ոչ ընկալցի այնպիսի քաղցր հատուցանօղ ի ժամանակի հանդերձ տոհմականաւն զփոխն։ Պահանջէ զտոհմականս իւր շնորհաց. (Ածաբ. աղք.։ Լմբ. վերափոխ.։)
Ունիցիս գանձս յերկինս. ոչ կորնչին իրքն, այլ առաւել տոհմականօք ածեն, եւ առաւել քան զոր տայցեսն՝ առնուս. (Մեկն. ղկ.։)
high birth, nobility;
production, fertility.
Տոհմականն գոլ, որպէս Քաջատոհմ ազնուականութիւն. եւ Պտղաբերութիւն.
Քաջութիւն, տոհմականութիւն, արդարութիւն. (Փարպ.։)
cf. Տոհմային.
συγγενής cognatus. Համատոհմ. ազգակից. ազգական. հոմացեղ.
Ոչ յերկրէ տոհմակցաց քոց ի մարմնոյ եւ յարենէ ազգի քոյ։ Որ ազգակից եւ տոհմակից էր մեծի քահանայապետին սահակայ ... Երկու եւս այլովք տոհմակցօք։ Եղեր տոհմակից մեր։ Տոհմակից թագաւորին. (Ագաթ.։ Փարպ.։ ՃՃ.։)
Վերացոյց հան ընդ իւր զմարմինն մեր, զի եղիցի նա բարեխօս տոհմակցաց իւրոց. (Եփր. համաբ.։)
Զիւր վկայեցեալսն արար ուրախակից, զի տոհմակից մարդիկ լիցին ուրախակից տոհմակցաց իւրեանց վկայիցն. (Ագաթ.։)
Ի բնէ գազանութիւն առիւծու, որ ոչ ունի հաղորդութիւն ընդ տոհմակցի իւրոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Աստուած այնոցն արանց ... որպէս տոհմակցաց իմացականիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
of the same family, descent or lineage, related, consanguineous;
abundant, rich produce.
ἑμφύλιος tribulis, intestinus, civilis. Տոհմական. ազգային. ցեղական.
Ամպարհաւաճութիւն եւ բազում այլոց չարեաց գործա՛կ է, որք են սկզմունք օտարականաց եւ տոհմային պատերազմաց։ Գաւառք մեծամեծք եւ բազմամարդիկ՝ տոհմային հեռութեամբք աւերին. (Փիլ.։)
ՏՈՀՄԱՅԻՆ. որպէս συγγενής, συγγενικός cognatus, proximus ὀμοεθνής gentilis, ejusdem gentis Տոհմակից. ազգական. մերձաւոր. ընտանի.
Տոհմային եղբարբք հանդերձ։ Տոհմային քաղաքացւոց։ Տոհմային քաղաքակից ընկերութեան։ Բարեկամք եւ տոհմային սիրելիք։ Տոհմային բարեկամք սիրելիք. (՟Բ. եւ ՟Գ. Մակ.։)
Զազգակից տոհմայինս թողեալ։ Էին ըստ մարմնոյ ազգակիցք նորա, եւ այնպէս տոհմայինք լեալ՝ ոչինչ փրկութիւն շահեցան։ Զի իւր տոհմային զազգականօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 19. 20։ Խոր. ՟Բ. 64։ Կանոն.։)
Ընդ մեծատանըն յիմարին, որում ետուն անդք տոհմային. (Յիսուս որդի.։)
chief of a family or race.
Պետ տոհմի. ցեղապետ. նահապետ. տոհմագլուխ.
Երկոտասան տոհմապետացն։ Նման այսր եւ ի վերայ տոհմապետացն մարգարէն արար. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լին.։)
nobility.
Բարետոհմութիւն. ազնուականութիւն.
Մեծութիւն, փառս, տոհմաւորութիւն։ Թողեալ զպարծանս ազնուական տոհմաւորութեան քո ըստ մարմնոյ. (Փիլ. լին.։ Վրդն. լս.։)
cf. Տոհմական.
εὑγενής, εὑπατρίδης nobilis, patricius. Ազնուատոհմ. քաջատոհմիկ. ազնուական.
Իսկ յետ ազատացն ... եւ ի տոհմիկ մարդկանէ։ Զորպիսի այր տոհմիկ։ Զտոհմիկն առ տոհմիկս ունիք, եւ զվատատոհմակսն առ անտոհմակս։ Անարժանք եւ անծանօթք յազգէ տոհմկաց. (Փիլ. քհ. ՟Ա։ Եղիշ. ՟Ը։ Փարպ.։)
ՏՈՀՄԻԿ. συγγενής . Տոհմաւոր, տոհմակից.
Որ տոհմիկ իսկ էր ազգաւ տոհմին զօրավարացն հայոց. (Բուզ. ՟Դ. 31։)
ՏՈՀՄԻԿ. ἑμφύινος . Տոհմային. ազգային։
Պատերազմաց տոհմիկ (իբր տոհմկաց) եւ օտարականաց փոփոխմունք, եւ աւարումն քաղքաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to take rise or origin, to descend from.
Սերիլ յայն ինչ տոհմէ.
Հայրապետ օծեալ, գրիգորէ տոհմէ ալ. (Գանձ.։)
to distinguish or separate according to family or tribe.
ՏՈՀՄՈՐՈՇ ԱՌՆԵԼ. Որոշումն առնել ըստ տոհմից.
Զիւրաքանչիւր ոք ի մտելոցն տոհմորոշ առնեն. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ա.) (իբր յն. φυλοκρινέω genera dijudico. ուր այլք ընթեռնուն φιλοκρινέω studiose judico ).
parentage, consanguinity.
Ազգականութիւն. տոհմաթիւնք.
Ոչ է պարտ զվիճակ եկեղեցական աստիճանի ձգել ընդ մարնական տոհմութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
to strut, to flaunt.
Իսկ զոտիցն տոհորակելոյ՝ ո՞վ իցէ որ զչափ առնուլ կարիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
surgeon.
missive weapon, sling.
Գործի հանելոյ կամ ձգելոյ զվիրգս. որպէս մեծ պարսատիկ, բաբան, բաղիսար. կամ մուրճ, կռան քարահատաց.
Վաղերք, տապարք, եւ վիրգահանք, մեքենայք, եւ ռմբաքարք. (Արծր. ՟Գ. 2։)
martyr.
μάρτυρ, -υς martyr femina, virgo, mulier. Կոյս կամ կին վկայ քրիստոսի. մարտիրոսուհի.
Ո՛վ վկայուհիդ սուրբ սանդուխտ։ Ի տաճարի հռիփսիմեաց մեծ վկայուհեաց. (Շար.։)
Որք յետ կատարման մեծ վկայուհեաց աւետարանեալք ի լուսաւորչէն. (Գանձ. որպէս եւ ՃՃ. եւ Հ. ստէպ։)
disheartened, faint-hearted, discouraged, despondent.
(լծ. վատ, եւ վեհերոտ). Արմատ Վհատելոյ՝ որպէս Վհատեալ.
Մխիթարեցարու՛ք կարճոգի վհատք մտօք. (Իրեն. առ Լեհ.։)
to discourage, to dishearten, to cast down, to dispirit, to deject, to unnerve. cf. Վհատիմ.
Վհատեցուցանել. ահացուցանել. լքուցանել.
Սուտ մարգարէք վհատէին զժողովուրդն. (Մխ. երեմ.։)
չ.ձ. ՎՀԱՏԵՄ ՎՀԱՏԻՄ. չ.ձ. εὑλαβέομαι vereor, timeo, metuo ἑκλύομαι dissolvor. Վեհերոտիլ. վատասրտիլ. լքանիլ. զանգիտել. պակնուլ. ակնածել. վախվխել, անճրկիլ.
Վասն որոյ վհատեցի, ոչ ի զուր վհատեցի. (Իսիւք.։)
Մի՛ պակիցեն, եւ մի՛ վհատեսցին։ Մի՛ վհատիցիս՝ յանդիմանեալ ի նմանէ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 16։ Եբր. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Մի՛ վհատիր, զի որ մխիթարէն՝ մօտ է։ Դու այժմ վասն ախտիցդ ես վհատեալ. (Իսիւք.։)
Աղօթեաց ի ժամ խաչին, զի ի մեր փորձութիւնս մի՛ վհատիցիմք ի նմանէ. (Պիտառ.։)
to lose courage, to droop, to be disheartened, to despond, to despair, to be disconsolate.
cf. Վհատեմ.
discouraging, disheartening.
discouragement, faint-heartedness, dejection, despondency, grief, languor, despair.
δειλία, ἁκηδία, ὁλιγωρία timor, pavor, acedia, pigritia. Վեհերոտութիւն. երկիւղ. լքումն. տատամսութիւն. ձանձրութիւն. վախկոտութիւն, թուլութիւն, անճրկածութիւն.
Ոչ ետ մեզ աստուած հոգի վհատութեան, այլ զօրութեան։ Սգաւորացն հանդերձ փառաց՝ փոխանակ ոգւոյն վհատութեան. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 7։ Ես. ՟Կ՟Ա. 3։)
Ոմանց վհատութիւն եղեւ պատճառք աղքատութեան. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի սկզբան մարտիցն էարկ վհատութիւն։ Եւ ոչ ընդ վհատութեամբ անկանել. (Իսիւք.։)
Նեղեն զիս ախտք վհատութեան եւ կարճմտութեան. (Վրք. հց. ՟Ը։)
cf. Վհկահարցուկ.
ՎՀԿԱՀԱՐՑՈՒ կամ ՎՀԿԱՀԱՐՑՈՒԿ. Հարցանօղ վհկաւ. իղձ (ըստ Միք. ՟Գ. 7).
Ամաշեսցեն հարցուկք. վհկակարցուք (վհկահարցուկք). (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
soothsayer, sorcerer;
conjurer.
ՎՀԿԱՀԱՐՑՈՒ կամ ՎՀԿԱՀԱՐՑՈՒԿ. Հարցանօղ վհկաւ. իղձ (ըստ Միք. ՟Գ. 7).
Ամաշեսցեն հարցուկք. (վհկակարցուք (վհկահարցուկք). Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
sorcery, witchcraft, divination, magic.
Չար արուեստ վհկաց. դիւթութիւն, հմայք, կախարդութիւն.
Ակնունէր դիւթութեամբ վհկութեան իւրոյ կենդանացուցանել. (զարայ. Խոր. ՟Ա. 14։)
conjurer, sorcerer, wizard, magician;
prophetess, pythoness, witch, sorceress.
• , ի-ա հլ. «կախարդ, հմայող» ՍԳր. որից վհկութիւն Խոր. վհկահարցու(կ) Մծբ. գրուած է նաև վոնուկ Ոսկ. ես. 105, 106, 107, Լաբուբ. 33. Նորագիւտ Ա. մնաց. ժ. 13. Գէ. ես. («որովայնակոչ» նշանակու-թեամբ) Մագ. թղ. 139. հմմտ. Ոսկ. ես. 106 кՀի՛նչ ինչ վոհուկն իցէ. պարտ է ասել դև իմն չար է, որ յորովայնէ կանանց խօսի»։
• Հներից Տաթև. հարց. 388 վիհ բա-ռից. «Վհուկն այն է որ ի վհաց և յան-դընդոց մեռեալս կերպարանեն»։ Հիւնք. արաբ. fiqh «օրէնսգիտութիւն», fāqih «գիտուն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 374 վեհ կամ վիհ բառից, կամ կելտ. ֆրանս. fç'e, ficca «վհուկ»։ Պատահական նը-մանութիւն ունի թրք. ❇ ❇ būyū «կա-խարդանք»։ Արդեօք հպրս. vahav, vahu, զնդ. vanhav-, vanhu-, vohu-«բարի (կրօնական և բարոյական առումով, գործածուած նաև աստուածների հա-մար)» բա՞ռն է պհլ. -uk վերջաւորու-թեամբ. այս պարագային հնագոյն ձեն է վոհուկ. հմմտ. աղէկ մանուկ, մէնէ աղէկներ ևն։
• ԳՒՌ.-Մշ. վհուգ։
ἑγγαστρίμυθος ventriloquus, pytho. (լծ. թ. պիւյիւճի ... ) Կախարդ՝ այր կամ կին. հարցուկ. հմայօղ. որովայնակոչ (ըստ յն. իսկ եբր. օպ)
Զհետ վհկաց մի՛ երթայցէք։ Այր կամ կին, որ լինիցի վհուկ կամ գէտ, մահու մեռցի։ Կախարդիցէ կախարդանօք, եւ վհուկ եւ նշանագէտ լինիցի առ ի զմեռեալս հարցանելոյ։ Եբարձ զվհուկս եւ զգէտս յերկրէ։ Խնդրեցէ՛ք ինձ կին մի վհուկ։ Դիւթեա՛ դու նաձ վհկաւդ (իբրու վհկութեամբդ)։ Զվհուկս եւ զգետնակոչս, եւ այլն։
Զի՞նչ վհուկ (կամ վոհուկ).դեւ իմն չար, որ յորովայնէ կանանցն խօսի, եւ նոր իրօքն ջանայ հաւանելի առն զմոլութիւն. (Գէ. ես.։)
Վհուկ. որ մեռելոյ ոսկերբ հարցանէ. կամ դեւ հարցուկ։
afflicting oneself or toiling needlessly;
suffering willingly.
κακόμοχθος male laborans, sive in vanum. Որ անձամբ անձին հանէ վիշտս. որպէս զրաջան վշտակիր.
Դատաւոր կաւագործ է, եւ վշտահան. զ՝ի զուր ի նմին կաւոյ աստուած ստեղծանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Երանի՛ տացուք վշտահանացն, զի սոքա յերկինս փութան. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
unskilfubiess, ignorance.
ἅγνοια. ignorantia, ἁπειρία, imperitia. Անտեղեակն գոլ. անգիտութիւն. անհմտութիւն. նատանլըգ, աճէմիլիք.
not confined to one place, uncircumscribed;
absurd, extravagant;
unbecoming, unsuitable.
որ եւ ԱՆՏԵՂ.(ἅτοπος q.d. loco carens) Անկարօտ տեղւոյ. անուր. անուրեք. ոչ պարագրեալ տեղեաւ. անսահման. անչափ.
Որ անարարն է, նոյն եւ անտեղի է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Անուր, եւ տեղի. (Վահր. երրորդ.։)
Անտեղի՛ է մեզ ի մեհենիդ ի ներքս լինել՝ վասն ի ներքս ի դմա գրիգորի սքանչելագործի օթելոյ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Յամենայնի է (աստուած), եւ յամենեսեան, ի տեղիս եւ յանտեղիս. (Վանակ. հւտ.։)
Անպատեհ. անպատշաճ. անյարմար. անդէպ. անվայելուչ. եւ Աւելորդ. եօլսուզ, մինասիպէթսիզ, ույկունսուզ.
Յանտեղեացն հրաժարեսցէ. (Բրս. ճգն.։)
Եթէ ասեմք, ոչինչ անտեղի է. (Սահմ. ՟Բ։)
Լսէր յաւէտ անտեղի գոլ զոչ երթալն. (Յհ. կթ.։)
Անտեղութիւն, անպատեհութիւն, յոր լինի ձգել զդիմախօսն. εἱς ἅτοπον ἁπαγωγή. reductio ad absurdum.
Ոչ եւ զմի յայսցանէ կարասցես ինձ յանտեղեաց տալ. այսինքն անտեղի ցուցանել. (Սարկ. հանգ.։)
Հասեալ ի սահմանս իմաստութեան, եւ ոչ անտեղի գոլով ամենայն բժշկական արհեստիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
hard, inflexible.
Նաւահանգիստ անտեղիտալի պնդութեան ալեացն. (Պիտ.։)
Անտեղիտալի ներհական կրից. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
absurdity, extravagance, incongruity, unsuitableness, unfitness, impropriety.
Չունելն զտեղի հաստատուն.
Բայց եթէ գերիս ունիցին (աղջկունս) անտի չտային հրաժեշտ. զի վասն անտեղւութեանն դիւրին լինիցի յաստուածպաշտութիւն դարձուցանել (զնոսա). (Կիւրղ. ծն.։)
ἁτοπία, ἁτόπημα. absurditas. Անպատեհութիւն. անպատշաճութիւն. յոռութիւն. եօլսուզլուգ.
Փախչելի յայսպիսի անտեղութենէ։ Ոչ գիտեն, յորպիսի անկանին յանտեղութիւն։ Փախուցեալ ի բանիս անտեղութենէ՝ հարկաւ խոստովանեսցին զմիւսն. (Կիւրղ. գանձ.։)
invisible;
incomprehensible;
— առնել, to neglect, to take no care of, to despise, to quit, to abandon, cf. Անտեսել.
որ եւ ԱՆՏԵՍԱՆԵԼԻ. ἁόρατος, ἁθέατος, ἁθεώρητος. invisibilis, inconspicabilis, incomprehensibilis. Աներեւոյթ. որ ոչն տեսանի զգալի աչօք, կամ ոչ բովանդակի մտօք. անհասանելի. իմանալի, ւե անպարիմանալի. եւ ըստ այսմ ասի զաստուծոյ, զհոգեղինաց, եւ զթաքուն իրաց կամ զխորհրդոց, ըստ այլ եւ այլ տեսութեան. կէօզե կէօրիւնմէզ, ֆեհմ օլունմազ.
Աստուած՝ ամենայն մահկանացու բնութեան անտես գոլով՝ ի նոցունց գործոց իւրոց տեսեալ լինի. (Արիստ. աշխարհ։)
Զանտեսն հրեշտակաց. (Նար. կուս.։)
Մնաս եւ ի հասանելն անհաս, եւ յիմանալն անճառ, ի յեւս տեսանելն՝ եւս առաւել գիտել, թէ անտես է. (Լմբ. սղ. ՟Հ՟Զ։)
Պահեցաւ յանահատի անդ անտես բնաւ ի մարդկանէ. (Իգն.։)
Ի դէմս ոչ եւս ժանաչէր զնա, անտես էր նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Անտես եւ անլուր ճշմարտութեանն սիրէ լինել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Օրհնեալդ ի կանայս, երանելի տեսողաց, եւ տարփելի անտեսից. (Թէոդոր. կուս.։)
Նիրհեալք՝ անտես սքանչելեացն լինէին. (Սիսիան.։)
Ի հանդերձեալ կեանքն տեսանեն զաստուած դէմ յանդիման, յոր անտես հաւատացեալ էին. (Ոսկիփոր.։)
Ահաւասիկ եւ մեք զանձինս անտես առնեմք զտկարութիւն. (Կլիմաք.։)
Ի՞մ իմիք արժանի լինիցիմք, թէ յինչս զընդայցեմք, եւ զոգիս անտես առնիցեմք։ Չէ՛ պարտ եւ ոչ զմի ժամ՝ անտես առնել զվաճառաշահութիւնս զայս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ի յոլովից իմն անտես լեալ. (Յհ. կթ.։)
invisibly.
Իմանալի օրինակաւ. անհասութեամբ. անյայտաբար եւ թաքնաբար. լռելեայն. առանց տեսութեան.
Ի սրովբէից անտեսաբար ահիւ պատուեալ. (Շար.։)
Ի մաքրութիւն նորոգման ներքին մարդոյն անտեսաբար կենսացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Նըմա դշխոյն հարաւային՝ եկն ի տեսիլ ըղձմամբ սրտին, քեզ քառանկիւն կողմ աշխարհի՝ անտեսաբար երկիր պագին. (Յիսուս որդի.։)
formless, shapeless.
Մի՛ մարդիկ կարծիցես մահկանացուս, այլ անտեսակս յեղանակս ոգւոյ։ Նիւթ՝ անտեսակ սա ճեպի լինել։ Խնդրել (յերկինս) զանտեսակն եւ զանորակն. (Փիլ. լին.։ եւ նխ. ՟Ա. ՟Բ։)
Ահընկէցք, անտեսակք։ Յամարեցաւ յօդուածս յանտեսակ տարերց. (ՃՃ.։)
invisible;
incomprehensible.
Յանտեսականէն անտեսականք. (Շ. հրեշտ.։)
cf. Անտեսական.
Որ է պատկեր աներեւոյթին աստուծոյ. եթէ կերպարան է անտեսանելւոյ, ապա եւ ինքն անտեսանելի է։ Աներեւոյթ է թշնամին, եւ անտեսանելի է հոգին՝ որ առնու զվէրսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14. 22։)
Ցուցանէր զճառագայթս ճանապարհի առաքինութեան անտեսանելի եւ աղջամղջին երեւեալ. (Լաստ. յիշ.։)
to neglect, to abandon, to slight;
to connive at.
Զփոքումբքն զանց առնել եւ անտեսել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յորժամ հայրն անտեսէ զարտասուսդ, եւ լոյս աչացդ պակասէ։ Անարգէ զօրէնսդիրն՝ որ զօրէնսն անտեսէ եւ արհամարհէ. (Մաշկ.։)
Ստորնայնոցս անտեսողն (տպ.արհամարհողն). (Ոսկ. լս.։)
Մի՛ անտեսեսցի ինձ աստանօր եւ միւս մարգարէութիւնն։ Որք թեթեւ համարեալ, եւ անտեսեալք էին յաչս նոցա. (Յհ. կթ.։)
invisibility;
incomprehensibility;
blindness;
connivance.
Յանտեսութեանն թերահաւատ եղեալ, եւ տեսութեամբն եւ շօշափմամբն հաւատացեալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Թէպէտ եւ անտես է աստուած, զի մարմնաւորս ունիմք աչս, անտեսութեամբ օրհնեսցուք զնա. (Նար. երգ.։)
Ոչ եթէ անտեսութիւնն միայն բաւական իցէ չարին. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Յորժամ ակն ի մարմնի անտեսութեան հաւանի. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
Անտեսութեամբն սխալէ։ (Շ. ընդհանր.։)
Անտեսութեամբ դատապարտեաց զհրէայսն յարտեւան լերինն. (Վրք. ածաբ.։)
Խաւարեալք անգիտութեամբ տգիտանան զբարւոյն ծանօթութիւն՝ որպէս յանտեսութենէ զլոյս։ Ոչ ի հակառակէն լուսոյ հարկանիմ անտեսութեամբ. (Պիտ.։)
Եւ ինքն յաչաց հողեղինի՝ անտեսութեան ամպով ծածկի. (Շ. խոստ.։)
Փոշի հոսեալ ի վերայ երեսաց երկրի՝ ամենայն զգալի իրաց անտեսութիւն առնէ. (Լմբ. սղ.։)
Զերկինս, ուր հրեշտակք են, եւ անտեսութիւնք. (Վրդն. սղ.։)
ἁθεωρισία. negligentia in spectando, ὐπεροψία despectus, despicientia. Անտես առնելն. անփոյթ առնել. անխնամութիւն. անհոգութիւն. արհամարհութիւն.
Ամենայն աշխարհի անտեսութիւն առնել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
without master or governor;
unassisted, forlorn, abandoned.
Յարձակի ի վերայ ... անտերունչ զամենեսեան թողեալ. (Յհ. կթ.։)
Եւ լինէին անտերունչ մակեդոնացիք։ Եւ այլոյ ժամանակին անտերունչ համարել։ Յանտերունչ ինչ ժամանակացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
which does not last, inconstant.
free, independent;
cf. Անտերունչ.
Ոգին անտէր է եւ ինքնիշխան՝ ինքեան կամօք եւ ինքնակալութեամբ մատակարարեալ։ Անտէր իրք են առաքինութիւնդ, եւ կամաւոր. Անտէր է առաքինութիւնն, եւ կամաւոր, եւ յամենայն հարկաւորութենէ ազատ. (Նիւս. կազմ. ՟Է. ՟Ժ՟Ը. եւ երգ։ յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Զիա՞րդ թողեր զքոյրն քո անտէր. (Վրք. հց. ձ։) որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։
Անտէր մեռեալ։ Անտէր անկեալ դնի. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Թ։)
young;
childish.
Անտի քան զջրհորն. (Թուոց. ԻԱ. 16։)
Որդի մարդոյ անտի յարաժամ կոչէ ի վերայ իւր. վասն զի աստուծոյ (որդի) սեպհական է նա. (Զքր. կթ.։)
Անտի անդր նոր երկինք, եւ նոր երկիր լինին. այսինքն յայնմհետէ, այնուհետեւ. λοιπόν. in posterum. (Կոչ. ԺԶ։)
Ի ծառոյ անտի։ Ի տեղւոջէ անտի։ Ի լեռնէ անտի եւ այլն։ Յիւրմէ անտի փառացն։ Ի նոցա անտի յուսոյն։ Ի նոցունց դից անտի։ Ի հեթանոսական ուսմանց անտի։ Կոչէր ի ձկնորսութենէ անտի. (Յճխ.։ Ագաթ.։)
Դաւաճանեալ ի դիւէ անտի։ Յիսկզբանց անտի կալոյ յաթոռ հայրապետութեան. (Յհ. կթ.։)
ԱՆՏԻ, իք, ից, իօք. ὀ, ἠ, τὸ ἑκεῖθεν. qui, quae quod inde, ibi, futurus, -a, -um. Որ ինչ է անդ կամ անդանօր. այսինքն հանդերձեալն. ախրէթտէքի ախրէթ.
Խնդրեսցուք զանտի զհանգիստն. (Յճխ. ԺԶ։)
Երկրաւս զերկինս գործեցեր, եւ շահեցար զաստիսս եւ զանտիսն։ Զիա՞րդ ակն ունիմք զաստիս վայելել, եւ զանտիսն առնուլ. (Խոսր.։)
Յանդին իմոց բարեաց մի՛ ճաշակեսցես. (Վրք. հց. Թ։) Մերթ՝ Որ ինչ է անդ կամ յայնմ տեղւոջ.
ԱՆՏԻ, տիոյ, ոց. ԱՆՏԻ. որ եւ ԱՆՏԻԱԿԱՆ. Պակաս ի տիոց. անկատար հասակաւ. եւ Տհաս. եւ Կարճեալ ի կենաց աշխարհի.
Կոյսք զանկատար յոյսս աշխարէին, եւ պատանեակք զանտիս հասակսն. (Փիլ. յովն.։)
cf. ԱՆՏԻ. որպէս Անկատար տիօք. եւ Մանկական. տղայական. ճահիլ.
that spreads much good scent.
Ոչ յոլովից խառնից՝ զանազան ծաղկանց՝ ըստ հնոյն բազմաբուրեան այլայլութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
wealthy, opulent, very rich;
precious, very dear.
Լի գանձիւք կամ հարստութեամբ. խիստ հարուստ.
Տեսանէ իմաստունն ի միտս իւր զբազմագանձ աշխարհն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
very learned.
Գիտակ բազում իրաց, բազմահմուտ. ներհուն.
Չզօրեմ ուսանել զիմաստս նոցա, վասն զի եւս հին են քան զիս, եւ բազումք, եւ բազմագէտք. (Ոսկիփոր.։)
Զզօրութիւնս նոցա (սուրբ գրոց) ասեմք մեք, եւ ո՛չ զբազմագէտ երեսս նոցա. (Եփր. հռ.։)
very dear, precious.
Մարգարիտս բազմագինս։ Ակն բազմագին. (Վրք. հց.։)
Աւուրոք իցեմ ես բազմագին, ամաց յոլով եմ ծեր եւ հին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Բազմագին.
Մարգարիտս բազմագինս։ Ակն բազմագին. (Վրք. հց.։)
written in many manners;
polygraph.
Առակս խորիմացս, դիւալուրս, բազմագիրս, շնորհագիրս. (Ագաթ.։ Կորիւն դնէ՝ բազմադիմիս։)
that has many heads.
cf. Բազմագլխեան.
cf. Բազմագլխեան.
Գօտի ածել ընդ մէջ. քանզի տեղին այն ի մսուր համարեալ է բազմագլուխ պաճարին՝ ի մեղն ցանկութեան։ Վասն բազմագլուխ գազանին՝ ցանկութեան. (Փիլ. ել.։)
Գլխատեսցո՛ւք այսուհետեւ զբազմագլուխ գազանն (զնախանձ). քանզի բազում կերպարանք են չարակնութեանն։ Չա՛ր է փառաց ցանկութիւն, եւ բուռն գազան է զայրացեալ եւ բազմագլուխ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
very frequented (road).
Դատարկասցին ճանապարհք բազմագնացք առ ի չգոյէ մարդկան. (Ճ. ՟Բ.։)
of many colours;
more, much, various.
Մեծարեաց զբազումս ի մոգուց, եւ զբազմագոյնս ի մոգպետաց։ Հարկք աշխարհին բազմագոյն քան առ հարբն նորա երթայր յարքունիս. (Եղիշ. ՟Ա.՟Բ։)
Զբազմագոյն երանգսն։ Պտղոց բազմագունացեւ համանդամից. (Միսայէլ խչ.։)
very celebrated;
very praiseworthy;
that praises or is praised much.
πολυΰμνητος celeberrimus, celebratissimus Յոյժ գովեալ կամ գովելի, մեծահամբաւ. բարեհռչակ.
very mild, merciful, full of fondness, compassionate.
Բազմագութ մարդասէր շնորհեա՛ զթողութիւն։ Որ զբազմագութ ողորմութիւնդ քո ցուցեր առ ազգս մարդկան. (Շար.։)
Յաղագս այսպիսի բազմագութ մարդասիրութեանդ։ Յհ. (իմ. եկեղ.։)
of a great assembly.
Բազմագումար զօրօք գայր հասանէր յաշխարն հայոց. (Կաղանկտ.։)
Բազում ծախիւք, եւ բազմագումար արուեստաւ որօք յերեւելիս հրաշակերտէ շինուածս. (Արծր. ՟Ե. 3։)
that has many colours or shapes, diverse, multifarious.
Ի սնգոյրս եւ ի ծարոյրս, եւ ի բազմագունակ հանդերձս պայծառս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Բազմագունակ եւ բազմապատիկ է արտաքնոցն վարքն, եւ այլ երբէք այլ առ հաճոյսն հանդիպեցելոցն ստեղծանեն. (Բրս. հց.։)
cf. Բազմագունակ.
Բազմագուեան գործ հրաշալին, այն որ ի քղանցըս հանդերձին. (Շ. եդես.։)
very numerous, of many forces.
Բազում պաշտօնէիւք, եւ բազմագունդ քահանայիւք. (Եղիշ. ՟Ա։)
Չճառեաց զաներեւոյթ զօրութէանն, եւ զբազմագունդ հրեշտակաց. (Կիւրղ. ծն.։)
Առ ընդ իւր զբազմագունդ զօրացն հաւատոց. (Եղիշ. թաղմ.։)
of several colours or shapes, diverse, multifarious;
— ակն, succinum (yellow amber), cf. Սաթ.
Լայնաբար երեւի նշանակել զԲազմագունեան գոհարս. գունզգուն գոհարներ.
of several, ages;
— հնութիւն remote antiquity;
— ժամանակ, a long suite of centuries.
who is possessed by demons;
idolator of many gods.
Ոչ միայն զբազմադեւ պատանին բժշկեալ տեսանէք, այլեւ զդեւսն ի ծովն հեղձուցեալ. (Եղիշ. մատն.։)
much hoarded up.
Ոտք փղաց ... իբրեւ զսիւնս հաստատունս ... բառնալ զմեծաբեռն ծանրութիւն բազմադէզն մարմնոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
polyedrical;
equivocal;
multiform, diverse, manifold, multifarious;
of many different manners.
Բազմոտանիս ոմանս գոլ, եւ բազմադէմս. (Դիոն. երկն. յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)
Զի ի բազմադէմ շնորհացն՝ որ ի մեզ, բազմօք յաճախեսցեն գոհութիւքնն վասն մեր. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 11։)
Վասն առաջին աշխատութեանց քոց, եւ բազմադէմ քաղաքավարութեանցն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Բազմադէմ ձգեմ զմարդիկ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ձ.) իսկ տպ. բազմադէմ չարեօք։
Չարչարեցայ պէսպէս տեսլեամբք բազմադէմս. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
cf. Բազմադէմ.
Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, եւ նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենացուն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Բազմադիմի էին օրհասք մահուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Հա՛յր մեր ... փրկեա՛ զմեզ. ամենայն ուրեք բազմադիմի բանիւս այսուիկ հրամայէ (Քրիստոս) վարել։ Յամենայն կողմանց առնիցէ բազմադիմի զճառն. յն. բազմաւորական բանիւ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Բազմադիմի ջանայր շիջու. ցանել զհաւատ քրիստոնէութեան։ Եւ որպիսի շուք բազմադիմիս արարին առ ի պատիւ դիւոյ. (Խոր. ՟Գ. 12. եւ ՟Բ. 57։)
of many doors.
Մի մի ի բանից անտի առաքելոյ բազմադուռն է, սակայն ոչ եթէ հարկ վտանգի է ինձ ելանել ընդ ամենայն դրունս նոցա. (Եփր. հռ.։)
very various, of many kinds.
Մարդիկ ինքեամբ ձգեն խորհուրդս խորհուրդս բազմազան, եւ խնդիրս ամբաւս. (Ածաբ. ժղ.։)
Չարիս բազմազանս ամենեցուն հասիս բազմազանս ամենեցուն հասոյց. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Բազմազան հոգս բերեալ. (Փարպ.։)
Բազմազան զարդուք. (Յհ. կթ.։)
Բազմազան կերովքն եւ անյագ խահիւք զցանկութիւնս նորոգս գործեցին։ Բազմազան (իբր բազմածախ) խրախճանութիւն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Ի բազմազան շնորհէն լցեալ կատարեցաւ վայելչութիւն կենցաղւոյս։ Բազմազան ինչք, կամ բուսակք, կամ հալածանք։ Մրցանակք բազմազանք. (Պիտ.։)
Գնացին յաշխարհն իւրեանց բազմազան աւարաւ. (Կաղանկտ.։)
tbat is adorned magnificently;
that has many ornaments.
Ոչ հայել ի սեղանս բազմազարդս խորտկաց. (Վրք. ոսկ. (տպ. բազմազանս)։)
Սեղան բազմախորտիկ եւ բազմազարդ՝ ո՛չ երբէք անուշութեամբ լինի ճաշակելի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
that has many children.
Ուրա՛խ լեր դշխոյ՝ հարսն պանծալի, բազմազաւակ կուսութեամբ բերկրեալ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Բազմազաւակ կոյս՝ ծնեալ անախտաբար զազգս որդւոց մարդկան սուրբ աւազանաւն յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի. (Գանձ.։)
wandering;
busy, eager;
meddlesome.
Ունօղ զբազում զբազումն. բազմահոդ.
Ի մանկութենէ հրաժարեալ ի բազմազբաղս կենցաղոյս. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Գ.։)
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
Թէպէտեւ հոգին մի է, սակայն բազմազգի մերում ըստ փրկութեանն՝ բազմօրինակ եւ խորհուրդ փրկութեանն հրաշագործի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի լեզուս նոցա վառեալ հուր այրիչ. վասն որոյ բազմազգեաց լեզուօք զինքն երեւեցոյց ծածկագէտն. (Գանձ. (ուր եթէ բազմազգեացն առցի իբր անհոլով, լինի Կրօղ՝ ունօղ բազում ինչ)։)
copious, abundant.
Բազմազեղ հոսմամբ։ Ի բազմազեղդ քո սեղանոյ. (Նար. ՟Հ՟Դ եւ ՟Լ՟Է։)
Ամենիմաստ ամենից հայր՝ բազմազեղ՝ խնամող։ Որ զբազմազեղ ներողութիւնդ քո ցուցեր. (Շար.։)
Արքայն Սմպատ՝ բազմազեղ նախախնամութեամբ յինքն զնա ածէր յանձանձէր. (Յհ. կթ.։)
Բազմազեղ տեսարան (ժողովոյս). յն. յորդահոսան, կամ բազմակարկաջ. իբր բազմամբոխ։ (Կիւրղ. ի կոյսն.)
full of pleasures, very amusing.
Յոյժ զուարճալի եւ հանդիսական. զուարթագին. խնդալից.
Բազմազուարճ սաղմոսերգութեամբ հանգուցին ի վկայարանի. (Յհ. կթ.։)
very strong, very powerful;
numerous army.
πολυδύναμος multipotens, praevalens Որոյ բազում է զօրութիւն, մեծազօր. բազմապատիկ զօրութեամբ. հզօր. զօրեղ առ բազում ինչ.
Մի է հոգին սուրբ, առանց բաժանման է, եւ բազմազօր. (Կոչ. ՟Դ։)
very numerous.
πολυάριθμος numerosus, multiplex Բազում թուով. բազմահամար. յոգնահամար. անհամար. շատ, շատւոր.
Եւ ոչ զառ ի նմանէ չարեացն սահման կարօղ եմք գիտել՝ բազմաթիւ լինելովս. (Լմբ. պտրգ.) իմա՛ զբազումս ի չարեացն թուելով. կամ վասն բազմաթիւ լինելոյ սոցա։
long since, old, ancient, antique.
cf. Բազմաժամանակ.
ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ որ եւ ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿ. πολυχρόνιος longaevus, longum tempus durans, diuturnus Որ կեայ կամ կայ տեւէ ընդ ժամանակս բազումս. երկայնակեաց, եւ յերկարատեւ. շատ տարեր, շատ ատեուան, հին, երկան ապրօղ կամ դիմացօղ.
Քանզի զայնս՝ որոց բազում յաւիտեան վարեցեալս հանդերձ մարմնովն կեանս առանց քաջալաւութեան, բազմաժամանակեայ մանկունս ասելի է. (Փիլ. իմաստն.։)
Անկելոց ի բազմաժամանակեայ մահճացն խշտիս. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Բազմաժամանակեայ սովորութիւն, կամ մտածութիւն, խորհուրդ, ամուսնութիւն. (Վրք. հց.։ Սկհ. կթ. արմաւ։ Պիտ.։)
Եղեւ բազմաժամանակեայ եհաս նմա պատահումն. (Մագ. ՟Լ՟Է։)