tillage, plough, culture, tilth;
ploughed land;
— or —ս հարկանել, —ս հերկել, cf. Հերկեմ.
νέωμα novalis, renovatio agri ἅροσις aratio. (լծ. երկ. երկիր. ագարակ. հերձ) Վարումն երկրի. արօրադրելն. հերձումն արօրով. եւ Անդ հերկեալ. վար.
Հերկեցէ՛ք ձեզ հերկս, եւ մի՛ սարմանէք ի վերայ փշոց։ Նստէր ի բլրին՝ ի ներքոյ հերկին. (Երեմ. ՟Դ. 3։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Բ. 6։)
Փորձ ի հերկ, ի սայլ, եւ ի կալ իցէ։ Փախուցեալ երբեմն ի լծոյ հերկանց. (Մխ. դտ. եւ Մխ. առակ.։)
to plough, to furrow.
Ի գործի ձեւակի խաչին խորհրդոյ զմարդկային սրտից անդաստանս հերկագործօղք. (Նար. առաք.։)
cf. Հերկարար.
Ոչ հերկահար ես ժողովրդեանդ, եւ ոչ արտհունձ եւ կտսօղ. (Մանդ. ՟Ի՟Բ. կամ ՟Ա։ (հին ձ. վրիպակաւ, Հարկահար. եւ նորն, Հերկարար։))
ploughman, husbandman, cultivator, labourer.
Ոչ հերկահար ես ժողովրդեանդ, եւ ոչ արտհունձ եւ կտսօղ. (Մանդ. ՟Ի՟Բ. կամ ՟Ա։ (հին ձ. վրիպակաւ, Հարկահար. եւ նորն, Հերկարար։))
to plough, to till, to cultivate.
Հերկեցէ՛ք ձեզ հերկս. (Երեմ. ՟Դ. 3։)
to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
Հերքեցին զիշխանն անօրէն իւրեան գործակցօք։ Հերքեցին զչար հերձուածսն. (Շար.։)
refutation;
— բանից, confutation.
Յոլովագո՛յն մարտացուն ձեռաց զպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս. (Պիտ.։)
tire of a wheel.
Գունդ կիսակտուր՝ հեցի օրինակաւ բարձրացեալ ի վեր, եւ կորացեալ. (Պիսիդ.։)
Vulcan.
Զհուր հեփեստեաւ հանդերձ պատուեալ։ Տագնապ տոչորման պռոմիդեայ հասեալ հեփեստիւ պաշարեաց. (Մագ. ՟Խ՟Դ. ՟Կ՟Ը։)
cf. Հզօրագոյնս.
Վասն զի սիրեմ զձեզ, խնայեմ ի ձեզ՝ գրել հզօրապէս. (Ածազգ. ՟Է։)
force, strength, power, might.
Զի թէ զհզօրութիւնն եւ զյարձակօղն գոլ կորուսցէ առիւծ, եւ ոչ առիւծ եղիցի. (Դիոն. ածայ.։)
unhappy, unfortunate, miserable, wretched.
ՀԷՔ ταλαίπωρος, ἅθλιος, δειλός miser, miserabilis, infelix, aerumnosus. որ եւ ՀԷԳ. եւ ՀԻՔԱՑԵԱԼ. կամ ՀԻԳԱՑԵԱԼ. (որպէս թէ Հեծ, այսինքն հեծեծելի) Թշուառ. թշուառական. ապերջանիկ. աւաղելի. եղկելի. ողորմելի. տառապեալ. տարաբախտ. մանաւանդ եղեալն անձամբ անձինի պատճառ տարաբախտութեան իւրոյ. խեղճ, ողորմելի.
Պա՛տրոկղէ, ինձ հիքիս կարի յոյժ սիրեցեալ անձին. (Քեր. թր. ի Հոմերոսէ։)
Hyades;
անձրեւածին —, the watery -.
cf. Հիանալի.
Հիահրաշ փայլմամբ։ Ո՛վ հիահրաշ տիպ գերազարդեալ։ Գեր քան զբնութիւն հիահրաշ սքանչելեօք. (Թղթ. դաշ.։ Ճ. ՟Ը.։ Գանձ.։)
to wonder, to marvel, to be astonished, surprised, amazed;
to fall into ecstasies or raptures, to fall from the clouds;
հիացեալ զարմանամ, I am lost in wonder, I am filled with admiration.
Հիացան զօրք երկնից ընդ քո յանձն առնուլ զծառայի կերպ։ Զարհուրեալ հիացայ ընդ քո ընդ անհաս մարդասիրութիւնդ. (Շար.։)
charming, ravishing, surprising, stupendous, admirable.
Հիանշմար մրրիկ ահարկու՝ ընտրող հրեղինաց լեզուացն. (Նար. գանձ հոգ.։)
unutterable, inexpressible, wonderful.
Բա՛ց ինձ զծածկեալ դրունս հիապատում խորոց ողորմութեան քո. (Բենիկ.։)
admiring, of admiration;
ecstatic.
Այն ձեւն՝ զոր ի հիացականսն, կամ ի հարցականս դնեմք։ Ուստի եւ հիացականս դնէ, ո՜վ կին դու, մեծ են հաւատք քո. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
admiration, astonishment, surprise, wonder;
charm, enchantment;
ecstasy;
աստուածահրաշ —, rapture, trance, divine ecstasy;
— or ի — ածել, — արկանել, cf. Հիացուցանեմ;
լինել ի —, to be the admiration of;
արկանել — ի վերայ ուրուք, to plunge into ecstasies, to enrapture;
— է մտաց լսել, it is surprising to hear.
θάμβος stupor ἕκστασις extasis κατάπληξις obstupefactio, terror, attonitum esse. Հիանալն. հիացումն. սքանչացումն. կարի զարմացումն՝ հանդերձ ահիւ. պակուցումն. ապշութիւն. թմբրութիւն. եւ Արհաւիրք. եւ Հիանալի իրք.
Սոսկալի հիացմամբ եւ դողութեամբ հեծեմ, որ եւ պատմելս ինձ յոյժ հիացումն արկանէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Զոր եւ մարգարէն հիացմամբ ասէ։ Զի՞նչ հիացումն՝ քան աստուծոյ մարդ լինել։ Հրաշափառապէս են աստուածայինքն ամենայն եւ բարձրագոյն, եւ մեծաց հիացմանց առիթ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Արկ հիացումն ի վերայ ադամայ, եւ ի քուն արար։ Քուն ըստ ինքեան առանձինն հիացումն է։ Հիացումն անկաւ ի վերայ աբրահամու. (Փիլ. լին.։)
to astonish, to surprise, to amaze, to astound, to enchant, to charm to admiration, to strike with amazement.
Ո՜վ մեծի խորհրդեանս եւ զարմանալեացս, որ բաւական է հիացուցանել եւ զյոյժ թանձրագոյնս մտօք. (Իգն.։)
cf. Հիմնադրեմ.
Հիմն արկանել. հիմն դնել. հիմնել. հիմ ձգել՝ դնել.
cf. Հիմնադրութիւն.
Առաքելոց ձեռինն աջոյ բարեյարմար հիմնարկութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Հիմնեմ.
Ի սկզբանէ զերկիր հիմնացուցեր։ Յորժամ հիմնացուցանէր զերկիր. (Կիւրղ. գանձ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Հիմնացուցեր զեկեղեցի. (Ժմ. ձ։ Գանձ.։)
Հիմնացո՛, եւ բեւեռեա՛ յերկիւղ քո եւ ի սէր. (Բրս. ճշ. ձ։)
cf. Հիմնեմ.
Բանակ բարձրելոյն ոտից ի յերկրի աստ հիմնաւորեաց. (Նար. մծբ.։)
Հաստատել զձեզ եւ հիմնաւորել ի նախանձ հաւատոյ. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Զի մի՛ տեղի տացէ (կամ առցէ) հիմնաւորել յանձն՝ բարութեանն. (Լմբ. առակ.։)
cf. Հիմնեմ.
Ինքն հիմնեցոյց զնա բարձրեալն։ Կայ եւ ունի զանհրաժարելին հիմնեցուցեալ վայելչութիւն։ Հիմնեցուցանես զայս քար գովեստի. (Աթ. ՟Ա։ Պիտ.։ Նար. մծբ.։)
Զերկինս արարեր իմաստութեամբ, զերկիր հիմնեցուցեր կարողութեամբ. (Բրս. ճշ. ձ։)
periodical incursion.
Յորժամ իցէ յարձակումն հինից, կամ արշաւանք ասպատակաւորաց.
barbarous.
ՀԻՆԱՒԱՆԴ կամ ՀԻՆԱՎԱՆԴ. Բառ անստոյգ, ի Հէն ձայնէ, եւ ո՛չ Հին. զի դնի փոխանակ յն. բառիս βαρβαρική այսինքն Բարբարոսական.
five;
fifth;
երիւք հնգօք ամօք, for fifteen years, for three lustra;
պակաս քան զյիսուն հնգիւ չափ, forty five;
որ օր — էր ամսոյն, on the fifth day of the month.
πέντε quinque. (լծ. ընդ հինգ) Թիւ բացարձակ՝ կէսն տասին. կամ միով աւելի քան զչորս, միով պակաս քան զվեց. հինկ. պէզ, փէնճ (լծ. յն. բէնդէ, եբր. խամզ, ար. խամսէ ).
of five years, five years old;
— շրջան ուսմանց, quinquennium.
ՀԻՆԳԱՄԵԱՅ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ. πενταετής quinquennis, quinquennalis. Ուր հաշուին ամք հինգ. հնգից ամաց (միջոց, ժամանակ, անձն). հինգ տարուան կամ տարեկան .... որ եւ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ.
quinquennial;
cf. Հինգամեայ.
ՀԻՆԳԱՄԵԱՅ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ. մենի, ից. ա. Ուր հաշուին ամք հինգ. հնգից ամաց (միջոց, ժամանակ, անձն). հինգ տարուան կամ տարեկան. որ եւ ՀԻՆԳԱՄԵԱՆ.
rock-sulphur.
Ծծումբ քարացեալ՝ որպէս արձան աղի.
the little finger.
Աջոյ ձեռաց ծկիկ մատն. (Առաքել պտմ.։)
stem, stalk, cane, reed;
culm.
(որպէս թէ ծղյօդ. ծիղ յօդաւր. կամ ըստ Հին բռ. ծղօտն, որպէս թէ ոտն ծղի, ճղի) καλάμη stipula. Ցօղուն. խոզան. եղէգն խոտոց եւ բուսոց եւ արմտեաց՝ բարակ, ուղղաբարձ, եթէ միապաղաղ, եւ եթէյօդ առ յօդ զօդեալ.
Ծղոտ մի եղեգան. (Անյաղթ բարձր.։ Շ. ապիրատ.։)
umbrageous, shady, cool, fresh.
Տեղերքս ծմակային է. Կրօնաւորեցան ի լերինս ուրեմն ծմակայինս։ Ծմակայինք ձիւնաբեր տեղիք. (ՃՃ.։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
Անկարութիւն է զմահու փորձ առնուլ՝ ոչ յառաջագոյն ծնիցելումն. (Բրս. մկրտ.։) այլ անսովոր է ասել.
թողեր զաստուած, որ ծնաւ զքեզ։ Որդիս ծնայ, եւ բարձրացուցի։ Ծնաւ զմեզ բանիւն ճշմարտութեան։ Վերստին ծնաւ զմեզ ի յոյսն կենդանի։ Եթէ ոք ոչ ծնիցի վերստին։ Ծնեալն ի մարմնոյ մարմին է, եւ ծնեալն ի հոգւոյ հոգի է.եւ այլն։
Զնոյն ծնան ձեռք նորա. (Մծբ. ՟Դ։)
asparagus.
ԾՆԵԲԵԿ կամ ԾՆԷԲԵԿ. ἁσπάραγος asparagus. իտ. sparago, gi. Բերք բանջարոյ ուղղաբերձ, թզաչափ, որ ընդ ծնանիլն եւ բեկանի, այսինքն առ օրին հատանի, մինչդեռ է փափուկ ախորժահամ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
loving one's progeny;
fond, paternal, maternal.
Ոչինչ ընդհատ ի ծնողացն ծնելասէր յանձանձանաց յայսմ գտանել խնամածութեան. (Պիտ.։)
child-birth, birth;
generation.
Յորժամ առ ի ծնելութիւն տռփանք բաղձանացն սկսանին. (Փիլ. լին.։)
ի մաքրական քո ծնելութիւնդ ապաւինեալ։ Պսակ շնորհանորոգ էին ծնելութեան. (Նար. ձ. եւ Նար. կուս.։)
ԾՆԵԼՈՒԹԻՒՆ. որպէս կր. Ծնանիլն. Ծնեալ գոլն. լինելն ծնունդ կամ որդի. որդիութիւն. ... Վարի իբրեւ յատկութիւն միածնին, որ է երկրորդ անձն աստուածային. որպէս ծնողութիւնն եւ զծնելութիւնն բնութիւն աստուծոյ դնեն (եւնոմեանք)։ Ամենայն ինչ՝ որ որդւոյ է, եւ հոգւոյ, բաց ի ծնելութենէ. (Ածաբ. յայտն. եւ պենտեկ։)
the husk, shell, rind or peel of fruits;
insignificant, trifle, thing of nought.
ԾՆԾՈՅ ԾՆԾՈՑ. (որպէս թէ ձունձ անպիտան, կամ ջնջոց, չնչին) Աւելորդ եկ արտաքին մասունք պտղոց. Կեղեւ, փեճեկ.
to exhaust, to tire out;
to depress, to overdo;
tomortify, to emaciate, to weaken, to make lean.
ԾՆԿԵՄ կամ ԾՆԳԵՄ, ԾՆԿԻՄ կամ ԾԳՆԻՄ, եցայ. ձ. φθίω, φθείρω , τήκω, -ομαι corrumpo, -or;
macero, tabefacio, tabeo κατέχομαι teneor ὐπομένω subjaceo եւ այլն. Առնել եւ լինել որպէս ծունկ կթուցեալ. ի գուճս իջուցանել, եւ իջանել. ընկճել, իլ. կամ որպէս ծնկակապ առնել. խսշտանգել. ճնշել. ճգնել. նեղել, իլ. կթուցանել, կթոտիլ, ծիւրել, հաշենլ մաշել, եղծանել, կորանալ. վարակիլ. ըմբռնիլ. կապիլ.
Յաշխատութիւն քննութեան, որով ծիւրեցին ծնկեցին զանձինս իւրեանց փիլիսոփայքն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Նոքա որ զանբժշկական ախտն ծնկէին զայրանային առ ցաւսն։ Հեռիւ եւ նախանձու ծկնէին։ Առ հեռ եւ առ նախանձ ծնկեալ՝ նենգաւ գնայր ընդ դաւիթ։ Քանզի ծնկին ի նոյն ոգիքն եւ միտքն. (Ոսկ. ես.։)
Հազար ուռ յուռն արմունկ ծընկեալ, հազար շիտակեալ, եւ ողկոյզ կախեալ. (Գանձ հոգ.։)
genitor, parent;
engendering;
prolific, productive, fruitful.
Յամանս երիկամանց, որ բեղմնաւորագոյն եւ ծննդագործ։ Չարն ո՛չ է, եւ ո՛չբարի, եւ ոչ ծննդագործ։ Յնդունելութիւն ծննդագործիցն անձրեւաց. (Դիոն. եւ Շ. հրեշտ.։)
lying-in, parturient, bringing forth a child;
possessing the faculty of reproduction, generative, fruitful, prolific;
fertile;
— մասունք or ծննդականդ, genital organs, the privy parts;
— կին, woman in childbirth.
Զեօթնեակն ասեմ, եւ զայն՝ որ հանդերձ վեցերեկաւն ծննդականաւ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ծննդականօքն ծնանիմք, եւ ձեռօք գործեմք. (Սեբեր. ՟Է։)
generative faculty;
fecundity, fertility.
Զփորձ առեալ ես զհոգւոյն ծննդականութիւն գերագոյն քան զմարմնոյն. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Կեանս վշտագինս հանդերձ մահուամբ. (եւ ծննդականութիւնս տրտմութեամբ. Արծր. ՟Ա. 1։)
Զամուլ զվէմն դարձուցեր(ի) ծննդականութիւն ջուրցն վտակա. (Ագաթ.։)
twin-born, twin;
coeval, of the same age;
innate, inborn.
Մանուկք ցանկալի ի բեթղեհեմի, ծննընդակից՝ եղբարք քրիստոսի. (Գանձ.։)
full of parental love.
Դու ծնողագութ մայր մեսիային. (Գանձ.։)
to assist a woman in lying-in;
to aid in bringing forth.
Զիա՞րդ անարգասաւորն եւ անկերպարանն յայլս կարէր արդիւնս ծնուցանել։ Երկիւղ ի միտս մարդկան ծնուցանել։ Հուր ծնուցանէ (արեւն ի ձեռն ապակւոյն). (Եզնիկ.։)
man-midwife, surgeon-accoucheur;
midwife, matron
μαῖα obstetrix. Ծնուցօղ. դայակ մանկաբարձ. դահէկ. Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Ե. 17։ ՟Լ՟Ը. 27։ Ել. ՟Ա. 15=19։)
geunection, kneeling.
Բոլոր անձամբ իմով անկեալ կամ առավի քո ի տեղիս ծնրադրութեան եւ աղօթից քոց (ի գեթսեմանի). (Մարաթ.։)
cf. Ծնող.
Սանուկ մոլորեալ յամօթ առնէ զծնօղս իւր։ Մատնեսջիք եւ ի ծնողաց եւ յեղբարց։ Հնազանդ լերուք ծնողաց ձերոց։ Անհաւանք ծնողաց.եւ այլն։
jaw;
cheek;
edge;
frieze;
brim;
cornice;
parapet, breastwork;
ապտակ ածել ի —սն, հարկանել զ—ս ուրուք, to slap the face, to box the ear;
cf. Իջանեմ.
Տացէ քահանային զերին եւ զծնօտսն։ Ետու զծնօտսն իմ յապտակս։ Գեղեցկացան ծնօտք քո։ Եդեալ ձեռն ի ծնօտի։ Արտասուք իւր ի վերայ ծնօտից իւրոց։ Եգիտ ծնօտ մի իշոյ։ Ծնօտիւ իշոյ.եւ այլն։
Զօդուած ծնօտիցն բաժանեցեր։ ձեռն ի ծնօտի եդեալ՝ արտասուաց գետս իջուցանէ. (Նար.։)
Զարմացեալ հիանայր ձեռս եդեալ ի ծնօտի. (Ոսկիփոր.։)
Տեսեալ ի բացուստ զերուսաղէմ՝ ապտակէք զծնօղս ձեր, եւ պատառէք զհանդերձս (դուք հրէայք. (Պիտառ.։)