to command, to lead an army.
Առաջնորդել զօրու կամ ժողովրդեան. եւ Զօրավար լինել, կամ կարգիլ.
(Տէրն մեր) շրջեալ ըստ քաղաքացն, եւ զօրավարեալ աշակերտացն, որպէս Յեսու ժողովրդեանն. (Արշ.։)
Ոչ ոք էր՝ որ սմա զօրավարէր։ Մաժէժ Գնունի զօրավարի՛ ի Հերակլէ. (Յհ. կթ.։)
to fortify, to strengthen, to sustain, to harden, to fence, to establish, to secure, to repair, to reinforce, to restore, to corroborate;
to brighten up, to comfort, to embolden, to reanimate, to revive, to cheer up, to make revive;
— զձեռս or զբաղուկս ուրուք, to lend or bring help, to succour, to aid;
ի յազթութիւն — զոք, to render victorious, to give the victory.
ἑνισχύω, κατισχύω, δυναμόω , κραταιόω corroboro, fortifico, munio եւ այլն. Տալ զօրանալ. քաջալերել. սրտապնդել. եւ Հաստատուն առնել. ամրացուցանել. զօրացընել, սիրտ տալ, ուժովցընել, ամրցընել .... զոր օրինակ ասի.
Զօրացուցանել զոք ի վերայ այլոց, կամ ի պատերազմ, կամ զվտեալն եւ զտկարացեալն. կամ զձեռս, եւ զբազուկս. կամ զխորհուրդս. կամ ուխտ մի. (Դտ. ՟Գ. 12։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 40։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 4. եւ 6։ ՟Բ. Եզր. ՟Ա. 6։ Եզեկ. լ. 25։ ՟Ի՟Է. 9։ Դան. ՟Զ. 7։)
Զօրացուցանել զնիգս դրանց, զտուն, զբեդեկ տանն, կամ զքաղաք, կամ զթագաւորութիւն, եւ այլն. (Սղ. ՟ճխէ. 2։ ՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 5։ ՟Բ մն. ՟Ը. 3։ ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ի՟Դ. 13։ ՟Լ՟Դ. 8։)
Անմիտք, եթէ Աստուած տկարանայ, ո՞վ է՝ որ զօրացուցանէ. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Զոր աստուած կոչէ (ի վրէժխնդրութիւն), զօրացուցանէ ի զէնս. (Մխ. երեմ.։)
Զզրկանաց ամբաստանութեան իւրոյ բան բարձրաբարբառ զօրացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Առաւել եւս զօրացուցին (զիմաստասիրութիւն). (Շիր.։)
Զօրացո՛ զմեզ տէր ի պահպանութիւն պատուիրանաց քոց. (Ժմ.։)
to be able, worth;
to govern;
to act, to produce an effect.
ἱσχύω, δύναμαι valeo, possum Ունել զօրութիւն բաւական. կարօղ եւ զօրաւոր գտանիլ. իշխել՝ ըստ որում ձեռնհաս լինել. կարել. բաւել. գամագիւտ լինել. հնարել. տոկալ. եւ Զօրանալ. զդէմ ունել. կրնալ, ատիկել, ճար ընել, օգտել, դիմանալ.
Մի թէ ո՞չ կարէ փրկել ձեռն իմ, կամ ո՞չ զօրեմ ապրեցուցանել. (Ես. ՟Ծ. 2։)
Հազիւ հազ զօրեաց զանտեսանելւոյն զերեւոյթն առնուլ. (Փիլ. իմաստն.։)
Ոչ զօրէին առ մի նահատակ. (Շար.։)
Ոչ զօրեցին զօրաւոր կատաղութեան թշնամեացն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ զօրել մեզ գայթագղութեանց նորա. (Խոսր.։)
Զօրես նորոգել, կամ փրկել։ Զօրես առ ելիցն հնար։ Զօրեսցէ առ մաքրութիւն։ Որ ոչ զօրեաց առնն փրկութեան։ Կենաց ինձ զօրէ։ Զօրէ սատակման։ Դիւաց բռնութեանց զօրէ։ Որք զօրեն սոցին, որպէս նա՝ նոցին (այսինքն զօրանան ի վերայ). (Նար.։)
Այսոքիկ ոչ զօրեցին առ տկարութիւնս մարդկան. այսինքն չօգտեցին. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա։)
Յորում զօրէ հուր ախտային՝ վառեալ փչմամբ մեղսասիրին. (Յիսուս որդի.։)
to assemble the staff;
cf. Զօրաժողով;
to pick out or unite the flower of the army.
ԶՕՐԸՆՏԻՐ ԼԻՆԵԼ. Հաւաքել զօրս ընտրանաւ, կամ առ ինքն կոչել զզօրս ընտիրս.
cf. Է՞՞՞զի.
cf. Էանամ.
Բարին էակացեալ է Աստուծոյ. այսինքն բնութիւն է նմա. (Սահմ. ՟Ժ։)
to be, to exist, to subsist.
Ոչ յափշտակութիւն համարեցաւ զէանալն հաւասար Հօր. (Ագաթ.։ եւ Լմբ. հանգ.։)
Թէ մշտնջենաւոր էր օրինացն Աստուած, ապաքէն պարտ էր կանխագէտ եւ ամէնագէտ էանալ. (Եզնիկ.։)
ԷԱՆԱԼ. Զարարածոց ասի՝ որպէս Գոյանալ, գոյաւորիլ. առնուլ զգոյութիւն կամ զգոյացութիւն. եղանիլ. գտանիլ իրօք.
Ի նմանէ իցէ առեալ սկիզբն էանալոյ. (Եզնիկ.։)
Միով աստուածութեամբն բոլոր էութիւնք յանէից էացան։ Ո՛չ է անեղ բարին (այսինքն բարեգործութիւն մեր). (զի ի մէնջ էանայ. Շ. մտթ. եւ Շ. ամ. չար.։)
Որպէս ի բնաւորականին ծննդեան պա՛րտ է նախ էանալ ի գոյութիւն, եւ ապա ներգործել զնմանսն, եւ կրել. այսպէս եւ ի սուրբ մկրտւութեանն վերստին ծննդեանն՝ պա՛րտ է նախ յԱստուծոյ էանալ, եւ յայնժամ ներգործել զսէրն նորա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զդրամն եգիտ, որ զէութիւնն ունէր, բայց թաղեալ էր, եւ զբարիոք էանալն շնորհեաց մաքրելովն. (Լծ. ածաբ.։)
ԷԱՆԱԼ. որպէս Բնաւորիլ. տարրանալ. տեւել. կալ մնալ.
Է աստ, եւ էասցի աստ մինչեւ յաւիտեան. (Անյաղթ բարձր.։)
Աղբերաբար ի ձեզ էացաւ հոգի շնորհաց՝ բղխումն անսպառ. (Շար.։)
Եւ ո՛չ զէացեալն ի մեզ օծութիւն անմաքրապէս ի բաց մերկանալ։ Գոն, եւ ոչ էանան. են, եւ ոչ ճանաչին. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
Իմանալի Աստուծոյ պատկերն ի նա էացաւ։ Ի պէտս այսորիկ էացաւ ի մեզ ցասումն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԷԱՆԱԼ. որպէս Մարդ եղանիլ միածնին. մարդանալ.
Ճշմարտապէս էացաւ, եւ այր եղեւ գերագոյնն Աստուած. (Դիոն. ածայ.։)
to cause to exist, to extract from nothing, to create.
Գոյացուցանել. ստեղծուլ՝ իրօք կամ մտօք.
Զոչ էն ի վերայ սոցա (զզգայարանս ի վերայ անմարմնոց) էացուցանել՝ ըստ մեզ զիջանելով. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ո՛չ է նոքա են, որ զէն ճշմարիտ ոչ էացուցանեն. (Շ. թղթ.) այսինքն չընդունին էապէս գոլ, կամ չէացուցանեն։
key-hole.
Բառ անստոյգ, իբր Ծակ դրան՝ յոր մխի բանալին.
Զբանալիսն կորոյս զեկեղեցւոյն, եւ կնքեաց զէմս փակացն յանուն Քրիստոսի. եւ ձեռն արկեալ՝ ինքնին բացան նմա. (Վրք. եւագր. ի հին լծ։)
she-goat that resembles an ass;
deer;
chamois.
ԷՇԱՅԾԵԱՄՆ որ եւ ԽԱՐԲՈՒԶ ասի ըստ պրս. Էրէ վայրի, որ ունի զնմանութիւն իշոյ եւ այծեման. այծեամն իշանման.
Որ էշայծեմունսդ անուանին. (Խոր. ՟Բ. 81 (կամ 78)։)
ephemeris.
cf. Ուղերձեմ.
Այլ դողալով առաքինաբար զինքն ըղերձեալ՝ ի յանիւս աստուածային գանձուցն հոլովիցին. (Ժմ.) այսինքն զինքեանս ընծայելով Աստուծոյ մահուչափ, մինչեւ սայլիւք մարմինք սրբոցն արկան ի գետ։
Մարդկապէս Տէր Քրիստոս ի ձեզ, եւ դուք հոգեպէս ըղերձեալք ի նա. (Նար. առաք.) (տպ. ըղորձեալք) այսինքն նուիրեալք, կամ յարեալք։
to desire, to wish, to long for;
to guess, to divine;
ողջ լինել ձեզ —, I wish you health, I hope you will enjoy good health;
adieu! good bye!
ԸՂՁԱՄ կամ ԸՂՁԱՆԱՄ. ἑπιθυμέω , εὕχομαι, φρονέω desidero, opto, sapio, voveo, oro, precor Իղձ ունել, իղձ լինել, ըղձիւ բերիլ. բաղձալ. ցանկալ. փափաքել. եւ Ըղձիւք՝ ուխտիւք խնդրել, աղերսել. մաղթել. աղօթել.
Ըղձանամք, զի եւ այլն։ Ըղձայ լինել եւ այլն։ Ըղձացարուք նմանել եւ այլն. (Եբր. ՟Զ. 11։ Փիլ.։)
Կայունութեան ըղձասցի եւ հաստատութեան. (Փիլ. իմաստն.։)
Այսպիսի դառն մեծութեան ըղձացաւ յաշակերտսն թշուառականն Յուդա. (Համամ առակ.։)
Ընդ հրեշտակս պարակցութեանն ըղձայ. (Լմբ. սղ.։)
Ըղձամ առ Աստուածն իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Սկսաւ եւ այլ իմն պատիւ ըղձանալ։ ըղձանայր աւելի եւս պատիւ քան զոր ունէրն՝ առնուլ։ Զի՞նչ օգուտ իցէ քեզ ո՛վ մարդ՝ զայլս ի տանջանս ըղձանալ. (Ոսկ. ես.։)
Այլք ըղձային զպատառումն երկրի. (Եղիշ. ՟Գ.)
Ոչ կեանս միայն ըղձանայ որդւոյն, այլ եւ զառաջին՝ Աստուծոյ կեանս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 57։)
Ոչ կամիս կորուստ, ոչ ըղձանաս մահ. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Եւ ապա արքային Սմպատայ զմահ անհնարին ըղձացեալ ոստիկանին ... մատնէր զնա անօրէն դահճաց. (Յհ. կթ.։)
Ըղձաց զթեւս աղաւնոյ։ Ըղձանայր զելս ի մարմնոյս։ Զսոյն եւ աշակերտացն ըղձանայ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
ԸՂՁԱԼ կամ ԸՂՁԱՆԱԼ. μαντεύομαι vaticinor, divino, hariolor Ըղձութիւնս պատմել. հմայս հմայել. գուշակել.
Զսըտութիւնսն մի՛ եւս տեսանիցէք, եւ ըղձութիւնս այլ եւս ոչ ըղձանայցէք։ Մարգարէք նորա ըղձային (կամ ըղձանային) նոցա ստութիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 23։ ՟Ի՟Բ. 28։)
cf. Ըղձամ.
Եւ ապա արքային Սմպատայ զմահ անհնարին ըղձացեալ ոստիկանին ... մատնէր զնա անօրէն դահճաց. (Յհ. կթ.։)
ԸՂՁԱՄ կամ ԸՂՁԱՆԱՄ. Իղձ ունել, իղձ լինել, ըղձիւ բերիլ. բաղձալ. ցանկալ. փափաքել. եւ Ըղձիւք՝ ուխտիւք խնդրել, աղերսել. մաղթել. աղօթել.
Ըղձանամք, զի եւ այլն։ Ըղձայ լինել եւ այլն։ Ըղձացարուք նմանել եւ այլն. (Եբր. ՟Զ. 11։ Փիլ.։)
Կայունութեան ըղձասցի եւ հաստատութեան. (Փիլ. իմաստն.։)
Այսպիսի դառն մեծութեան ըղձացաւ յաշակերտսն թշուառականն Յուդա. (Համամ առակ.։)
Ընդ հրեշտակս պարակցութեանն ըղձայ. (Լմբ. սղ.։)
Ըղձամ առ Աստուածն իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Սկսաւ եւ այլ իմն պատիւ ըղձանալ։ ըղձանայր աւելի եւս պատիւ քան զոր ունէրն՝ առնուլ։ Զի՞նչ օգուտ իցէ քեզ ո՛վ մարդ՝ զայլս ի տանջանս ըղձանալ. (Ոսկ. ես.։)
Այլք ըղձային զպատառումն երկրի. (Եղիշ. ՟Գ.)
Ոչ կեանս միայն ըղձանայ որդւոյն, այլ եւ զառաջին՝ Աստուծոյ կեանս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 57։)
Ոչ կամիս կորուստ, ոչ ըղձանաս մահ. (Նար. ՟Հ՟Զ։)
Ըղձաց զթեւս աղաւնոյ։ Ըղձանայր զելս ի մարմնոյս։ Զսոյն եւ աշակերտացն ըղձանայ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
ԸՂՁԱԼ կամ ԸՂՁԱՆԱԼ. Ըղձութիւնս պատմել. հմայս հմայել. գուշակել.
Զսըտութիւնսն մի՛ եւս տեսանիցէք, եւ ըղձութիւնս այլ եւս ոչ ըղձանայցէք։ Մարգարէք նորա ըղձային (կամ ըղձանային) նոցա ստութիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 23։ ՟Ի՟Բ. 28։)
conjuror, diviner.
μάντις vates, hariolus Որ պատմէ ըղձութիւնս ըստ սրտի իւրում կամ հարցողին. հմայօղ. սուտ գուշակ. հարցուկ. երազատես.
Ըղձապատումք տեսիլս սուտս եւ երազս սուտս խօսէին. (Զաք. ՟Ժ. 2։)
Մի՛ հրապուրեսցեն զձեզ ըղձապատումք ձեր. (Երեմ. ՟Կ՟Թ. 8։)
Ըղձապատումքն, որ զհայցուածս աղօթիցն յայտնէին. (Մխ. երեմ.։)
cf. Ըղձակերտ լինիմ.
desire, wish, fancy.
Ըղձութիւն՝ իբր ըղձանք, բաղձանք. փափփքումն.
Խանդակաթ ըղձմամբ. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ ըղձումն մահու ինքեան լսիցէ, այս՝ ասէ. (Նար. չ։)
Վասն պարապման երկնաւոր ըղձմանն. (Վրդն. ծն.։)
throat, pharynx.
• , ԸՄԲԵԼ տե՛ս Ումպ։
ԸՄԲԱՆ կամ ԸՄՊԱՆ. (Ի բառէս Ումպ) Գործարան կոկորդի՝ ըստ որում անցք ջրոյ յըմպելն.
Ոտն կծիցէ կամ ձեռն ... փնչելն, եւ լեզուին կծել, եւ ունկանն հարկանել, եւ ըմբանին կծել. (Եզնիկ.։)
to shut a persons mouth, to put to silence;
to leave one not a word to say, to dispirit, to convince, to put to a nonplus;
— զեզն կալոտի, to muzzle the ox.
ԸՄԲԵՐԱՆԵՄ որ եւ ԸՆԴԲԵՐԱՆԵԼ կամ ԸՆԲԵՐԱՆԵԼ. ἑπιστομίζω os obturo, obstruo δυσωπέω loquentem reprimo, redarguo, inhibeo Ափ ի բերան առնել. փակել զբերան դիմախօսին. կարկել. պապանձեցուցանել. լռեցուցանել. սանձել. կաշկանդել. անպատասխանի առնել. բերանը կղպել, ձանը վար քաշել տալ, պապանծեցնել.
Զրախօսք եւ մտախաբք ... զորս պարտ է ըմբերանել. (Տիտ. ՟Ա. 11։)
Ըմբերանել զյանդգնութիւն։ Զանչափն չափովք ըմբերանելով. (Փիլ.։)
Յանդիմանելով որպէս զանուսումն ըմբերանէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ո՞վ զնոսա ըմբերանեսցէ սաստելով. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ըմբերանեսցես հանճարեղ բանիւն պանծացեալս. (Պիտ.։)
Ըմբերանեալ զդիմակաց կողմնն. (Եզնիկ.։)
Ո՞վ ոք պարտեցաւ, եւ ոչ ինքեանք ըմբերանեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Կշտամբանօք սրտին ըմբերանին. (Լմբ. իմ.։)
Ո՛չ ըմբերանիցես զէշն կալոտի. (Նիւս. երգ.։)
to keep silence, to hold one's tongue, to remain silent, to be struck dumb, to be tongue-tied.
tolerable, bearable, light.
Թեթեւ եւ ըմբերելի՞ յանցանք. զուգեսցի՛ եւ ապաշխարութիւն (ըստ նմին). (Բրս. հայեաց.։)
Ամենայն քեզ՝ քան ի վաշխին առնուլ՝ ըմբերելի է. (Բրս. վաշխ.։)
cf. Համբերեմ.
Այլ ներէր վասն այնորիկ, զոր կամէր տէրն ըմբերել. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Համբերող.
cf. Համբերութիւն.
Ըմբերութիւն եւ տոկ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
athlete, wrestler;
champion.
• , ի-ա հլ. «գօտեմարտող, փահլա-վան» Փիլ. Պիտ. Նար. 265. որից ըմ-բըշական Ոսկ. մ. ա. 1,3. ըմբշամարտ Ա-գաթ. Ոսկ. մտթ. բ. 8, Ա. տիմ. և եբր. Եւս. քր. ըմբշամարտիկ Ոսկ. պօղ. Ա. 249 (հմմտ. Վարդանեան, Բառաք. գիտ. Բ. 45), Խոր. Ե ղիշ. միանձ. գրուած է նաև ըմբշտական (փխ. ըմբշական), ըմպիշ, ըմպշամարտել Աբր. կրետ. էջ 45. արևելեան գրականում յաճախ գրում են ըմբիշտ։
• ՆՀԲ լծ. յն. πός, այսինքն «բռնցի, մուրցացի»։
ἁθλητύς athleta, luctator, certator, pugil (լծ. եւ յն. բի՛քս, այսինքն բռնցի. մուրցացի) Նահատակ կամ շահատակ ելեալ յասպարէս ի մրցիլ. մրցական. բռնամարտիկ. գօտէմարտ. մենամարտիկ.
Զօրէն մարտիկ ըմբշի։ Ըմբշացն՝ մարզիչքն պատուիրեն։ Զօրէն ըմբշի բուռն հարեալ՝ արգել. (Փիլ.։)
Ի գուպարս ըմբշաց։ Մարզէ զըմբիշսն. (Պիտ.։)
Առ բռնամարտիկ մերկամրցանակ ըմբիշս. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ըմբիշն եթէ ոչ կռուի ընդ բազումս ի ժողովս, ոչ ունի զարուեստ յաղթութեան. (Վրք. հց. ՟Գ։)
athletic;
— մրցութիւն, wrestling.
ἁθλητικός, ὡλυμπιακός athleticus եւ այլն. Որ ինչ ա՛նկ է ըմբշաց եւ ըմբշամարտութեան.
Ըմբշական մրցութեանն ոք յաղթիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Մա՛րտիկ հայեա՛ց ի քեզ, մի՛ ուրուք զանցցես ինչ զըմբշական օրինօքն. (Բրս. հայեաց.։)
Ի մէջ ըմբշական մրցմանցն մատչելով ի մարզումն։ Ըմբշական բազկամրցութեամբ. (Պիտ.։)
Սրբազան գնդին՝ ըմբշական դասին. (Գանձ.։)
Ըմբշտական, կամ ըմբշտականաց նահատակն։
wrestler;
athletic;
—ք, wrestling.
Ըմբշամարտքն ի փողոցսն սրակոտորք. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Ըմբիշ մարտնչօղ. ըմբշամարտիկ.
Զայս եւ յըմբշամարտս է տեսանել. զի զոր օրինակ նոքա, եւ այլն. (Պիտ.։)
Ըմբշամարտիցն եւ արիացելոցն ընդդէմ երեւելի եւ աներեւոյթ թշնամոյն. (Շ. բարձր.։)
Ըմբշամարտն Յակոբ. (Եփր. խոստով.։)
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏ. ա. որպէս Ըմբշական, ըմբշամարտական.
Որ ըմբշամարտ սկայազօր քաջութիւնս գործեաց ի մարտս պատերազմաց. (Ագաթ.։)
Յորժամ ըմբշամարտ մրցութիւնքն կոչիցեն յառաքինութիւն. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 8։)
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏ. ԸՄԲՇԱՄԱՐՏՔ. գ. որպէս Ըմբշամարտութիւն. ագոն. եւ Ասպարէզ մրցանաց. ողոմպիական խաղ.
Որ մտանեն յըմբշամարտն. (Վանակ. յոբ.։)
Յըմբշամարտս յունաց զցլուցն ձեռամբ թափէր զեղջիւրսըն. (Խոր. հռիփս.։)
Յըմբշամարտս մարդադատիչ իբրեւ առիւծ հզօր. (Նար. առաք.։)
Ի պատերազմունս կամ յըմբշամարտս տկարանան եւ յաղթին. (Շ. բարձր.։)
Որ ի կռիւս եւ յըմբշամարտսն մրցիցին։ Զըմբշամարտսն բազմաց ի ձէնջ բազում անգամ տեսեալ է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
Ժամանակք ողոմպիադայց, որ թարգմանի ըմբշամարտաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մարհտչէին առ մարմինս՝ ո՛չ գունդ առ գունդ, այլ ըմբշամարտ մարտիւ. (Ղեւոնդ.։)
athlete, wrestler.
ἁθλητής athleta Ըմբշամարտ ոք. ըմբիշ.
Մերկեա՛ց իբրեւ զըմբշամարտիկ, օ՛ծ իւղովն Քրիստոսի. զի մի՛ կռուեսցին ի քեզ ձեռք ախոյանին. (Եղիշ. միանձն.։)
Յորում փառս ոլոմպիայ խաղուն հանդիսի ըմբշամարտկացն երեւի. (Խոր. ՟Գ. 40։)
Իբրեւ ոմն յըմբշամարտկացն փշրեալ զժանիս առիւծու. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զոր իմաստունն (կարծեցեալ՝ եղիմաս) ոչ էած զմտաւ, նմանեալ զըմբշամարտկացն զանփորձայաղթսն. (Դիոն. ածայ.։)
to wrestle, to contend in wrestling.
Մարտնչել որպէս ըմբիշ. գօտեմարտիլ.
Ընդ գազանս կռուան՝ ըմբշամարտեցան, եւ յաղթօղ գտան. (Գանձ.։)
wrestling.
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԸՄԲՇԱՄՐՑՈՒԹԻՒՆ. ἅθλησις certatio, athletica, lucta, luctatio, luctamen որ եւ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ, ՇԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԱՍՊԱՐԻԶԻ. Մարտ եւ մրցանք եւ արուեստ ըմբշաց. գօտեմարտութիւն. բռնամարտութիւն.
Զըմբշամարտութիւնն վանեսցէ։ Ո՛րպէս զըմբշամարտութիւնն ի գլուխ հանին. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Եւ զզօրութիւն ո՛չ ի բարգաւաճելի նահատակութիւնս, եւ կամ յըմբշամրցութիւնս կրթեն. (Պիտ.։)
cf. Ըմբշամարտութիւն.
ԸՄԲՇԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ ԸՄԲՇԱՄՐՑՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ, ՇԱՀԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ ՅԱՍՊԱՐԻԶԻ. Մարտ եւ մրցանք եւ արուեստ ըմբշաց. գօտեմարտութիւն. բռնամարտութիւն.
Զըմբշամարտութիւնն վանեսցէ։ Ո՛րպէս զըմբշամարտութիւնն ի գլուխ հանին. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Եւ զզօրութիւն ո՛չ ի բարգաւաճելի նահատակութիւնս, եւ կամ յըմբշամրցութիւնս կրթեն. (Պիտ.։)
proper, suitable, convenient;
probable;
— է, it is proper, right.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «յարմար, պատշաճ», Փարպ. Սահմ. որից ըմբոն է «անկ է, պատշաճ՝ յարմար է» Եւս. քր. «թերևս, կարելի է, անշուշտ» Ոսկ. Բ. տիմ. 193. անըմբոն «անպատեհ» Մագ. թղ. 212 Աառև. հնդ. և մարդեղ. անըմբոնութիւն «անապատեհութիւն» Եւս. քր.։
• ՆՀԲ իբր համաբուն... պրս. հէմպիւն։
Ոչն ճահաւորեալ ըմբոն. (Մագ. ՟Ծ՟Գ։)
ἀρμόδιος aptus, concinnus, idoneus οἱκεῖος familiaris իբր Համաբուն, ընդակից. անկակից. յանկաւոր. յարմար. պատկանաւոր. պատշաճ.
Եղիցի պատկանութիւն, այսինքն ըմբոն եւ կարող հասումն. (Սահմ. ՟Ա։)
Վարկանէր հաւատարիմ եւ ըմբոն գործոց իրացն. (Փարպ.։)
Զընտանի եւ զըմբոն օրինակաց բուռն հարկանել, այսինքն ի տեսելոց կամ ի լսելոց յարմար ապացուցիւք յանդիման կացուցանել, զանտեսիցն իմացուած. (Սկեւռ. ես.։)
դիմազ ԸՄԲՈՆ Է. դիմազ. ἁρμόδιον ἑστι congruum est οἱκείον convexit Պատկա՛ն է. պատշա՛ճ է. ա՛նկ է. ի դէ՛պ է. յարմա՛ր է. ճա՛հ է.
Ո՛չ ըստ այժմու ժամանակիս ըմբոն է. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ըմբոն եւ ի դէպ է (ասել). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Խոստովանողի՛ն ըմբոն եւ ընտանի եւ ի դէպ (է) գոյն սուտակին. (Փիլ. այլաբ.։)
Զոր ըմբո՛ն (կամ ըմպո՛ն) է մեզ առնել։ Իմում յանդգնութեանս վարձկանութիւնն է ըմբոն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ. եւ ՟Ե։)
Ահա թագաւոր քո գայ եւ այլն, ո՛չ երկրաւորաց, այլ Քրիստոսի ըմբոն է. (Տօնակ.։)
to taste, to eat, to feed on;
to enjoy, to delight in, to take pleasure in;
to gain, to obtain, to possess;
to chew, to masticate, to break with the teeth;
— զպատիւ, զվարձս, զփառս, զպսակ, to obtain honours, to gain recompense, or reward, to acquire glory, to win crowns;
— զուսոմն, զմահ, զեպերանս, to acquire knowledge;
to die;
to be despised, contemned, abused.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Զիւրոյ սերմանցն բերս ըմբոշխնեսցէ պտուղ զմահ. (Պիտ.։)
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
եւ սուրբ խորհուրդն, որ ճաշաժամն կոչի ... նախ զանձինսն զգեստաւորել Աստուծոյ արժանաւորին, եւ ապա զայս ըմբոշխնել. (Ճ. ՟Թ.։)
Զի եւ աստ ըմբոշխնիցեմք զբարիսն զգուշութեամբ, եւ անդ վայելիցեմք ի փառսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Զի ոչ միայն զերկիրս, այլ եւ զերկնից մեծութիւն առեալ ըմբոշխնեսցես. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ըմբոշխնել, ընբոշխնել, կամ ընդբոշխնել. վայելել, ուտել, ճաշել, մաշել. (Հին բռ.։)
Եւ եւս ասի նմանութեամբ.
Ադոնիա վասն զի գողեաց զթագաւորութիւնն, ոչ ըմբոշխնեաց եւ վայելեցաւ ի թագաւորութեան իւրում. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զթագաւորութիւնդ՝ զոր ունիս, մի՛ ըմբոշխնեսցես։ Ի պատճառս դորա ըմբոշխնէք դուք զթագաւորութիւնդ ձեր. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ զարծաթն ըմբոշխնեաց, եւ ո՛չ ի կեանս աշխարհիս վայելեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)
Ըմբոշխնել զստացուածոցն առաւելութիւն։ Զգձձատեսակս ըմբոշխնեցի եպերանս։ Ամենուստ տագնապաւ վշտաց ըմբոշխնեցայ զանբարեքավայելուչն պատիւ. (Պիտ.։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ խոնարհութեանն ըմբոշխնեսցէ զպսակն բարձրութեան. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ անկատար հասակաւ, եւ ոչ ի ծերութեան ըմբոշխնէ բնութիւն մեր զզուարճութիւն աստեացս. (Ճ. ՟Թ.։)
cf. Ըմբոշխնեմ.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Զիւրոյ սերմանցն բերս ըմբոշխնեսցէ պտուղ զմահ. (Պիտ.։)
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
եւ սուրբ խորհուրդն, որ ճաշաժամն կոչի ... նախ զանձինսն զգեստաւորել Աստուծոյ արժանաւորին, եւ ապա զայս ըմբոշխնել. (Ճ. ՟Թ.։)
Զի եւ աստ ըմբոշխնիցեմք զբարիսն զգուշութեամբ, եւ անդ վայելիցեմք ի փառսն. (Ոսկ. մ. ՟ա. 24։)
Զի ոչ միայն զերկիրս, այլ եւ զերկնից մեծութիւն առեալ ըմբոշխնեսցես. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ըմբոշխնել, ընբոշխնել, կամ ընդբոշխնել. վայելել, ուտել, ճաշել, մաշել. (Հին բռ.։)
Եւ եւս ասի նմանութեամբ.
Ադոնիա վասն զի գողեաց զթագաւորութիւնն, ոչ ըմբոշխնեաց եւ վայելեցաւ ի թագաւորութեան իւրում. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զթագաւորութիւնդ՝ զոր ունիս, մի՛ ըմբոշխնեսցես։ Ի պատճառս դորա ըմբոշխնէք դուք զթագաւորութիւնդ ձեր. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ զարծաթն ըմբոշխնեաց, եւ ո՛չ ի կեանս աշխարհիս վայելեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)
Ըմբոշխնել զստացուածոցն առաւելութիւն։ Զգձձատեսակս ըմբոշխնեցի եպերանս։ Ամենուստ տագնապաւ վշտաց ըմբոշխնեցայ զանբարեքավայելուչն պատիւ. (Պիտ.։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ խոնարհութեանն ըմբոշխնեսցէ զպսակն բարձրութեան. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ անկատար հասակաւ, եւ ոչ ի ծերութեան ըմբոշխնէ բնութիւն մեր զզուարճութիւն աստեացս. (Ճ. ՟Թ.։)
refractory, contumacious, disobedient, indocile, crabbed, stubborn, peevish, rebellious.
• «ապստամբ, խեռ, անհնազանդ» Սկևռ. աղ. որից ըմբոստանալ «անհնազանդ գտնուիլ, ապստամբիլ» Ա. թագ. իե. 10. Ոսկ. յհ. բ. 26 և ես.։ Նոր գրականում՝ ըմբոստու-թիւն, ըմբոստացում ևն։
• ՀՀԲ ընդ մասնիկով ոստնուլ բայից։ Նոյն մեկնութիւնը տալիս է ՆՀԲ, համե-մատելով յն. ἀνα-πηδαω «վեր ցատ-կել», որ ծագում է πηδάω «ցատկել» բա-յից. (բայց յն. ἀνα-πηδάω չի նշանա-կում «ըմբոստանալ, ապստամբիլ»)։ է-մին, Քերակ. 1846, էջ 38 ըմբ մասնի-կով ոստնուլ բայից։ Հիւնք, ոստևուլ բայից։
(լծ. ընդոստ. ի բաց ոստուցեալ) Հեստեալ. ապստամբ. որպէս անսաստ. ստահակ. խեռ.
Ըմբոստն եւ յանձնապաստան. (Սկեւռ. աղ.։)
to resist, to kick, to disobey, to revolt, to mutiny;
to grow insolent, bold, proud.
Որպէս յն. Ի վեր կամ ի բաց ոստնուլ. ἁναπηδάω, ἁποπηδάω resilio, desilio, subsilio Ի բաց վազելով եւ զայրացմամբ հրաժարիլ. հեստել. անսաստել. ապստամբիլ. եւ Զչարիլ. դժկամակիլ. վեր կամ դուրս ցաթկել, վեր վեր ինկնալ, գլուխ քաշել, թօթվել.
Ըմբոստացաւ, եւ ասէ. ո՞ Դաւիթ, կամ ո՞ որդին յեսսեայ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 10։)
Առ ժամայն ընդոստուցեալ ըմբոստացաւ. յն. մի բառ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Յորժամ պոռնկորդի կոչեսցիս, ըմբոստանաս. յորժամ դու իսկ պոռնկիցիս, զայն չհամարիս չարիս. (Ոսկ. ես.։)
Ըմբոստացաւ Խոսրով, եւ խրոխտմամբ վէստկան պատասխանեաց. (Խ. ՟Գ. 50։)
Ոչ ըմբոստանամ ձաղեալս. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
Զըմբոստանալն խոնարհութիւնն նուաճէ, եւ ոչ զչարելն։ Մեր ըմբոստանալն եւ անհնազանդութիւնն օրինաց նորին. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Դժուարէին, եւ ըմբոստանային ի նմանէ. (Վրք. ոսկ.։)
disobedience, insolence, impertinence.
23rd. November (the day on which sheep are folded).
• «նոյեմբերի 24-ը, երբ հօտերը փարախ են քաշում ձմերելու համար» Տօ-մար. Յայսմ. նոյ" 23. որ և բռնամաղ ԱԲ։
• Ալիշան, Հին հաւ. 131 հնագոյն ձեւր դնում է բռամաղ, բռումաղ «քաղդէա-կան մի տօն, որ 5 տարին մի անգամ է պատահում» և կցում է հնդ. peronmal «Վիշնու Աստուած» բառի հետ։ Գաբ. Բառ. լտ. hibernalis «ձմեռնային» բա-ռից. այս ստուգաբանութիւնը ուղիղ է երևում (հայերէնի մէջ կարող էր բառը ըմբռնել ձևին կցուելով՝ այսպիսի ձևա-փոխութիւն ստանալ), բայց դժբախտա-բար միջնորդ յունարէն ձևը պակա-սում է։
Այսպէս կոչի առ տոմարագէտս՝ ՟Ի՟Գ. օր նոյեմբերի. զի յայն աւուրս ածին հօտք ի դաշտէ ի ձմերոց, իբր յաղ կամ յաղըլ (ի փարախ), ըմբռնեալ. (զորօրինակ հորթնթող եւ նախրթող ասին այլ աւորք հետագայք ի մուտս ձմերայնոյ). եւ այն՝ ռամկական առմամբ ըմբռնեալ աւուր առ ի դիտել, որպէս թէ
Որպիսի պատահի օրն այն, նոյնպիսի եղիցի եւ ձմեռն, թէ՛ ջերմ եւ թէ՛ ցուրտ. (Տօմար.։ եւ Հ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
to take, to surprise, to hold, to seize;
to entrap, to catch again, to retake, to grapple, to match;
to reach;
to comprehend, to conceive, to undertake;
ձուկն —, to catch fish, to fish;
— զոք բանիւք, to surprise, to convince or confound one in argument;
to address or question with art, insidiously.
καταλαμβάνω, ἑπιλαμβάνω, δράσσομαι , κατέχω եւ այլն. apprehendo, comprehendo, capio, detineo եւ այլն. Գրի եւ ԸՆԲՌՆԵԼ. (իբր ընդբռնել, համբռնել) Պինդ բռնել, այսինքն ի բուռն արկանել, զբռամբ ածել. ունիմ, կալայ. պինդ ունել. կաշկանդել. ձերբակալ առնել. հասանել. տիրել. որսալ. ժառանգել. բռնել, ափ ձգել.
Զդա՝ զոր ըմբռնեցաքդ, հարցաք։ Եթէ ըմբռնեսցի (գողն), եւ գտցի ի ձեռին նորա գողօնն։ Զստացուածս նորա զպէսպէսս ըմբռնեսցուք։ Կին մի ըմբռնեալ ի շնութեան։ Որ ըմբռնէ զիմաստունս ի խորագիտութեան իւրեանց։ Զի ըմբռնեսցեն զնա բանիւք։ Եւ ոչ կարացին ըմբռնել զնա բանիւք առաջի ժողովրդեան։ Ըմբռնի բանիւ բերանոյ իւրոյ։ Մի՛ ըմբռնիցիս աչօք քովք։ Զարքայութիւնն սուրբք ըմբռնեցին.եւ այլն։
Ըմբռնեաց զաթոռն։ Ոչ զհայրենի տէրութիւն ինչ ըմբռնեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ե։)
Ըմբռնել զոք, զթագաւորն, զգաւառն, զյաւիտենից կեանսն. զարդիւնս շահեկանս. զգանձս. բոցոյ ըմբռնել զանտառս։ Ըմբռնիլ խաւարաւ, ցաւով երկանց, ի խորին քնոյ, յարատոյ մեղաց, ի չարիս, ի չարութիւն, յաղմուկ, եւ այլն։
Ի մաքուր ասր դիւրաւ ըմբռնի ներկ. (Մեկն. ղեւտ.։)
Ի մերձենալդ՝ ի ներքսագոյն տեղի ըմբռնելդ, զի յայտնագոյն լիցի բարբառ մեր ի լսելիս ձեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Իսկ ըմբռնել մտօք, է Հասու լինել, կամ հասկանալ. իմանալ. ի միտ առնուլ.
Ըմբռնել զշարժմունս աստեղաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
Յայնչափ ի բազում նախրաց փիլիսոփայիցն աստուծոց եւ ոչ մի Աստուած ըմբռնել. (Եզնիկ.։)
Զանքննելիսն եւ զանհասանելիսն ըմբռնել ջանան. (Գէ. ես.։)
to let ones self be taken, to be taken, surprised;
— յորոգայթ, to be caught in a trap;
to entangle one's self;
— ի շնութեան, to be taken in adultery;
— խաւարաւ, to be surrounded by darkness;
— յարատոյ մեղաց, to be contaminated, or stained by sin;
— բանիւ բերանոյ իւրոյ, to be surprised, or convinced in argument, to be confounded;
— ի պատրանս, to be deceived, caught, duped;
— մտաց, to wonder;
— աչօք, to be deceived by the eyes, to deceive one's self;
— ցաւով երկանց, to be in travail, to be surprised by the pains of childbirth;
ըմբռնեցան ծածուկք նորա, his secrets were discovered.
holding;
a mechanic's vice.
Որ ըմբռնէ. բռնօղ.
Կարծէր ըմբռնել զըմբռնիչն իւր. (Անան. նին.։)
having the virtue or power to take, to apprehend, to understand;
— մէգ, surrounding, circumambient;
foggy;
— կոկորդ, attracting, swallowing.
Որ ունի զզօրութիւն ըմբռնելոյ. ըմբռնիչ. ըմբռնօղ.
Ի մթութիւն ըմբռնողական միգին կորստեան վրիպեալ դանդաչեմ։ Եբաց զկոկորդն ըմբռնողական, եւ եկուլ զդադան. (Նար. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Կ՟Ը։)
hold, retention, surprise;
comprehension, perception;
— ախտից, attack, fit, stroke.
ԸՄԲՌՆՈՂՈՒԹԻՒՆ կամ ԸՄԲՌՆՈՒԹԻՒՆ. κατάληψις comprehensio δραστήριον efficacitas որ եւ ԸՄԲՌՆՈՂԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն ըմբռնելոյ ձեռօք կամ մտօք. ոյժ. ներգործականութիւն.
Որք զԱստուծոյ բնութիւնն ի ներքս առնեն իւրեանց հասանօղ ըմբռնողութեանն (կամ ըմբռնութեանն). (Նիւս. կազմ.։)
Եթէ երթալի է ի մեզ անհասութիւն բանիդ, ոչ էր սքանչելի, այլ ըմբռնութեան իրք. այսինքն դիւրըմբռնելի. (Ճ. ՟Գ.։)
Ուսս եւ բազուկս եւ ձեռս (հրեշտակաց՝ իմասջի՛ր) զարարողականութիւնն եւ զներգործութիւն բարեաց, եւ զըմբռնողութիւն. (Շ. հրեշտ.։)
Կարմիրն (գոյն երիվարաց նշանակէ) զհրատեսակութիւնն եւ զըմբռողութիւնն. (Դիոն. երկն.։)
cf. Ըմբռնողութիւն.
Ըմբռնելն, եւ իլն. կալումն. ձերբակալութիւն. բռնելը, բռնուիլը.
Ըմբռնման ձեռին։ Մատչել յըմբռնումն ոտիցն։ Ի սանձս կապոյ երասանաց ըմբռնման։ Անխզելի ըմբռնմամբ։ Անզերծ տագնապին ըմբռնման. (Նար.։)
Ըմբռնմամբ ձգէ առ ինքն. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Ի զանազան մեղացն ըմբռնմանէ վարանեալ են տրտմութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
Քսան սեանցն միջին նիգն է ի հաստատագոյն ըմբռնումն խառնուածոյն նոցա. (Փիլ. ել. ՟Բ. 89։)
Եւ Սանձումն. զգուշութիւն.
Անյագութիւն որովայնի, ական ոչ ըմբռնումն. (Կլիմաք.։)
Ըմբռնումն մարմնոյ եւ ծառայութիւն ոչ յայլ ոչ յիմեքէ այսչափ, որպէս ի ժուժկալութենէս ուղղեսցի. (Բրս. հց.։)
Կամ Ըմբռնելն մտօք. հասումն. հասկընալը, ճանաչողութիւն.
Միտք՝ պարզաբար ըմբռնումն գոյիցն է. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Յիշումն եւ ստոյգ ըմբռնումն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի հասմանէ ըմբռնման ասիցելոցն. (Փիլ. տեսական.։)
cup, drinking-glass.
ԸՄՊԱԿ որ եւ ԸՄՊԱՆԱԿ. ԸՄՊԻԿ. Անօթ ըմպելոյ՝ մեծ կամ փոքր. իբրու ποτήριον poculum, calix κρατήρ crater որ եւ Խառնարան. գաւաթ. թաս.
Ըմպակս եւ բաժակս։ Ըմպակս եւ նուագս։ Բազում ըմպակս եւ սպասս, եւ բազում կազմուածս ոսկեղէն եւ արծաթեղէն. (Յհ. կթ.։)
commensal, mess-mate.
συμπότης compotor, conviva Որ ուտէ եւ ըմպէ ընդ այլում. սեղանակից.
Ովարիստէսն (յն) ըմպակից եւ խաղակից նշանակէ գոլ Արամազդայ. (Պղատ. մինովս.։)
ԸՄՊԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συμπίνω bibo cum aliquo Ուտել եւ ըմպել ընդ այլս. ի միասին ըմպել.
Ի Կրետէ մին սա է յայլոց օրինացն՝ զորս եդ Մինովս, ոչ ըմպակից լինելն միմեանց ի հարբեցութեանն. (Պղատ. մինովս.։)
contempt;
insolence, impudence.
Ըմպահկանաց պատմութիւն, հեղգացելոց օրինակ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
to resist, to growproud, ferocious, to rebel;
cf. Ըմպահկեցուցանեմ.
ԸՄՊԱՀԿԵՄ ԸՄՊԱՀԿԻՄ. ἁφηνιάω, ἁφηνιάζω habenas detracto et excutio, frena non patior, contumaciter resisto գրի եւ ԸՄԲԱՀԿԵԼ, ԸՄԲՊԱՀԿԵԼ, ԸՄՊՀԿԵԼ, եւ այլն. իբր Անպախուց լինել, այսինքն աներասանակ, ապարասան, անսանձ. ընդվզիլ. անսաստել. ըմբոստանալ. հեստել. վտարանջել. ապստամբիլ. անհնազանդիլ արհամարհանօք. ընդհարկանիլ կամ բախիլ ընդ վեհի. եւ Խստերախ լինել ձիոյ. գլուխ քաշել.
Ընդվզէր եւ ըմպահկէր վասն բարուցն անհարթութեան։ Աւելի քան զզօրութիւնն իւրեանց խորհեալ՝ ըմպահկին եւ ընդվզին։ Ըմպահկեալ խեռեսցէ։ Ամենեւին ըմպահկեալս եւ ապարասանեալս։ Զերասանակս ի բուռն առեալ առեալ՝ արգելուլ զախտս, եւ մանաւանդ զսրտմտութիւն՝ որ ըմպահկել ի նմանէ սովորեալ։ Փախստական յօրինաց, ըմպահկօղ եւ խստերասան։ Զյարձակումն եւ զըմպահկելն եւ զվզանումն լծելոց ձիոցն ոչ կարացեալ արգելուլ։ Վասն խստութեան բարուցն ըմպահկօղք են, խայտալով յանդգնաբար եւ ընդվզելով։ Ի ձայնէ փղաց սարսեալ երկնչի ձի՝ իբր յերկիւղէ ըմպահկելով փախչել. (Փիլ.։)
Յանկարծակի ըմպահկելով դժոխախեռ յոխորտանօք։ Որպէս զկարի ոք ըմպահկող եւ առլցեալ ամբարտաւանութեամբ։ Ուստի եւ ոչ անմասն ի հրահանգից կրթութենէ ազգ ձիոյս՝ առ ի զխակ եւ զըմպահկօղ ապերասանութիւն նուաճելոյ՝ հնազանդ. (Պիտ.։)
Գազանային եւ անընդել զայրացմամբ ընդդէմ յարիցէ, ըմպահկեսցէ, խրոխտասցի. (Ոսկիփոր.։)
Ըմպահկեալ ըստ անառակին իրաց. (Երզն. մտթ.։)
Ի խաղս այպանման ծաղու ըմպահկեն կաճառք կայից վերին հրեշտակացն զվիշապն յօդաւոր ընդ պարզականին. (Նար. մծբ. ( ըստ յոբայ. ՟Խ. ՟Խ՟Ա)։)
Զառաջին յարձակմունսն ոգւոյն ընդ կրուկն դարձուցանէ՝ ըմպահկեցուցեալ նախախնամութեամբ, զի մի՛ գահավէժ լիցի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 65։)
cf. Ըմպահկեմ.
ԸՄՊԱՀԿԵՄ ԸՄՊԱՀԿԻՄ. ἁφηνιάω, ἁφηνιάζω habenas detracto et excutio, frena non patior, contumaciter resisto գրի եւ ԸՄԲԱՀԿԵԼ, ԸՄԲՊԱՀԿԵԼ, ԸՄՊՀԿԵԼ, եւ այլն. իբր Անպախուց լինել, այսինքն աներասանակ, ապարասան, անսանձ. ընդվզիլ. անսաստել. ըմբոստանալ. հեստել. վտարանջել. ապստամբիլ. անհնազանդիլ արհամարհանօք. ընդհարկանիլ կամ բախիլ ընդ վեհի. եւ Խստերախ լինել ձիոյ. գլուխ քաշել.
Ընդվզէր եւ ըմպահկէր վասն բարուցն անհարթութեան։ Աւելի քան զզօրութիւնն իւրեանց խորհեալ՝ ըմպահկին եւ ընդվզին։ Ըմպահկեալ խեռեսցէ։ Ամենեւին ըմպահկեալս եւ ապարասանեալս։ Զերասանակս ի բուռն առեալ առեալ՝ արգելուլ զախտս, եւ մանաւանդ զսրտմտութիւն՝ որ ըմպահկել ի նմանէ սովորեալ։ Փախստական յօրինաց, ըմպահկօղ եւ խստերասան։ Զյարձակումն եւ զըմպահկելն եւ զվզանումն լծելոց ձիոցն ոչ կարացեալ արգելուլ։ Վասն խստութեան բարուցն ըմպահկօղք են, խայտալով յանդգնաբար եւ ընդվզելով։ Ի ձայնէ փղաց սարսեալ երկնչի ձի՝ իբր յերկիւղէ ըմպահկելով փախչել. (Փիլ.։)
Յանկարծակի ըմպահկելով դժոխախեռ յոխորտանօք։ Որպէս զկարի ոք ըմպահկող եւ առլցեալ ամբարտաւանութեամբ։ Ուստի եւ ոչ անմասն ի հրահանգից կրթութենէ ազգ ձիոյս՝ առ ի զխակ եւ զըմպահկօղ ապերասանութիւն նուաճելոյ՝ հնազանդ. (Պիտ.։)
Գազանային եւ անընդել զայրացմամբ ընդդէմ յարիցէ, ըմպահկեսցէ, խրոխտասցի. (Ոսկիփոր.։)
Ըմպահկեալ ըստ անառակին իրաց. (Երզն. մտթ.։)
to restrain, to bridle, to repress, to tame, to break in.
Ի խաղս այպանման ծաղու ըմպահկեն կաճառք կայից վերին հրեշտակացն զվիշապն յօդաւոր ընդ պարզականին. (Նար. մծբ. ( ըստ յոբայ. ՟Խ. ՟Խ՟Ա)։)
Զառաջին յարձակմունսն ոգւոյն ընդ կրուկն դարձուցանէ՝ ըմպահկեցուցեալ նախախնամութեամբ, զի մի՛ գահավէժ լիցի. (Փիլ. լին. ՟Դ. 65։)
avaricious, stingy, grasping, sordid;
դժոխային —, very greedy or insatiable avaricious.
• , ի-ա հլ. «ժլատ, անյագ» ՍԳր. որից ագահութիւն ՍԳր. ագահել ՍԳր. ագահագոյն Առակ. իգ. 2. որկորագահ Յայսմ։-Ագահ և հրկրամոլ հոմանիշների տարբերութեան վրայ խօսում է Տաթև. ամ. 252։
• ՀՀԲ մեենում է «ահ գայ»։ Peterm. 25 լտ. avarus ձևին է կցում։ Հիւնք. լտ. acuo «սրանալ, բարկ և խայթիչ լինել», acus «ասեղի ծայր, սրածայր», aculeus «խայթոց» բառերից։
• ԳՒՌ.-Մշ. ագահ, Ղրբ. Տփ. ա՛գահ, Ալշ. Կր. Ջղ. ագ'ահ, Շմ. ակահ, Հմշ. Ռ. Սչ. ա-քահ, Ակն. աքայհ, Խրբ.ագ'գ'այ, Ննխ. ա-քաֆ, Զթ. ագ'օհ, ագ'ոհ, Հճ. ագ'գ'օհ, Պլ. ան-քահ, անքա, Ասլ. անքա. թրքախօս հայոց մէջ՝ Ատն. անքահ, Անև. անքա։
• ՓՈԽ -Անգահ գաւառական ձևից փոխա-ռեալ է թւում վրաց. անգարի, անգաարի «շա-համոլ, ընչաքաղց», անգաարեբա «ընչաքաղ-ցութիւն». մեր հ ձայնի դէմ ր ենք գտնում նաև վրաց. զորվա «զոհել» և բարի «բահ» (հին *զորհել, *բարհ) բառերի մեջ, ըստ Մառ. Иռოიռ. 61 կալ և վրաց. անգահրի ձևը։
πλεονέκτης, ἅπληστος avarus, avidus Սաստիկ ցանկացող ընչից ի ստանալ կամ ի պահել. արծաթասէր. աւելաստաց. ընչաքաղց. աջ կէօզլիւ, դամա՛գեար։
Դժոխք եւ կորուստ անյագ են, նոյնպէս եւ աչք ագահ մարդոյ (կամ մարդկան). (Առակ. ՟Ի՟Է. 20։)
Պատրաստեալ է մեծատանց ագահաց. (Մանդակ.։)
Եւ է տզրուկ՝ միտք ագահաց. (Համամ առակ.։)
Այսպիսի ագահացն եւ ցանկացողացն՝ որ ագահեն ի բարերարութիւնս, ձեռնտու եւ օգնական է Աստուած. (Բրսղ. մրկ.)
Զագահ աւելաստացութեանցն բաղձան լնուլ փափագումն. (Պիտ.)
early-rising, diligent.
• ՆՀԲ համարում է անազան բառի դրա-կանը. բայց նշանակութիւնը տարբեր է։
• Ունինք նաև գնչ. aкan «հիմայ», aкana «անմիջապէս», aкanaк «մի րոպէ», aкano «րոպէապէս» (տե՛ս Vaillant, cram. Dial. et voc. des Bohémiens Paris 1868, էջ 94), որոնք սակայն պատահական նմանութիւն ունին։
• «վարած հողը հարթելու և սանած սերմը ծածկելու գործիք, որ է տափան». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ամ. 114. «Յագանն՝ որ հաւասառէ և ծածկէ սերմն»։ Կենդանի է՝
• ԳՒՌ.-ցաքան (Խն. Ղրբ. Մղ.) կամ զան ծmկ'mն, որից երևում է որ հին ձևն է ցա-«ան։
(որոյ հակառակն է Անագան։) Ժրաջան. փոյթ. անդանդաղ. չիւսթ, մուգայէտ.
Զի սիրելի իցես մարդկան, Լե՛ր յուսանելդ մանուկ ագան. (Տաղ.։)
spark;
cf. Կարկեհան.
• , ի հլ. «կրակի պէծ» Բրս. մրկ. «ևոակ, խարոյկ» Ճառընտ. «կարկեհան, մի տեսակ հրագոյն թանկագին քար» Նչ. եզեկ Գնձ. Մագ. որից կայծակն «կայծ. 2. խա-րոյկ, կրակ» ՍԳր. «շանթ, երկնային կայ-ծակ» Եւս. քր. ա. «պալար, այտոյց» Եւս. պտմ. թ. 8, էջ 687 (նշանակութեանց զար-գազման համար հմմտ. յն. ἀνϑρας «ա-ծուխ, կարկեհան, այտոյցն»), առկայծեալ Ես խբ. 3. Բարուք բ. 18. կայծքար Երզն. երկ, կայծակել Կոչ. եռանդնակայծակ Թէոդ. խչ. կայծակնապարուկ Գիրք թղ. 157 (չունի ՆՀԲ). կայծի «կարկեհան» Մագ. կայծոռիկ կամ կայծուռիկ «բշտիկ, ուռեցք» Բժշ. (ար-ղի գրականում և գաւառականներում «փո-սուռայ, լուսատտնիկ, մայիսեան հրավառ հճի»), կայծուկ «մի տեսակ սուր փուշ» Ա-զաթ. § 649 (հին տպ. կայծու) ևն։-Սխալ գրչութիւն է առկայթեալ Յհ. կթ. էջ 346 փխ. առկայծեալ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gaid-արմատեռ. Սրա հետ հմմտ. լիթ. gaidrus, giēdras «պայծառ, զուարթ», gaidrá, giedra «գե-ղեցիկ եղանակ», gaīsas «երկնքում գիշե-բային լոյս», gaisras «երկնքում լուսաւոր երևոյթ, հրդեհ, բարկութիւն», gaīzdras «լու-սաւոր երևոյթ երկնքում», լեթթ. dzīdrums «պայծառութիւն», gäiss «օդ, եղանակ», ga-išs «պայծառ, լուսաւոր», gaisma «լոյս», Հպրուս. gaylis «սպիտակ»։ Այս բառերը կարող են ներկայացնել թէ՛ g* և թէ g*h նախաձևը։ Լեզուաբանները այս բառերի հետ միացնում են յն. φαιδρός «փայլուն, պայծառ, զուարթ», φαίδιμος «լուսաւոր, փայլուն, սքանչելի», φαιδρὸνω «փայլեց-նել», φαιός «գորշ, մթագոյն», φαιϰόν «լուսաւոր» (Boisacq 1010-1011, Traut-mann 75, Pokorny, 1, 665), որոնք մատնանշում են միայն նախաձայն g*h։ Սրա համար էլ լեզուաբանները բոլորի նա-խաձևը դնում են g*haid-։ Այժմ, որովհետև հյ. կ նախաձայնը պահանջում է միայն g, ուստի պէտք է ընդունիլ թէ կայ հնխ. g' և g''h ձայների փոխանակութիւն՝ մի կամ միւս խմբի միջև։-Աճ.
• Klaproth, As. polyg. 101 գերմ. heiss «տաք» բառի հետ։-ՆՀԲ լծ. կիզուլ, գազաղ, թրք. kóz «խարոյկ»։ Տէրվ. AIl-tarm. 88 լտ. candeo «այրիլ, վառիլ»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. էջ 61 յն. ϰαίω «վառել» բայի հետ։ Հիւնք. խածանել բառից։ Bugge KZ 32, 44 հպրուս. knaistio «հրդեհ, խարոյկ», լիթ. kaīstu «տաքանալ» բառերին ցեղակից։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 76 և Scheftelowitz BВ 29, 31 (որոնցից էլ Walde 107 և Pokorny 2, 537) հնխ. sqaid-, qaid-արմատի տակ, որի ժառանգն է ըստ
• իս հյ. խայտ (համեմատութիւնները տե՛ս անդ)։ Սանտալճեան, L'idiome 13 ռանս. kas «լոյս» բառի հետ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1908, 504 կարծ արմա-տից։ Մառ ИАM 1920, 106 նոյն է դը-
• նում կարծ և պայծառ բառերի հետ։ ԳԻՌ.-1. Ագլ. կայծ, Մկ. Սլմ. կίծ, Ախց Կր. կած, Հմշ. գէձ, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաձ, Զթ. Խրբ. գmձ, Ասլ. գաձ, գազ, Սվէդ. զուձ, որոնք նշանակում են «կրակի կայծ». իսկ Ղրբ. կmծ «տաք, շատ տաք», Մղր. կ'mծ «օդի տաքութիմն», Հճ. գած, գօձ «վառուած ածուխ», Ննխ. գաձ գաձ «բոլո-ռովին նոր» (փուռից դուրս եկած որևէ բա-նի ակնարկութեամբ ընդհանուր իմաստ ստացած).-սրանց դէմ ունինք Երև. պէծ, Մշ. պձեղ, Ալշ. պէձիլ «կայծ»։-2. Ախց. Երև. կայծակ, Ագլ. կա՛յծmկ, Ռ. գայձագ, Կր. կածակ, Գոր. Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Վն. Տփ. կէծակ, Ղրբ. կm՛ծmկ, Ննխ. Պլ. Սչ. գաձագ, Ասլ. գաձագ, գաձայ, Ալշ. Մշ. կէ-ծագ, Հմշ. գէձագ, Բլ. կիձագ, Տիգ. գէճmգ, Զթ. գէձօգ, գէձոգ, Շմ. կէցկէցի, Սլմ. կէր-ծակ, բոլորն էլ «կայծակ, շանթ». իսկ Խրբ. գ'mձmգ «Տեառնընդառաջի յաջորդ օրը»։ Հմմտ. նաև Սչ. գաձօռիգ «բշտիկ», գաձքար «կայծքար», Խրբ. ք'mձօռագ (նախաձայն ք՝ և ոչ գ՝), Հմշ. գէ'զդիչ, Ղրբ. (շրջմամբ) ծիկո՛ւռի և պէծ հոմանիշով էլ՝ Ղզ. պրծրվէ-ոիկ «կայծոռիկ, փոսուռայ» (բառիս կազ-մութեան մասին՝ իբրև կայծ+ոռ+իկ՝ տե՛ս փոսուռայ), Հմշ. գէ՝զդից «փայլատակեզ»։-Նոր բառեր են կայծկլտուկ Խրբ. «շանթ», կայծանալ «տաքանալ, զայրանալ, տռփիլ. սիրահարուիլ, շատ փափագիլ, կարմրիլ», կայծապողուն, կայծապտուկ «բշտիկ», կայ-ծառ «ունելի», կայծացնել «սաստիկ տա-քացնել, արծարծել», կայծեփեաց, կայծ-խոտ, կայծկլտալ, կայծկծալի «ատրաշէկ». կայծկոնած «տաքութիւնից երեսը կարմը-րած», կայծկռտիլ «փայլիլ, ցոլալ», կայ-ծութիւն «տենդ», կայծուկոթիլ «զայրանալ». կծղիլ «հասկերը չորանալով այրիլ»։ Ատա-նայի թրքախօս հայոց բարբառով կայ հուր
• ՓՈԽ.-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալբան. gadz «կայծ, կրակ»։-Գւռ. կայծառ ձևից է կապադովկ. յն. ϰαίζάρ «երկաթագործի ու-նելի» Karolides, Iλ. συγϰρ, էջ 61, 85 և 165 (ի զուր Karolides ստուգաբանում է այս բառը յն. ϰαίω «վառել»+սնս. dhar, պրս. dar «կրել, ունել» բառերից)։ Հայերէնից է դարձեալ կապադովկ. ϰϰσϰάρα «կայծքար» (որի առաջին մասի մէջ Karolides, էջ 82 ուզում է տեսնել սանս. kas «փայլիլ», ա-ռանց մեկնութեան թողնելով երկրորդ մա-սը)։ Առաջին ձևի մէջ հյ. ծ տուել է Հ իսկ միւսի մէջ σ՝ յաջորդ ք-ի պատճառաւ։
σπινθήρ, ἁνθρακίς scintilla, pruna եւ այլն. (լծ. կիզուլ. գազազ.եւ թ. քեօզ ) Մասնիկ հրոյ փայլուն եւ դիւրաշէջ, որ մնայ ի մէջ աճիւնացեալ կրակի, եւ որ ոստնու ի կրակէ կամ ի ճրագէ. որ եւ ԿԱՅԾԱԿՆ ասի. եւ ՇԱՆԹ. կայծ, կած, պէծ. (որ եւ բեղեկ ըստ եբր)
Նշոյլ եւ կայծ ինչ աստուածային շնորհացն. (Բրսղ. մրկ.։)
ԿԱՅԾ. Կայծագոյն կամ հրագոյն ակն պատուական. ἅνθραξ carbunculus. որ ի սուրբ գիրս թարգմանի Կարկեհան, կամ Սուտակ.
Կայծն կոչի սուտակ, նման է կրակի կայծի. (Տօնակ.։)
Զտըպազիոնն ընդ յայսպիսի՝ յեռեալ ընդ կայծըն մեծագին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Շնորհեալ նմա ձիր զկայծն ատրորակ ի յականց պատուականէ. (Մագ. ՟Թ. որ եւ ՟Ի՟Թ. կայծի ասէ։)
Նոյն համարի ընդ Պղնձագոյն ակնէ ըստ (Լմբ. յայտն.)
Երրորդն՝ պղնձագոյն. այս քարս (սովին անուամբ) ի քահանայական բանակն ո՛չ էր, այլ՝ կայծ, որ աստ (ի գիրս յայտնութեան) ոչ եդաւ, բայց կարծեմ թէ զայս անուանեցին սուրբքն կայծ։
boisterous wind.
• «օդը պղտորող մի տեսակ քամի». մէկ անգամ ունի Պիտառ. «Օդքն ծածկեն զճառագայթսն. կայս անուն է հողմըյն, արդ ծածկի արեգակն յամպն»։ ՋԲ չունի այս բառը։
• Անշուշտ պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qoys «փորի մէջ քամի խաղալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 397)։
Անուն հողմոյ՝ որ խռովէ զօդս.
Օդքն ծածկեն զճառագայթսն. կայս անուն է հողմոյն. արգ ծածկի արեգակն յամպն. (Պիտառ.։)
emperor, caesar;
Վեհափառ —ն, His Imperial Majesty.
• . ր հյ. (-սեր, ւսերաց) «ինքնակալ թագաւոր Հռովմայեցոց» ՍԳր. Բուզ. որից կայսերագիր Կորիւն. կայսերական Ագաթ. Բուզ. կայսերակերպ Ագաթ. կայսերալուր Արծր. կայսերազարմ Գնձ. կայսրունի Իրեն. հերձ. 100. յետնաբար կայսրանալ «կայսր դառնալ» Մին. համդ. 127, 128. -տարբեր ձևեռոմ ունենք նաև՝ կեսար (սեռ. -ու) Եփր. բ. տիմ. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. կեսառութիւն Ճառընտ. կեսառոս Ուռհ. էջ 402. կիսառոս Յայսմ. նոյ. 29։
• = Յն. ϰαῖσαρ, սեռ. ϰαίσαρος «կայսր» բառից, որ ծագում է լտ. Caesar, սեռ. Cae-saris յատուկ անունից։ Յուլիոս Կեսար ե-ղաւ առաջին հռովմայեցի մեծ ինքնակալը. որից այս անունը դարձաւ հասարաև անուն՝ «մեծ թագաւոր» նշանակութեամբ, ճիշտ ինչպէս Charlemagne յատուկ անունից կազմուեցաւ հսլ. krali, թրք. qraliča, ռուս. «ороль, լիթ. karālius «թագաւոր» հառա-րակ անունը։ Լտ. Caesar ձևը զուտ հռով-մէական չէ, այլ բարբառային. բուն լտ. ձևն է Caeso (Meillet, Esquisse ə'une hist. de la lanque latine. 102), որ մակդիր է և բուն նշանակում է «վիրաբուժական գործո-ղութեամբ ծնուած մօրից»։ Այնուհետև բա-ռը փոխառութեամբ տարածուեցաւ ամէն տեղ. հմմտ. գոթ. kaisar, հբգ. keisur, գերմ. Kaiser, հսլ. cšsari, ռուս. царь, լիթ. ceso-rus, հունգ. császár, արաբ. [arabic word] qaisar, արամ. qaisar ևն (Berneker 127, Kluge 236)։ Հայերէնի մէջ կայսր հին ժողո-վըրդական փոխառութիւն է (հմմտ. նոյն իսկ Յուլիոս կայսր ձևը Եւս. քր. տպ. 1818, Ա. 9), իսկ միւս ձևերը գիտական ձևեր են։ -Հիւբշ. 354։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Բառ լտ. չ՛էսար. յորմէ յն. գէ՛սար. καῖσαρ, αὑτοκράτωρ caesar, imperator μονάρχης, μόναρχος monarcha βασιλεύς rex. Յանուանէ յուլիոսի կեսարու առաջին ինքնակալի առեալ, վարի ի մեզ որպէս Ինքնակալ հռովմայեցւոց. արքայ արքայից. միահեծան թագաւոր. քաջ արանց. cf. ԿԵՍԱՐ, որպէս գահակից կայսեր.
Յօգոստոս կայսերէ։ Տիբերեայ կայսեր։ Ի կայսր բողոքեցեր, առ կայսր երթիջի՛ր։ Տո՛ւք զկայսերն՝ կայսեր։ Չի՛ք մեր թագաւոր բաց ի կայսերէ. (եւ այլն։ Իսկ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 1. եւ ՟Գ. 27.) ուր ասի ի մեզ աղեքսանդր կամ անտիոքոս կայսր, ի յն. թագաւոր դնի, կամ ոչինչ։
Աստուած կայսր ի վերայ ամենայն սրբոց, այս է թագաւորաց թագաւոր. ուստի եւ կայսերական ասի ըստ Նար. նաեւ աստուածականն։
healthy;
active, agile, lively, brisk, sprightly;
swift, quick, diligent;
gay, merry, jocose, facetious;
pretty, pleasing, prepossessing;
fish;
reptile;
— առնել, —ս յօրինել, to reanimate, to revive, to comfort, to invigorate.
• , ի-ա հլ. «աշխոյժ, առոյգ, ե-ռանդուն» ՍԳր. «ջրի և ցամաքի ամէն տե-սակ կենդանի», բայց մանաւանդ «ջրային կենդանի» Դան. գ. 79. Շար. Նար. Արծր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. եռալ և զեռուն). որից կայտառական «խայտա-ցող» Ոսկ. յհ. ա. 31. կայտառութիւն Կորիւն։ Այս արմատի երկրորդ ձևն է կայտիռ, ո-հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «ուրախութիւն, ու-րախութիւնից խաղալ ցատկռտելը» Ա-զաթ. Փիլ. յովն. Յհ. կթ. «ծովային կամ ցամաքային անասուն» Սեբեր. 74. Ճառընտ, որից կայտռալ «ուրախ ուրախ վազվռտել, եռալ զեռալ» Ագաթ. § 239 (ձեռ. տարբ. կտռային, կըտռային, կրկը-նագիրը ունի կտռային՝ ՀԱ 1913, 18) Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 161 Ագաթանգեղո-սից փոխառեալ հատուածում ունի սրա տեղ կոտռային. հմմտ. նաև Սարգ. յկ. է, էջ 106 Իբրև զճճիս ի տղմի կապտռէի (առաջին տը-պագրութեան մէջ կայտռայի). կամ ա. պե-տըր. է. էջ 313 Զօրէն ճճեաց ի տղմի կաւտ-ռին (ա. տպ. կայտռան). որ և կայտռել Իմ. ժէ. 18. Ես. ծե. 12. կայտռեցուցանել Իսիւք կայտռական Փիլ. կայտռունակ Նար. խչ. 374. կայտռիկստակ (թերևս ուղղելի կայտ-ռիկատակ) «աքացի, ոտքով հարուած» Վրք. հց. Ա. 73 (ըստ ԳԲ սխալ գրչութիւն որպէս կայտռիք ստահակ ջորիներու. լաւագոյն ձե-ռագրում ունի «կայտռիքն ստահակ ջորւոզ» ընթերցուածը. տե՛ս Զարբ. թրգմ. էջ 286 ըստ Երևակ ամսագրի, 1858 Բ. էջ 43= Ա-թան. 604)։
• ՆՀԲ կայթել և խայտալ բառերից. կայտիռ՝ իբր կայթ+եռ։ Հիւնք. խածա-նել բայից։ Scheftelowitz BВ 29, 31 արմատակից է դնում կայծ բառի հետ։ Մառ ЗВО 16, 151, հյ. թրգմ. Մկըր-տութիւն Հայոց 1911, էջ 88 եռեւա-ռեալ է դնում վրաց. կոտվա «շարժիլ, զեռալ», կոտրիալի «թաւալիլ, գլորուիլ» ձևերից։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով նոյն է դնում կայթել և խայտալ բառերի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 հիռլ. cath, նգալլ. cad, cadol, հբրըտ. ca-talrid «կռիւ, վէճ», լիթ. katilin, յն. ϰωτίλος «շաղակրատ, թովիչ», սանս. kadt բառերին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qatr «արագ գնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 84)։
ἁστεῖος urbanus, festivus, venustus, elegans ἑντρεχής velox եւ այլն. (որպէս թէ՝ որ Կայթ առնու, կամ խայտայ) Զուարդ. աշխոյժ. պայծառ դիմօք. չքնաղ. շնորհալի. ընտիր. լաւ. եւ առոյգ. որ կայտռայ. արագաշարժ. փոյթ. եռանդուն. աղեկ, աղուոր, սիրուն, վխտացօղ.
Կայտառ մանուկ. (Ել. ՟Բ. 2։ Գծ. ՟Է. 20։ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 23։)
Կայտառ տեսլեամբ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ա. 20։)
Էր արդարեւ տղայն կայտառ, եւ հզօր մարմնով. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Կայտառ առնել զյօժարութիւն մեր (յն. զարթուցանել կամ արծարծանել)։ Աղբիւրս այս զնուաղեալսն կայտառս յօրինէ, եւ զվշտացեալսն ափոփէ (յն. մի բառ, ոգի տայ կամ զովացուցանէ) (Ոսկ. յհ.։)
Կայտառ մտօք վարեալք. (Մեկն. ղեւտ.։)
ԿԱՅՏԱՌ գ. τὸ κινούμενον quod movetur. Լուղակ, ձուկն, եւ ամենայն կենդանի զեռուն շարժուն.
Կէտք, եւ ամենայն կայտառք որ ի ջուրս. (Դան. ՟Գ. 79։)
Բազմութիւն կայտառաց կարճաց խայթողականաց. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Մկունս բազումս եւ աքիսս ... (զորոց զկնի առի) զի մի՛ կարասցեն կայտառքն փախչել. (Ճ. ՟Բ.։ Տե՛ս եւ ԿԱՅՏԻՌ. ըստ ՟Բ նշ։)
male eagle.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «արու արծիւ» Մագ. քեր. 240 և Երզն. քեր։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Որսական թռչնոց արականք. կանդ, որ նշանակէ միայն զարու արծուի. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
large wooden collar.
• «փայտէ մեծ անուր» Նչ. եզեկ. Մագ. թղ. 138 «Եգիպտացի ճգնաւորների մէջքի անուրը» Մաշտ. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարագի 426). նոյն բառն է կանդիւ (այլ ձ. կանդի) «զանազան խոտերից հիւ-սուած պսակ՝ որ տակառի բերանն են անց-կացնում, որպէսզի գինին եռալու ժամա-նակ դուրս չթափուի» Վստկ. 94։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կանդրիվ, Ախք. կանռիվ կեչի կամ հացի ծառի փայտէ շինուած ջ ձևով օղակ՝ որ արօրի ծայրն են անցկաց-նում և նրա վրայից փոկով արօրը լուծին են միացնում». նոյնը նաև կանդրև Բբ. Ղրբ. կանդրիկ Վն. կանդրիւ Բլ. Խտջ. կանրեղ Բիւթ. կոնդակ Ղզ. Երև. Ղրբ.։
ռմկ. կանտրիւ. (լծ. անիւ) Անուր մեծ փայտեղէն.
Շղթայս եւ ձեռնակապանս եւ կանդրիւս ի միջոց ունելով. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
handle;
— պտղոց, pedicle, stalk.
• «կոթ (որևէ ամանի)» Երզն. քեր. ւրիշ վկայութիւն չկայ հնից։
• Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vadta (վանթա) ձևից։-Bugge KZ 32, 84 կոթ հոմանիշի հետ կասկա-ծով ուտ. կոց հոմանիշից փոխառեալ։ Scheftelowitz BВ 28, 303 և 29, 23 գոթ. hinֆan «բռնել», handus, հիսլ. hond, գերմ. Hand «ձեռք», իբր հնխ. kantu։ Petersson KZ 47, 262 մերժե-լով այս՝ համեմատում է կա՛մ յն. γέντο «բռնել», ռուս. žmefia «բուռ», իռլ. gemeb, կիմր. gefyn «շղթայ, կա-պանք» բառերի հետ, իբր հնխ. gem-կամ աճած gembh-արմատից՝ -ti-մասնիկով, և կամ լիթ. gémbé «կեռ, ճանկ», հբգ. knebil «կապանք», շվէդ. knavel «ցից», դան. knap «կոճակ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. genobh-արմա-տի սղեալ gembh-ձևից
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Մկ. Սլմ. Վն. կանթ, Մշ. կանտ, Հմշ. գօնթ «ամանի կոթ». որից կան-թել Ղրբ. «փոքրիկ օղակ կպցնել (օր. դրա-մին)», Խ. Հնխ. «թևերը ծալել կողքերի վրայ», կանթուկզիկ Վն. «հողէ ամաններ (ընդհանուր անուն)». կայ նաև կնթա Մրղ. «ունկ»։
Իբր ռմկ. (Կոթ. Երզն. քեր.։)
lamp.
• . ի-ա հլ. «իւղի ճրագ, ջահ, վա-ռած մոմ» Կորիւն. Ագաթ. Փարպ. որից կանթեղաբորբոք Նար. խչ. կանթեղակիր Փիլ. լիւս. կանթեղաւոր Ճառընտ. կանթեղ-խոտ «հողմափայտ բոյսը. լտ. chelidonium» Բժշ. (հմմտ. արաբ. [arabic word] gandūl և թրք. qandil aγajə «կանթեղի ծառ» Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 332). բառս յետնաբար դարձել է նաև կանթեղն, որից սեռ. կանթեղան Մեկն ղկ. և կանթեղնաւոր Պտմ. աղէքս.
• = Յն. ϰανδῆλα «կանթեղ, ջահ, կախուած ճրագ» բառից փոխառեալ, որ փոխառեալ է իր հերթին լտ. candēla «ջահ, մոմ» բա-ռից. լատին բառը ծագած է čandere «փայ-լիլ, ցոլալ» բայից և փոխառութեամբ տա-րածուած է շատ լեզուների մէջ. ինչ. իտալ. candela, ֆրանս. chandelle, անգլ. candle, ռում. kandeli, հսլ. kaniidilo, ռուս. кандило (Berneker 480), ալբան. kandilje, ասոր. [arabic word] gandilā, արաբ. [arabic word] gandīl, թրք. քրդ. kandil, վրաց. կանդելի, թուշ. կանդել ևն, նոյն նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 354։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313-4 տեսնելով հանդերձ լտ. candela ևն բա-ռերի նմանութիւնը, մերժում է սրանք և ըստ հին քերականների մեկնում է անթեղ «կրակ ունեցող» և կամ կայ անդ եղ։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 դնում է պրս. գանտիյլ։ Աւելի ու-ղիղ ԳԴ արաբ. գանտիյլ (բառ յուն.)։ ՆՀԲ թրր. և լտ. ձևերը։ Peterm. 20 լտ. candela։ Մսերեան, Ճռաքաղ 1861, էջ 383 ոտանաւորով.
• Բան ասացաւ զկանթեղէ, Թէ լայնափոր ու կանթեղ է. Ասազ և ոմն, թէ ուր կանթեղ Առկախեալ կայ, կա՛յ անդ և եղ։ Սրանով հանում է կանթեղ «կանթ ու-նեցող» կամ կայ անդ եղ ձևերից։ Lag Arm. Stud. § 1100 յն. ϰανδήλα-ից։ Հիւնք. լատինից։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կանթեղ, Ագլ Ախց. Երև. Մկ. Շմ. կանթէղ, Հճ. Սչ. գան-բեղ, Ննխ. Սեբ. գանթէղ, Ասլ. գանթէ՛ղ. Տփ. կա՛նթիղ, Ալշ. Մշ. կանտեղ։
Նոյն բառ է՝ այլեւայլ առմամբ՝. եւ թ. գանդիլ, գէնդիլ. լտ. գանտէ՛լա. ճրագ յիւղոյ. ղամբար. ջահ. տրցակ եղեգանց կամ խծուծ կամ մախր Վառեալ. ճարպ կամ մոմեղէն լուցեալ. որպէս յն. λαμπάς lampas, fax, funale.
Մատուցին կանթեղս ցմեծ ժամս, այրեցին եւ խորովեցին զմարմինս նորա հրով կանրեղացն. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ ՃՃ. ստէպ։)
Ձգէր ի վերայ կանթեղացն (կամ ըստ ձ. կանթեղնոյն,) եւ շիջուցանէր զլոյսն (տաճարին), եւ հեղոյր զձեթն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ի կանթեղանդ իւղ ոչ կաթէ, եւ զանուն ձիթոյն իւղ ածեմք. (Մեկն. ղկ.։)
rod, stick, switch;
pole, perch.
• , ո հլ. «գաւա-ղան, ցուպ, ձող» Սահմ. ժբ. ուրիշ վկայու-թիւն չունինք։
ԿԱՆՃՈԽ ԿԱՆՋՈՒԽ. νάρθυξ ferula. Գաւազան, ցուպ, մանաւանդ ձող. որ եւ ջոխ ասի իբր ռմկ. լըպուգ, չօփ.
Քարիւ հարեալ սատակեաց զչղջիկտն ի վերայ կանճոխոյ (կամ կանջխոյ) նստեալ. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Կանճոխ.
• , ո հլ. «գաւա-ղան, ցուպ, ձող» Սահմ. ժբ. ուրիշ վկայու-թիւն չունինք։
ԿԱՆՃՈԽ ԿԱՆՋՈՒԽ. νάρθυξ ferula. Գաւազան, ցուպ, մանաւանդ ձող. որ եւ ջոխ ասի իբր ռմկ. լըպուգ, չօփ.
Քարիւ հարեալ սատակեաց զչղջիկտն ի վերայ կանճոխոյ (կամ կանջխոյ) նստեալ. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Յն, ϰανών (ϰανόνος) բառից, որ նշա-նակում է «եղէգի ցօղուն» և հետզհետէ նոյն նախնական իմաստից բխելով՝ «որևէ ուղիղ փայտ կամ ձող, փայտէ քանոն, ուդիղ գիծ, վանդակի ճաղ, սահմանագիծ, օրինակ, ձև, օրէնք (և յատկապէս եկեղեցական օ-րէնք), կանոն, ցուցակ»։ Յոյն բառը ծագում է ϰννα (< լտ. canna) «եղէգ» բառից, իսկ սա էլ ասորաբաբելական kanu ձևի մի-ջոցով սումեր-ակկադ. gin «եղէգ» բա-ռից (Boisacq, էջ 406)։ Փոխառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչպէս՝ լտ. čanon, հպլ. kanonū, արաբ. [arabic word] qānūn «օ-րէնք», թրք. qanun «օրէնք, ոստիևան» վրաց. კანონი կանոնի «եկեղեցական կա-նոն, յանցաւորների վրայ դրուած ապաշ-խարանք» ևն։ Նշանակութեան կողմից շատ զարգացում է կրած սլաւական լեզուների մէջ. հմտ. ռուս. канбнъ «առաւօտեան ևամ երեկոյեան եկեղեցական արարողութեանց երգերը և աղօթքները», кануиъ «երեկո-յեան ժամերգութիւն, նախատօնակ, ընո-հանրապէս նախորդ օրը (нaкauунe), մե-ռելոց հոգեհանգիստ, այս առթիւ պատրաս-տուած գանազան ուտելեղէններ, մեղրով գաթայ, տօնական մեղրաջուր կամ գարեջուր ևն» (Berneker 481)։-Հիւբշ. 355։
• Հներից Տաթև. հարց. 538 գրում է «Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն, այսինքն ուղղութիւն և կարգ և օրէնք»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47։ ԳԴ դնում է արաբ. գա-նուն (բառ յն.)։ ՀՀԲ, Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 և ՆՀԲ յն. ձևից։ Հիւնք. յն. ϰάννα «եղէգ» բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. կանոն (սաղմոսի կանոն, 2 հեգարան), Ոզմ. կանուն, Մրղ. կանուի ն, Ախց. ղmնօն (յատկապէս ղmյդm-ղmնօն <արաբ. qāida-qanūn), Սեբ. գանէօն, իսկ կրկնութեամբ՝ ղարmր-ղmնէօն (<ա-րաբ. qarār-qānūn)։
ԿԱՆՈՆ որ եւ ԿԱՆՈՎՆ, ՔԱՆՈՆ, ՔԱՆՈՒՆ. Բառ յն. κανών canon, regula, forma Գանօն. Չափ ուղղութեան՝ իբրեւ զլծակ կամ զմէտ կշռոց. ուղիղ ձեւ ուղղիչ այլոց. գիծ ուղղաձիգ. եւ Փակեալն ի մեջ գծից. աղիւսակ. ցանկ. որոշեալ գլուխ բանից. սահման. կարգ. օրէնք, եւ օրինակ նախատիպ. ... եբր. մէսուքա որ եւ ցանկ, պատնէշ։ Զպէսպէս առմունս յայտ առնեն վկայութիւնք նախնեաց։
ԿԱՆՈՆ. Իբրեւ ուղիղ փայտ կամ տախտակ, եւ հարթ սիւն. եւ Լար ճարտարապետաց.
ԿԱՆՈՆ. Իբր Աղիւսակ կամ գաւազան ժամանակագրութեան, եւ համաբարբառ ավետարանաց, եւ տոմարական գրուածոց.
Ի քրոնիկոն ժամանակական կանոնսն փոխեցայց. (Եւս. քր. ՟Ա.)
Եւսեբի զանուանս քահանայպետիցննշանակէ ի կանոնս ժամանակաց։ Իժամանակական կանոնաց եւսեբի պամփիլեայ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Յռջբ. թղթ. պաւղ.։)
Որպէս եւ ի ժամանակական կանոնի ճառեցաք. (Շիր. զատիկ.։)
Կանոնս տասն թուով դրոշմեցի քեզ։ Գրելոցն ի ճակատ կանոնին. (Եւս. ի սկիզբն աւետար.։)
վասն որոյ ասացի իննեւտասներեկին շրջագային բոլոր երեւելի կանոնին. զի իւրաքանչիւր կանոն իննուտասն ամաց շրջագայութիւն ունի. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
ԿԱՆՈՆ. Գլխակարգութիւնք գրոց սաղմոսաց, եւ շարականաց. եւ կարգ պաշտամանց.
Զեօթն գոբողայս կանոն անուանեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զկանոն ի կանոն չյարէին (ի սաղմոսերգութեան). (Խոսր.։)
Նովին կանոնիւս անդադար փառաւորել. (Ժմ.։)
կամ ըստ (Խոսր.)
Երկնայնոցն նմանեալ կարգեաց. զոր եւ կանոն անուանէ. զի առնց ուղիղ հաւատոյ եւ առաքինութեան անընդունակ է պաշտօնն. (Խոսր.։)
Զկանոն պաշտաման ժամու աղօթիցն. (Փարպ.։)
ԿԱՆՈՆ. Սահմանեալ վճիռք ժողովոց. որոց հաւաքումն կոչի Գիրք կանոնաց, կամ Կանոնգիրք.
Ժողովք ուղղափառ եպիսկոպոսաց կանոնս սահմանեցին եկեղեցւոյ։ Հարքն մեր սուրբ եպիսկոպոսք սահմանեցին կանոնս. (Եզնիկ.։)
Ըստ չաթոյ կանոնին՝ զոր բաժանեաց մեզ աստուած։ Ըստ կանոնիս մերոյ։ Ոչ օտար կանոնաւ։ Այսմ կամ սմին կանոնի միաբան լինել. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 13=16։ Գաղ. ՟Ղ. 16։ Փիլիպ. ՟Գ. 16։)
Տուեաալ նմա կանոնս ապաշխարութեան։ Կատարեցաւ կանոն խորհրդացն. (ՃՃ.։)
Կարգեսցեն նոցա կանոնս ծանունս. (Կլիմաք.։)
Ըստ այսու կանոնի։ Ի չափու իւրում կանոնին կացցէ։ Յայսմ կանոնէ ուխտի։ Ի բարեվիճակդ քո կանոնաց։ Ոչ փակեալ ես ընդ օրինօք, ոչ պարունակեալ ես ընդ կանոնաւ. (Նար.։)
Հոմերոս կանոնս դնելով եւ օրէնս՝ ուսոյց։ Յարմարական կանոնաւ զօրէն ամուսնութեան փութացան կազմել։ Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ։ այս կանոնաւ փորձեցան տնտեսավարել զաշխարհ։ Զոր եւ վեհն իսկ ի սկսմանէ աշխարհի օրինադրեաց կանոն. (Պիտ.։)
ԿԱՆՈՆ. Օրինակ վասն նմանօղ լինելոյ.
Եթէ ես կարծեցեալ կանոնս մարդկան՝ այսպիսի, զի՞նչ յոյս ապա այնոցիկ, որ տգիտութեամբ խաւարեալք են. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Սովոր իսկ են ճշմարիտ վարդապետք զանձանց առաքինութիւն կանոն աշակերտելոցն դնել. (Ագաթ.)
premature, preco-cious, ripe before the season;
prior, anterior;
old, ancient;
before the time, prematurely, very early;
պտուղ — եւ անագան, early or first, late or backward fruits;
անձրեւ — եւ անագան, the former the latter rain, vernal autumnal rain.
• , ո, ի-ա հլ. «ժամանակից առաջ. վաղ» ՍԳր. «հին, հին ժամանակի, վաղե-մի» Եւս. քր. Վեցօր. «առաւօտը շուտ» Գ. մակ. ե. 12 (=միջ. հայ. կաննուխ Անսիզք 17). որից կանխաւ «առաջուց» ՍԳր. Ա-գաթ. ամիս կանխոց «եբրայական Նիսան ամիսը, գարնան սկիզբը» ՍԳր. (հմմտ. գերմ. Fruhling «գարուն», բուն «կանուխ») կանխել ՍԳր. կանխի Նանայ. կանխագոյն Մծբ. Եւս. քր. կանխագէտ ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կանխախօսութիւն Ոսկ. ես. կանխածանօթ Ոսկ. մ. բ. 8. կանխակալ Եզն. Ոսկ. Սեբեր. կանխահաս Երեմ. իդ. 2. կանխասաց Ա-գաթ. Ոսկ. ես. Յուդ. 17. կանխարկ Մծբ. նոր բառեր են կանխավճար, կանխարգել, կանխամտածուած, կանխորոշել ևն։
• Հներից Համամ. քեր. 268 հանում է կան(?) նախդիրից, որ գոյութիւն չու-նի։ Յառաջացել է շփոթմամբ Թր. քեր. 30 նախադրութեանց ցանկի մէջ կա-նուխ բառը իբրև երկու բառ կարդալով (կան և ուխ)։ Հիւնք. նախ բառից։ Խազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս vang «կանխել» բառի հետ։ Մառ ЗВO xIx, 0155 հին նշանակութիւնը դնում է «կանաչ, գարնանային» և համարում է յաբեթական ղնն արմատից, որից և օնա «արտ»։ Müller WZKM 8, 189 պրս. [arabic word] kahun, kuhan «հին» բա-ռի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Հնդ. կանուխ «շուտով», Սն. կանուխ «վաղորդայն», Ղրբ. կա՛նուխ. Զթ. Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. գանուխ, Սչ. գա-նուխ՝, Սլմ. կանօխ, Տիգ. գըննուխ, Ակն, Ննխ. գանօխ, Ասլ. գնիւխ։ Իմաստի դոյղն փոփոխութեամբ՝ Խ. Տիգ. «առաւօտ». և «վաղը, էգուց», Գնձ. «արագ, շուտ շուտ»։-Նոր բառեր են կանուխկեկ, կանուխկմանց։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კანოხი կանոխի «եզների առաջին լծումը՝ գարնանային աշխատանք-ների համար», ღანუხობაղանուխոբա «գար-նան սկզբնաւորութիւնը». այս իմաստի հետ հմմտ. ամիս կանխոց «գարնան առաջին ա-միսը», որից հետևում է կանուխ «գարուն կամ գարնան սկիզբը» (նախ Աճառ. Արրտ. 1898, 367, որից յետոյ Մառ ЗВO անդ)։
πρώιμος, ὤριμος matutinus եւ maturus, tempestivus, praecox ἁρχαῖος pristinus, antiquus, vetustus. (cf. ԿԱՆԽԻ, cf. ԿԱՆԽԱՒ. Վաղ քան զժամանակն եղեալ. նախաժաման. վաղահասուկ. եւ Առաւօտեան. յառաջագոյն. վաղեմի. հին.
Անձրեւ կանուխ եւ անագան. (Օր. ՟Ժ՟Ա. 14։ Երեմ. ՟Ե. 24։ Ովս. ՟Ղ. 3։ Յովէլ. ՟Բ. 23։)
Պտուղ կանուխ։ Ողկոյզ կանուխ. (Յկ. ՟Ե. 7։ Նար. ՟Կ՟Ը։ Ածաբ. կարկտ. եւմկրտ։ Յճխ. ՟Ղ։ Խոր. հռիփս.։)
Կանուխ եւ հեռի ժամանակօք։ Կանուխ ժամանակօք քան զիզիական պատերազմն։ Որ ի կանուխ ժամանակաց ստորագրեցեր. (Խոր. ՟Գ. 1։ Եւս. քր. ՟Ա։ Շար.։)
ԱՄԻՍ ԿԱՆԽՈՅ. ըստ այլոց՝ Նոր ամիս, կամ ամիս Նորւոյ. νέος novus. Առաջին ամիսն եբրայեցւոց Նիսան. իբր սկիզբն վաղահասուկ արմտեաց գարնանայնոյ ի մարտի եւ յապրիլի։ (Ել. ՟ժգ. 4։ ՟իգ. 15։ ՟լդ. 18։ Օր. ՟ժղ. 1։)
ԿԱՆՈՒԽ. մ. իբր կանխաւ. կանխագոյն. վաղքաջ. վաղագոյն.
bribe, present;
fees;
— օք, by force of bribery, through corruption;
— խթել՝ տալ to bribe, to corrupt, to grease the palm;
to suborn;
—ս առնուլ, to take bribes.
• , ի-ա, ո հլ. «կողմնակցութեան համար տրուած վարձք» ՍԳր. որից կաշա-ռել Եփր. թգ. կաշառաբեկ Գ. մակ. դ. 15. Բուղ. կաշառագնաց Բ. մակ. ժ. 20. կաշա-ռակուրծ Բուզ. դ. 5. կաշառառու Առակ. ժե 27. Յոբ. ժէ. 34. անկաշառ Ոսկ. յհ. ա. 13 Բ. ևոր. կաշառանալ «կաշառուիլ» Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 138 (ամբակ. ա. 4). կաշառակեր, կաշառակերութիւն (նոր բառեր) ևն։
• Հներից Վրդն. ել. ստուգաբանում է «ևալ շառ, որ է ամբոխ և շարաւանդ ստից»։ ՆՀԲ «որպէս թէ կշռեալ տուրք, որպէս փրկանք»։ Սրանից նաև Հիւնք։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կաշառ, Ալշ. Երև. Կր. Մրղ. Ոզմ. Սլմ. կաշառք, Մշ. կաշառկ, Մկ. կաշառք, Խրբ. գ'mշmռք։
δῶρον, δόμα donum, munus եւ λύτρον redemptionis pretium (որպէս թէ կշռեալ տուրք, որպէս փրկանք) Ընծայն զոր առնու դատաւորն առ ի լինել ի կողմն տուողին. տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Գ. 7. եւ 8։ ՟Ա. Թագ. ՟Ը. 3։ Սղ. ՟Ի՟Ե. 10։ Ես. ՟Ե. 23. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Ե. 13, եւ այլն։)
Բայց դու ինձ մի միայն զարծաթ կաշառ առդներ, զի բազումք եւ զբան փաղաքուշ սովոր են տալ կաշառ, եւ զգովութիւնս նանիրս. (Լմբ. սղ.։)
hide, skin, leather.
• (-շւոյ, -շեաց) «մորթ» Ղևտ. ը. 17. թ. 11. Կանոն, որից կաշանալ «կաշի գառնալ» Ոսկ. մ. ա. 5. կաշիլ կամ կաշե-1332 191. կաշեայ Խոր. հաստակաշի Վե-ցօր. 193. եօթնակաշեան Պտմ. աղէքս. նոր րառեր են կաշեղէն, կաշեգործ, կաշեգործու-թիւն, կաշեկազմ, կիսակաշի, կաշեպատ. կաշեգործարան ևն։
• = Թերևս ասորաբաբելական աշխարհից փոխառեալ մի բառ է. հմմտ. սումեր. kus «կաշի, մորթ», արաբ. [arabic word] qaš'՝ «հին մուշտակ. 2. կաշիէ վրան. 3. կաշիէ ակումբ, ակումբ մաշկեայ, կաշեայ անկողին կամ նփռոց. 4. չորացեալ տիկ ջրոյ. 5. չոր կա-շի», [arabic word] qaš'a «մուշտակի կտոր». [arabic word] qašā'a «մի կտոր չորացած կաշի», [arabic word] qaš'a «չոր մորթ», որոնց արմատն է [arabic word] qaš՝ «մի բան չորանալ, չոփ-չոր դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 647)։ Փոխառութեան հարցը կապուած է անշուշտ կաշեգործութեան պատմութեան հետ. հմմտ. նաև հյ. մաշկ և մորթ բառերը։-Աճ.
• Klaproth, Asia polygl. 10I և ՆՀԲ դնում են ռուս. кожа «կաշի, մորթ» Müller SWAW 42, 254 զնդ. kaša-, որ Justi մեկնում է «ուս»։ Karolides Z︎ συγϰρ. 87 կապադովկ. kašuni «հին շոր կամ կօշիկ», սանս. kaš «մաշել», իսկ էջ 172 կապադովկ. kaši «պանիր», թրք. qayəš «փոկ», յն. ϰάς «կաշի» (Հեսիք.), ϰασσύω «կարկատել», ϰαττίς «կարկատանի կաշի» ևն։ Հիւնք. պրս. gavmēš «գոմէշ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 313 յն. γῦρος «բոլորաձև» բա-ռի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 212 զնդ. gaoš «մորթ»։ Պատահական են թրք. [arabic word] qayəš «փոկ», թթր. [arabic word] qayš, կարագաս. keš «կաշի, կեղև», ո-րոնց հետ հմմտ. ընդհանուր ֆիննական kesi (բունը kete) «մի տեսակ բարակ կաշի, մաշկ», մորդվ. ked, վոտ. ku, kud, սիրյ. ku։ Ըստ A. Ahlquist, Die Kulturwörter der Westfinnischen Sprachen (Helsingfors 1875), էջ 99 «Մուշտակաւոր անասունների մորթը պատրաստելու, նրանց պէտք եղած սպիտակութիւնը տալու կամ ներկելու արհեստը հին ժամանակներից ծանօթ է հիւսիսային բևեռային բնակիչներին և իրենց լեզուներն էլ շատ ճոխ են այս
• ԳՒՌ.-Ագ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կաշի, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաշի, Տիգ. գmշի, Ոզմ. կաշէ, Հճ. Զթ. գէշի, Սվեդ. գիշա։ Նոր բառեր են կաշեգին, կաշաթև կաշեհան.-կովկասեան բարբառնեռում ա-ծանցման ժամանակ դառնում է կաշվ-, ինչ. սեռ. կաշվի, կաշվեղէն, կաշվեհան, կաշվա-չ ին։
• ՓՈԽ.-Scheftelowitz BВ 69, 70 հայե-րէն կաշի «պղինձ» բառից փոխառեալ է համարում ասուր. kimaš «պղինձ» և աւելի հեռու՝ սանս. tamsa «բրոնզ», պալի kamso «մետաղ, բրոնզ», հպրուս. kassoje «արոյր» և Ցելեբեան թերակղզու հր-արևմտեան Bu-gier-ների լեզուով՝ gessa «մետաղ, բրոնզ»։ -Դժբախտաբար չկայ հայ. կաշի «պղինձ» ձևով մի բառ և չգիտեմ թէ ի՛նչ թիւրիմա-ցութեան արդիւնք է։
βύρσα corium, cutis, pellis. cf. ՄՈՐԹ. δέρρις, δέρμα դաղմ. քօ՛ժա.
Զզուրակն եւ զկաշի նորա այրեաց։ Զմիսն եւ զկաշին այրեցին. (Ղեւտ. ՟Ը. 17։ ՟Թ. 11։)
heap of stones, mass of rocks.
• «քարակոյտ» Մագ. որից կաշ-կառուտ «քարոտ տեղ» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 254. կաշկառիլ Մագ. թղ. 229. քարակաշ-կառ Անան. եկեղ. (=քարակարկառ Բուզ.)։
• = Կարկառ բառի գաւառականն է. տես կառ արմատի տակ։
• ՆՀԲ միացնում է կարկառ բառին։ Նոյնը Ղափանցեան ЗВО 23, էջ 357։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. կա՛շկառ «արտի կամ ալգու մէջ աւելորդ քարերից կազմուած դէզ», Աղլ. կա՛շկառ «քարի կտորտանք, խիճեր»։
Կարկառ քարանց՝ որ ընդ միմեանս կառեալ իցեն պնդապէս.
Իբրու զկաշկառ վիմաց հուպ միմեանց հարթ եւ հոյծ կարկառեալ. (Մագ. ՟Կ՟Դ։)
tie, fastening, knot;
ligature, lace, lashing, band, withe, bandage, swath;
rope, cord, string;
spelling;
tie, bond, link, obligation;
sour, sharp, harsh, tart.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ. սակայն կայ գրծ. կապօք Կորիւն. Վեցօր) «կապ, կապանք», նմանութեամբ «սիրոյ կապ, դաշինք, գրի կապ, վանկ. հեգ» ՍԳր. Կորիւն. «կախարդանք, հմայութիւն» Ոսկիփ. «տտիպ, փոթոթահամ» Ոսկիփ. որից կա-պել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. Մծբ. Եփր. կա-տակցել Ոսկ. յհ. կապանք ՍԳր. Ագաթ. կա-պեալ ՍԳր. կապարան «բանտ» Ոսկ. տիմ կապանարան «բանտ» Յհ. կթ. կապան «դարբանդ, լեռների մէջ կիրճ, կապարան» (իբրև թրգմ. պրս. band, darband հոմանի-շից) Խոր. Երզն. քեր. Մարթին. (ըստ Խտջ. կապանն է ծայռերի միջից կտրած ճամ-բայ). կապակռիւ Մծբ. կապակոտոր Բուզ. կապանաւոր Կորիւն. Ագաթ. բազմակապ Վեցօր. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8. թազա-կապ Մծբ. լեզուակապ Մանդ. ծնկակապ Վեցօր. շաղկապել Պղատ. օրին. Նիւս. բն. շղթայակապ Արծր. գրակապ եօթնազր. նշա-նակում է նաև «շէնք շինել, կառուցանել» կամ պարզապէս «շինել, գործել, հիւսել» և այս իմաստներից են կազմուած կամարա-կապ ՍԳր. երկաթակապ Խոր. հոյակապ ՍԳր. ականակապ Ել. լա. 5. Երգ. գ. 10. կտաւակապութիւն Մամբր. (կապանջ (кa-naнч) «պուխաւ, цenь» (Կ. Սարաֆեան, Բանայի ռիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 67) թուի գաւառական կամ նորակերտ բառ)։
• Windisch. 8 լատ. capio «բռնել», captivus «գերի» բառերի հետ է հա. քեմատում։ Mïller SWAW 38, 575 և 42, 329 լտ. capio «բռնել, գերել»։ Հիւբշ. KZ 23, 19 նոյն բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 53 գոթ. habon «ունե-նալ, կրել», լտ. capio, անգւք. haft «կապեալ» բառերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 68 հնխ. kap «կապել, կապտել» ար-մատից դնում է լտ. capere, capulum, յն. ϰώπη «բռնատեղ, երախակալ», գոթ. haban «բռնել, ունենալ» և հյ. կապ. կափ, կապել, կապուտ, կապտել, կա-փուլ, կափուցանել, կափարիչ։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vap արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 12 մերժում է լտ. capio ևն ձևերը։ BВ 5, 175 հսաքս. kosp «կապ, տրցակ» ձևի հետ։ Հիւնք. լտ. capio։ Bugge KZ 32, 51 պաշտպանում է լտ. capio ձևի համեմատութիւնը, որի ցեղակիցներն են նբգ. haft, գոթ. hafja, լեթթ. kampiu «բռնել», ալբ. kap «ձեռք ձգել», հիռլ. cacht «ծառայ», յն. ϰώπη «երախակալ, կոթ», ϰαπτω «կուլ տալ», սանս. kā-patī «մի կուց, կիցք» ևն, բոլորն է։ հնխ. qap «բռնել» արմատից (տես և Walde 126, Boisacq 410)։ Հիւբշ. 457 և Pedersen KZ 39, 379 մերժում են այս համեմատութիւնը, որովհետև թէ՛ նշանակութեամբ և թէ ձևով անյարմար է հայերէնի. հնխ. qap-պիտի տար հյ. *քաւ։ Patrubány ՀԱ 1903, 150 ձայ-
• նական անհամաձայնութիւնը բազա-տրելու համար ենթադրում է, որ հնխ. qap-աճած լինի -vo մասնիկով, qap-vo>qappo>կապ։ Scheftelowitz BВ 28, 305 և 29, 40 նորվ. hempa «կապ, կարթ», յն. ϰόμβος «կապ», լիթ. kabē «կեռ», լեթթ. kmhu «բռնւած մնայ» ձևերի հետ։ Զօրպաճեան, Բազմ 1908, 359 թրք. [arabic word] baγ «կապ» բառից շրջուած։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. kamu «գերի բռնել», 423 թթր. qap, kab, kam, kem «փակել, պատել», 428 թթր. bak, bag «կապել»։ Թիրեաքեան Հև 1912, 288 նոյն ընդ կափուցանել, խափուցանել, իսկ Արիահայ բռ. 196 կապան «կիրճ»= զնդ. jafnu, jafan «կիրճ»։ Jespersen, Language 1925, էջ 469 հյ. կապ «l seize» իբր բնաձայն կցում է լտ. capio, յն. kapto, թրք. kap mak, ֆր. happer ևն բառերին։ Pictet բ. տպ. Բ. 255 կցում է իռլ. cab «սանձ», սանս. ǰambha «երախ» բա-ռերին։ Tucker, Notes of indo-our. ety. mologies (Melbourne-Halle 1930?), էջ 19 լտ. capillus «մազ» (իբր մանը թել), սանս. čāpa-«աղեղ», յն. ϰαπά-νа, ϰαπάνη «սայլ», լտ. capsa «արկղ» բառերի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի անշուշտ ասուր. käpu «չուան» (Muss-Arnolt, Ass. -engl. Handwb. 420բ)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կապ, Ալշ. Մշ. կաբ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաբ, Ասլ. գաբ, գա*, Տիգ. գmբ, Ագլ. կօպ (բայց կա՛պիլ), Հճ. գօբ, Զթ. գօբ, գոբ, Սվեդ. գուբ։ Նոր բառեր են կապան «մազի, օրորոցի կապ, կապիչ», կապելանց, կապճիւղ, կա-պանորթ, կապամէջ, 'կապասեղ, կապլ «խուրձ», կապիչ, կապկայ, կապկպել, կապ-կըշտել, կապռտել, կապտռտել, կապկպո-տել, կապոտել, կապկպտել, կապովի, կա-պոց, կապուկ, կապս, կապք, կապօն, կապ-րար, կապքար, փորկապ ևն։ Կապել «շինեւ» նշանակութիւնը գտնում ենք յատկապէս Հմշ. (փսիաթ ևն հիւսել, գործել), Երև. (մա. տուռ. կամուրջ կապել)։ ՓՈԽ.-Վրաց. კაჭი կապի «փայտի կամ ծառի վրայ երկճիւղ բաժանմունք». ორ-კაάი որ-կապի «երկժանի», ❇ბებიანი կապե-բիանի «բազմաճիւղ (փայտ)», აკაბი ա-կապի, აკაუი ակափի «գայլ, բերանա-կապ»? კაბანი կապանի «քարոտ, ժայռոտ, անանցանելի տեղ», իմերխևի լեզուով კაბანი կապանի «անդունդների վրայ վը-տանգաւոր ուղի» (Մառ, Teксть VIII էջ 82), գւռ. թրք. Կր. kaban (Բիւր. 1898 627), Ակն. geban «քարոտ, նեղ անցք կամ ճամբայ» (հյ. կապան «լեռնանցք, կիրճ» բառից).-հայ մազկապ ձևից է փոխառեալ թրք. [arabic word] ❇ nezgeb «ծամկապ, մազերի կապ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 325)։-Հա-յերէն կապս բառին շատ նման է հնչում ն ասոր. käps «փորկապութիւն», որի հետ նոյն է թրք. gabz «փորկապութիւն» և որից փոխառեալ է նաև ռմկ. խապըզ «փորևա-պութիւն»։ Այս բառը համարւում է արաբ. [arabic word] qabz, որ նշանակում է «առնել, բրո-նել, տարածել, թռչիլ» և չունի «փորը կա-պուիլ» իմաստը, ըստ Կամուսի ընդարձա-կածաւալ բառարանի (հտ. Բ. 441)։ Միև-նոյն ժամանակ արաբ. qabz ներգործական է, իսկ թրք. qabz գործածւում է իբրև չեզոք (qabz olmaq «փորկապ լինել»)։ Այս բոլո-դնել ո՛չ թէ արաբ. qabz-ից, այլ հյ. գւռ. կապս ձևից։ Հյ. կապոց բառից է փոխա-ռեալ եթովպ. cabotz կամ cotz «tenia, երի. զորդ. 2. kousso կոչուած բոյսը, վարդազգի. ների ընտանիքից, որ սքանչելի դեղ է ե-րիզորդի դէմ»։ Հապէշլի Գարապետ անու-նով մի Պօլսեցի հայ վաճառական, որ շա-րունակ երթևեկում էր Եթովպիա, ճանաչեց այնտեղ այս բոյսը 1757-62 թթ. և Պօլիս բերելով ծանոթացրեց A. Brayer անունով ֆրանսիացի բժշկին։ Բժիշկը տարաւ բոյսը Պառիզ 1822 թ. և առաջարկեց նշանաւոր բուսաբան Kunth-ի քննութեան։ Բուսո հա-ւանութեամբ «Բնական պատմութեան ընկե-րութեան» կոչուեց Brayera antheminople. Այս պատմութիւնը գրեց ինքը Brayer, Neuί années a Constantinople (Paris 1836) աշ-խատութեան մէջ, ուր էջ 430 ասում է թր այս բառը ծագում է հյ. կապոց «ծրար» բառից, որովհետև այս բոյսի գործածու-թեամբ երիզորդը կծիկի պէս դուրս է գա-լիս։ Նոյնից քաղելով կրկնում է Վ. Թորգո-մեան REA 8(1928), էջ 33-38 և Կոչնակ Հայաստանի 1919, л 20, էջ 624-6։-Հա-յերէնից է նաև թրք. գւռ. Այն. կապ (Կոչ-նակ՝ անդ)։
ԿԱՊ որ եւ ԿԱՊԱՆՔ. δεσμός ligamen, vinculum πέδη pedica, compes. ինչ մի զուգիչ, զօդիչ, պնդիչ իրի ընդ իրի, իրօք կամ նմանութեամբ. որպէս պարան, լար, շղթայ. աղխ. շաղկապ. յօդ. եւ Սէր. Երդումն. եւ Արգելք ազատութեան. կապումն.
Լո՛յծ զկապ պարանոցի քոյ։ Իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Կապիցես զնա իբրեւ զձագ կապով։ Զամենայն ուխտ եւ զամենայն երդումն կապոյ. (Ես. ԾԲ. 2։ Յոբ. խ. 24։ Թուոց. լ. 14։)
Երակք եւ ջիլք եւ կապք։ Կապ բազմաստեղաց։ Կապով խաղաղութեամբ. (Փիլ.։ Առ որս.։ Աթ.։)
Կապ միաբանութեան, սիրոյ, յարմարութեան։ Արձակս ի մենքենաւոր կապոցն։ (Յճխ.։ Խոր.։ Պիտ.։)
Զկապս լուծանել, այսինքն զմիաւորութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Սահմ. Ը։)
Զգուշանայ (քսակի ոսկւոյն) կապով եւ կնքով եւ պահպանութեամբ։ Գրաւեցեր ընդ կապով բանի զանձն իմ եղկելի. (Խոսր.։)
Արար եւ կապ քանդակածոյս ի պէսպէս գունակ գործած ճարտարաց. (Եփր. մնաց.։)
Կապ սատակման, ստրկութեան։ Կռապաշտութեան կապաւ։ Զկապոյ օրինին լուծիչդ։ Մի խզեր զկապ միութեան զընդ քեզ սիրոյն պնդութեան։ Շունչ ոգւոյս իմ ընդ քեզ անբաժանօրէն կապաւ միացեալ ի մի. (Նար.։)
Ունիս զօրութիւն կապից եւ լուծմանց ի յերկինս եւ յերկրի. (Շ. տաղ.։)
Որ ոչ ընդ օրինիս մտանէ կապաւ. (Ճ. Գ.։)
Մարդն՝ կապ իմանեալացն եւ զգալեացս. (Սարգ. ա. պ. Թ. եւ Ժա։ Լմբ. իմ.։)
ԿԱԼ ԵՒ ԿԱՊ գ.ա. Կալումն եւ կապումն. կամ Կալեալ եւ կապեալ
Ո՛չ երբէք ուրեք եղեալ է ... թարմատար՝ հրեշտակաց (պատգամաւորաց) ինչ կալ եւ կապ. (Բուզ. Դ. 5։)
Առանց հրամանաց կալ եւ կապ ունիցի զնոսա. (Ոսկ. յհ. Բ։)
ՁԵՌՍ Ի ԿԱՊ։ ԿԱՊ 2 ԿԱՊ, ԿԱՊՔ. առաւել ռմկ. որպէս Ծրար կամ հմայք կախարդութեան.
Թէ կապ ոք արասցէ ի վերայ նոր փեսայի, անհաղորդ մեռցի։ Առնու թուղթ կամ դեղ ինչ, կամ ծրար, եւ կապք ի կախարդէն. (Ոսկիփոր.։)
ԿԱՊ 3 ա. ԿԱՊ. Որակ համոյ, որպէս թէ կապօղ լեզուի. տտիպ. փոթոթ.
Փոթոթ համ, եւ կապ եւ հով՝ սերկեւելի. (Ոսկիփոր.։) cf. ԿԱՊՈՒԹԻՒՆ։
tax paid of a dignity or privilege.
• , օ, ի-ա հլ. «տուրք, վարձք, կա-շառք» Բրս. մրկ. 310. Շնորհ. ընդհ. Լմբ. մատ. 44Ո 536-7 (բառիս իմաստի մասին տռե՛ս Աւռաւռէգեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 76). որից կապալառու Մխ. դտ. կապալատու Շնորհ. կապալաւոր Մխ. դտ. էջ 280=կա-պըլվոր Անսիզք 41. գրուած է նաև ղապալ Յայսմ. յնվ. 8. Ուռհ. խապալ Տաթև. ամ. 443. յօդով՝ բցռ. ղապալէն՝ առաջին անգամ յիշուած 901 թուի մի արձանագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5)։ Այժմ նշանակում է «որևէ դործի հայթայթումը կամ շէնքի շինութիւ-նը յանձնել մէկին՝ որոշ գումարի հատուց-մամբ. փոդրաթ»։
• = Արաբ. [arabic word] qabāla «կապալով առնե լու գործողութիւնը և կապալագիր», որից [arabic word] taqabbul «կառավարութեան կողմից տուրքի կամ հարկի հաւաքումը կապալով տրուիլը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 321), արմատը [arabic word] qabl «առաջ, առջևը, դէմը». նաև «փոխարինել», հմմտ. muqābil «փո-խարեն»։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] qabala «սահմանեալ գործ», արև թրք. [arabic word] qabal «օրականով աշխատող բանւոր» (Будaгонъ 2, 36), ռուս. кабалa (թուրքերէնի միջոցով) «խոստմնագիր, պարտք, հաստատեալ գիր ստրկութեան» (Berneker 464)։-Աճ.
• ՆՀԲ «ևապեալ տուրք, իտալ. gabella (ֆրանս. gabelle) «հարկ, տուրք», ի յն. ϰάπηλος, որ է մենավաճառ»։
• ԳՒՌ.-Երև. կապալ, Մշ. խաբտլ, Սեբ. ղաբալ, Մկ. կmբmլ (նշանակում է «տո-կոս»), Ակն. գաբալ, Զթ. գաբօլ, գաբոլ։
τέλος, δασμός vectigal, tribitum. Կապեալ տուրք՝ որպէս կաշառ, եւ սիմոնականութիւն. վճարք. բաժ. վարձք պաշտաման իշխանութեան առելոյ. տուրք .... իտալ. կապե՛լլա, ի յն. գա՛բիլօս, որ է մենավաճառ. cf. ԿԱՊԵԼԱՅ.
Որք մի ի միոյ վերայ յառնելով՝ տակավին աճեցուցանեն զկապալս ի վերայ եկեղեցւոյ, որպէս զտունս բաժից կամ զներկոցաց։ Յաւելուածով կապալացն դարձեալ փութան յափշտակել զեպիսկոպոսութիւն. (Շ. ընդհանր.։)
Կաշառն բարձրացեալ ի հակառակամարտիցն՝ կապալ եղեւ։ Զեկեղեցի քրիստոսի մատնեմք, եւ զհարկ կապալոցն բարձրացուցանեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Ամի ամի վարձով, որ է կապալով՝ տային զքահանայապետութիւն. (Բրսղ. մրկ.։)
cassock, monk's gown.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «մի տեսակ զգեստ» Յայսմ, յունիս 9, Մագ. և Երզն. քեր. Առաք. պտմ. 142. որից կապակար «դերձակ» Բառ. երեմ. էջ 76, յգ. կապանի Նոր վկ. էջ 379 (նուա-ղական՝ կապակ Մխ. դտ. կամ կապեկ (մի-ջին հյ. բառ՝ ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 1164ա) տե՛ս առանձին)։
• = Արաբ. [arabic word] qabā «պարեգօտ, առջևը ռաց զգեստ» բառից փոխառեալ (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 900). փոխառութեամբ տա-րածուած է բազմաթիւ լեզուների մէջ. այս-պէս՝ պրս. qaba «պարեգօտ», qabanamad «թաղիքէ վերարկու, քափանակ», qabaca «փոքր կապայ»։ Պարսկերէնի միջոցով են վրաց. և մինգ. ❇აბა կաբա, սվան. կաբ. չէրքէզ. ակաբա «զգեստ, վերարկու», թրք. [arabic word] kebe «կապերտ», քրդ. kavā, kovā «կապայ», kebe «հասարակ չուխա». թուշ. կաբ «կապայ», բիւզանդական յն. ϰαβάδης, ϰαβαδιον «պարեգօտ» (Sophorles 609), նյն. ϰαβάδι։ Յունարէնի միջոցով են ռուս. սaნáть «աշխատանքիշապիկ, վերնաշապիկ», չեխ. kabát, լեհ. kabat, kabaǰ, kaba, բոզգ. kaváda «կանացի կամ զինտորական զգեստ» (Berneker 464)։ Սլաւականից են լիթ. kó-botas «կանացի բաճկոն», լեթթ. kabata «գրպան» (անդ)։ Miklosich և Marcel De-vic նոյն արաբ բառից են հանում նաև ֆրանս. caban, հֆրանս. gaban, սպան. ga-ban, պորտ. gabbāo, իտալ. gabbano, cap. pa, լատ. capa, cappa, նյն. ϰαππα, հբգ. chappa, մբգ. kappe, chappe, լեհ. սերբ. ռուս. kapa, բուլգար. kapն ևն (Berneker 483), որոնցից ոմանք «զգեստ», ոմանք էլ «գլխարկ» նշանակութիւնն ունին։ Հայերէ-նում հին տառադարձութեամբ պիտի ունե-նայինք կաբայ, ինչպէս գործածական է այժմ արևելեան գրականում, մինչ արևմը-տեանը ունի նոր տառադարձութեամբ կա-պայ։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Մկ. Ջղ. Սլմ. կա-պա, Տփ. կա՛բա, Ննխ. Սեբ. գաբա։ Նոր բա-ռեր են կապաթել, կապաթակելի, կապաշոր, կապացու, կապաւոր։ Նոր նշանակութեամբ ունինք կապայ Արբ. «խորխ, օձի շապիկ. 2. գրքի երեսը անցուած հաստ թուղթ», իսկ Ղրբ. գ'm՛բm «գորգ» նոր փոխառութիւն է արևել. թուրքերէնից։
• ՓՈԽ.-Մագ. քեր. 228 և Երզն. քեր. գրում են թէ «Ոչ ունելով նոցա (խօսքը յոյների մասին է) սովորութիւն զգենուլ կապայ, ի մէնջ առեալ՝ ոչ ուղղախօսեն, այլ անուա-նեն զնա կովա (այլ ձ. կովատին կաւա-տին)»։ Սրանով ակնարկում են Բիւզ. յն. καβάδιον «պարեգօտ» բառը, որ յոյները պարսկերէնից փոխառեալ են համարում.-Գազանճեան, Յուշարձ. 329բ մեզանից է ռնում գւռ. թրք. [arabic word] käbä «կապայ», որ. ուղղակի պարսկերէնից կամ արաբերէնից է։
Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց Պարեգօտ. զգեստ. հանդերձ. վերարկու. (լծ. թ. գապա, գէպէ, գափուդ. իտալ. կապանօ, գաբօ՛դդօ ).
Ոչ ունելով նոցա (յունաց) սովորութիւն զգենուլ կապայ, ի մէնջ առեալ՝ ոչ ուղղախօսեն, այլ անուանեն կաւատին (ա՛յլ ձ. կովայ) (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
lead;
caper;
caper-bush.
• , ո հլ. (յետնաբա՞ր նաև ի-ա հլ.) «արճիճ» ՍԳր. Ագաթ. «մատիտ, կապարեայ գրիչ» Շնորհ. մտթ. որից կապարեայ Զաք. ե. 7, 8. Ոսկ յհ. բ. 34 և ես. կաաարահատ Բուզ. գ. 10. կապարայօդ Արծր. կապարա-կիր Թեոփ. կապարանման Վրք. ոսկ. կա-պարագոյն (նոր բառ). սրանից է և կապա-րեալ «կապարի պէս ծանր» նորագիւտ բա-ռը, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. 279 «Բան կապարեալ և հատեալ ոգւով» (բնագրում λόγος ἰστάμενος ϰαὶ ϰοπ-τόυενς πνεύματι. ուր կապարեալ բառի համապատասխանն է ἴστάμενος «կան-դուն, կանգնած», տե՛ս Զωϰρατους σχολ. ἐϰϰ. [arabic word] Oxford 1893, էջ 166)։
• Klaproth, Asia polygl. 99 արաբ. և պրս. [arabic word] abār։ ԳԴ պրս. abār «հա-լած կապար»։ ՆՀԲ սրա հետ նաև եբր-օֆրէթ, ափէրէթ «կապար»։-Lag. Arm. Stud. § 1103 արաբ. abār, ibbār «կա-աար»։ Պասմաճեան, Մասիս 1893, 251 համարում է տուրանեան բառ՝ իբր ակ-կադ. abar։ Հիւբշ. 306 յիշում է ասոր. արամ. [syriac word] awārā, եբրայեց. [hebrew word] 'ofereϑ, ասուր. abaru, արաբ. և պրս. [arabic word] abār «կապար», բայց մերժում է սրանց հետ կապել հայերէն բառը, որ եթէ ասորերէնից փոխառեալ լինէր, *ա-բար ձևը պիտի ունենար։ Jensen սր-րանց յարաբերութիւնը մերի հետ ըն-դունում է և ազդեցութիւնը վերագրում է հաթեան շրջանին։ Հիւնք. հանում է կարապ թռչունից։ Karst, Յուշարձ. 401-2 դարձեալ սումեր. abar «ևա-պար» բառի հետ։ Մեր բառին աւելի նման են հնչում լտ. cuprum, հբգ. cup-far, գերմ. Kupfer, անգլ. copper, ֆը-րանս. cuivre, սերբ. kupor ևն, որոնք բոլոր նշանակում են «պղինձ»։ Այս բո-լորի հնագոյն ձևն է լտ. aes cyprium «մետաղ Կիպրոտի», որ փոխառեալ է յն. ϰύπριον «կիպրական, Կիպրոսի պղինձ» բառից. միւսները փոխառեալ են լատինից։ Ըստ այսմ լտ. cuprum և ամբողջ ընտանիքը կապ չունին հա-յերէնի հետ։
• «մի տեսակ բոյս է. լտ. capparis spinosa L» (տե՛ս Տիրացուեան, Contribu-to§ 197, Seidel Մխ. հեր. § 250) Ժող. ժբ. 5. Կոչ. Տօնակ. Ոսկիփ. Բժշ. յետնաբար ո-նինք նաև կապպար, կապրացախ, կապըր-ցախ, քապրցախ, քապրխոտ, քապարա, ճապրենի ձևերը։
• = Թերևս պհլ. *kapar հոմանիշ ձևից փոխ-առնուած։ Այս բուսանունը գտնւում է բաղ-մաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. պրս. [arabic word] ka-bar, արաբ. [arabic word] ︎ qabbār, ասոր. ❇ qa-pār, յն. ϰάππαρις, լտ. capparis, ֆրանս. cáprier, գերմ. Kapern, Kapernstrauch, հունգ. kaporna, լեհ. kapary, սերբ. kapa-ra, ռում. kapre, թրք. gebere, keber, kipri otə, քրդ. keber, վրաց. կապարի ևն։ Յայտ-նի է, որ այս բոյսը Միջերկրականի առևե-լեան երկիրներից է տարածուած դէպի արև-մուտք, բայց բառի բուն ծագումը և ստու-զաբանութիւնը յայտնի չէ (Boisacq 409)։ Ատոյգ չէ նոյնպէս հայերէն բառի մայրր. Հիւբշ. 165 դնում է ուղղակի յունարէնից, բայց որովհետև հայերէնը միայն մի պ-ով է, ուստի պէտք է դնել կա՛մ ասորերէնից և կամ աւելի հաւանաբար պահլաւերէնից, որ աւանդուած չէ։ Իսկ յետին կապպար փոխա-ռեալ է արաբերէնից։
• ԳԴ դրաւ պարսկերէնի և այս էլ յու-նարէնի հետ։ ՆՀԲ յիշում է յն. լտ. թրք. վրաց. ձևերը։ Lag. Arm. Stud. էջ 175 պրս. և արաբ. ձևերը։ Brockelm. ZDMG 47, Հիւբշ. 165 և Հիւնք. դնում են լունարէնից։
• ԳՒՌ -Շմ. Տփ. կապար, Գոր. Ղրբ. կա՛-պառ, Երև. քաբառ, Ննխ. գաբարա։
Փոխանակ գրելոյ Կապպար. ռմկ. Կապրցախ. յն. լտ. քա՛բբարիս. κάππαρος , καππαρίς capparis. թ. քէպէր, քէպէրէ. վր. կապարխ. Փշոտ բոյս, կամ թուփ՝ ճանկաւոր փշովք, տարածեալ յոյժ ընդ գետին։ Նոյնանուն է եւ պտուղն դառն որ եփելով, եւ յաղ ի քացախ պահելով լինի ախորժահամ.
Թանձրասցի մարախն, եւ տարածեսցի կապարն. (Ժող. ԺԲ. 5.) (ուր ոմանք առանց հայելոյ ի բնագիրն եւ յայլ թարգմանութիւնս՝ արճիճ իմացան վրիպակաւ։)
Տարածեսցի կապարն, որ են մեղաւորք փշալից ժահահոտ. եւ զի խոտն կապար տարածանի ընդ երկիր եւ ոչ բարձրանայ. այսպէս եւ մեղաւորքն առ երկիրս նման. (Տօնակ.։)
ԿԱՊԱՐ 2 (ոյ, ով, ովք, եւ ի, աւ, աց, օք.) գ. μόλιβδος plumbum. Արճիճ, հրահալելի թխագոյն՝ ծանր եւ կակուղ. եբր. օֆրէթ, կամ ափէրէթ. (իսկ պ. ապար ՝ է կապար հալեալ)։
Ընկղմեցան որպէս կապար ի ջուրս սաստիկս։ Բաց յերկաթոյ եւ ի կապարոյ։ Ի կապարի կամ ի վէմս քանդակեալ. եւ այլն. (Ել. ԺԵ. 10։ Թուոց. ԼԱ. 22։ Յոբ. ԺԹ. 24։ Երեմ. Զ. 29։ Եզեկ. ԻԲ. 18. 20։)
Մի ախտիւն իբրեւ զհաւ կապարաւ ի վայր ձգիցես ի բարձրութենէ զմիտսդ յերկրայինսս. (Եփր. աւետար.։)
Խիստ են մեղք, եւ ծանր քան զկապար։ Զըմռովք թաղեցաւ, որ առաւել քան զկապար մածուցանէր ընդ մարմնոյն զկտաւսն. (Ոսկ. յհ.։)
Կապարով մածուցեալ. (Խոր. Բ. 87։)
Կապարով ծրագրէ։ Զառաջին ծրագրութիւն կապարին ոչ ի բաց բառնայ. (Շ. մտթ.։)
tavern, public-house;
eating-house;
brothel.
• «հանրատուն» Կանոն. 245 (ներգ. ի կապելոջ). Մաշկ. Սարգ. ա. պետ. է. էջ 292. որ և կապեղայ Մխ. դտ. կապե-լիոն Վրք. հց. կապեղիոն, կապլիոն Վրք. հց. կապեղէ ԱԲ. կապիղայ Սոկր. 446. որից կապեղանոց, կապելանոց Ոսկ. եբր. 493. բ. տիմ. և ես. 419 կապեղուհի «պանդոկապա-նուհի» Վրք. հց։
• = Ասոր. [syriac word] ︎ qapēlā «գինեպան, պան-դոկապետ» բառից, որ իր հերթին փոխա-ռեալ է յն. ϰαπηλεία, ϰαπηλεῖον, ϰαπήλιον «մանրավաճառի կրպակ, գինետուն» բառից։ Հունարէնի արմատն է ϰαπη «մանը կտոր, մանրուք» (Boisacq 408)։ Հայերէնի մէծ կապելայ և կապեղայ ասորերէնից են, իսկ միւսները յունարէնից։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են յունարէն ձևից։ Հիւբշ. 355 նոյնպէս յունարէնից է դը-նում, երկրորդաբար միայն յիշելով ա-սորին՝ նշանակութեան տարբերութեան պատճառաւ։ Վերի ձևով դրաւ Վարդա-նեան ՀԱ 1920, 331։
ԿԱՊԵԼԱՅ կամ ԿԱՊԵՂԱՅ, ԿԱՊԵԼԻՈՆ ԿԱՊԵՂԻՈՆ. Բառ յն. գաբիլի՛ա, գաբիլի՛օն. καπηλεία, -λείον, καπηλίον caupona, cauponaria, taberna, popina. Պանդոկի. հիւրանոց վարձիւք. գինետուն, եւ Պոռնկոց.
Մեղայ՝ ի կապելայս մտանել եւ ճաշել. (Մաշկ.։)
Եմուտ ի կապելիոննգ ի տունս պոռնկաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
piece of linen or of cloth;
— հնոտի, tatter, rag.
• , ի հլ. (հմմտ. գրծ. կապերտիւք Եփր. Գ. կոր. 122) «շորի կտոր, քուրջ, լաթ, 2. հագուստի փեղկերը. 3. քուրձ» ՍԳր. Եւս. պտմ. 697. Մծբ. էջ 312. Ոսկ. ես. և յհ. բ. 38. ւրից կապերտակ կամ կապերտիկ «շո-րի կտոր» Ոսկ. ես. 292 և յհ. բ. 14. Շիր. կապերտոց «դրօշակ կամ դրօշակի շորը» (նորագիւտ բառ) Ուխտ. Ա. 83. կապերտա-վրան «թաղիքէ վրան, ալաչուխ» Զքր. սարկ. Բ. 105.-բառիս ռամկական ձևն է կարպետ Ոսկիփ. Վրդ. առ. 71։
• ՆՀԲ «փերթ կապայի կամ քէպէի»։ Վ. Ա. Ա. (Ազգասէր Արարատեան, Կալ-կաթա 1848, էջ 96) հանում է կա, կայ. կաց, կայան «տեղ»+պերտ=փերթ «կտոր» բառերից. կափերթ է բնիկ հայ բառ, որ ցոյց է տալիս թէ այս աոհես-տը նախ ծաղկեցաւ Հայաստանում, ո-րից նիւթն ու անունը փոխ առին օտա-րազգիները։ Հիւնք. կապարճ բառից։ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 7 կապ բառից։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. կարպետ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Շմ. Տփ. կարպէտ, Ղրբ. կա՛րպրէտ. Ալշ. Մշ. կարբեղ, Խրբ. Սեբ. գարբէդ, Ասլ. գարբէ՝դ, գարբէ՝*, Հմշ. գարբիդ, Տիգ. գmր-բիդ, Զթ. գայբիդ, գարբիդ. բոլորն էլ նշա-նակում են «անմազ գորգ»։
• ՓՈԽ.-Հալերէն գաւառական ձևի հետ բոլորովին նոյն են անգլ. carpet «գորգ». հՖր. carpite, ֆրանս. carpette «սենեակի քառանկիւնի գորգ», գերմ. Karpet, իտալ. carpita «մի տեսակ թաւ կերպաս», հունգ. kärpit «վարագոյր», սերբ. karpit «վա-րագոյր», krpèta «սեղանի վրայ փռելու գորգ» (Berneker 628), որոնք բոլոր հանում են եւրոպացիք ստ. լտ. carpita «բրդէ ձորձ» բառից, իսկ այս էլ ծագած լտ. carpo «բուրդ կամ թել մանել» բայից. բայց դեռ քննելի է թէ արդեօք նոյն իսկ այս ստ. լատ. բառը փոխառեալ չէ՞ յետին հայերէն կարպետ ձևից, նիւթի հետ վաճառականու-թեամբ անցած Եւրոպա։-Օրբէլի (տե՛ս Մառ, Teксть и paз. no Kав. Փոл. հտ. I (1925), էջ 111) հայերէնից փոխառեալ է համարում նաև ռուս. ковëръ «գորգ»։ Այս բառը՝ որի ցեղակիցներն են ուկր. kóver., kovérec, չեխ. koberec, լեհ. kobierzec, բուլ-զար. guber և սերբ. guber, դեռ բացատրը-ւած չէ։ Ըստ Berneker 592 ոմանք փոխա-ռեալ են դնում անգլ. čover «ծածկոց» բա-ռից, ուրիշներ հիսլ. kggurr «գորգ» բառից, ուրիշներ էլ ֆրանս. couvrir, սպան. cobrir. իտալ. coprire, ռում. cóper «ծածկել» բա-ռից։ Սակայն բոլորն էլ անճիշտ են»
ῤάκος, ῤῆγμα panniculus, pannus, vestis detrita, fragmentum, ruptura σάκκος saccus ἰμάτιον vestimentum. Իբրու փերթ կապայի, կամ քէպէի. Պատառ պաստառի, կոտորակ ձորձոյ. հանդերձ անարգ, մաշեալ, պատառատուն. ցնցոտի. գրգլեակ. կտաւ բրդեայ, ցփսեայ. քուրձ. ծուէն. լաթի կտոր, քուրջ, շոր, կարկտանք.
Կապերտս հինս։ Կապերտ անթափ։ Պատառեաց զնա յերկոտասան կապերտս։ Կապերտ այծեայ։ Որպէս ի կապերտէ՝ որ լինի ըստ օրինի կանանց. (Երեմ. ՟Լ՟Ը. 11։ Մտթ. ՟Թ. 16։ ՟Գ. Թագ.)
Կապերտի միոջ, եւ պատառոյ հացի վաճառեսցին իշխանութիւնք։ Պատառոյ միոյ կապերտի զի՞նչ գնեցեր. (Ոսկ. ես.։)
Ի պաղեստին երկուս կապերտս հենլով ի միասին՝ այնպէս առնեն զհանդերձսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
Կարկառեա կապերտ, մատո դեղ. (Ածաբ. աղքատ.։)
blue, sky-blue, cerulean, aznre;
light blue;
գորշ —, dark blue;
— դաշտ, the liquid plain, the watery way, the main, the sea.
• (յետնաբար ո հլ.) «կապոյտ գոյնը» Ծն. լ. 35=40. Ագաթ. որից կապու-տագոյն Ագաթ. աւելի սովորական է կա-պուտակ «կապոյտ» ՍԳր. «ասր ներկեալ կապուտակաւ և ակն պատուական, յակինթ» ՍԳր. Վեցօր. որից կապուտակագոյն Ագաթ. կապուտակագործ Ոսկ. ես. կապուտակիլ Ել. իե. 5, լե. 7, 22. կապուտակեայ ՍԳր. ևն. Նոր գրականում արմատ ընդունելով կա-պուտ ձևը, շինուած են կապտագոյն, կապ-տականաչ, կապտակարմիր, կապտաներկ, կապտերանգ ևն։ Հներից էլ ունինք առանց սղման կապոյտերանգ Տաղ։
• = Պհլ. kapōt «կապոյտ», պաղենդ. ka-poδ, պրս. [arabic word] kabūd, քրդ. kew, գիլանի kebūd, մազանդարանի kāu, gav, garu «կապոյտ», նորագիւտ պարսկական բևեռա. գրերից հպրս. kapautaka «մի տեսակ կա-պոյտ ազնիւ քար», որից տառադարձուած է ե-լամ. qabau... կիսատ գրուած բառը (BSL, հտ. 30, N 89, էջ 61)։-Կապուտակ ծագում է պհլ. *kapōtāk «կապուտակ» բառից, որ հաստատում է պրս. [arabic word] kabūda «կա-պուտակ»։ Այս բոլորի հետ հմմտ. սանս. kāpota-կամ kāpōta-«գորշ, դորշակա-պոյտ, կապտագորշ, աղաւնեգոյն և աղաւնի թռչունը», որի համեմատ էլ պհլ. kapōtar. պրս. [arabic word] kabūtar «աղաւնի» (Horn § 842)։-Հիւբշ. 166.
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia pol. 99 որ դնում է պրս. kabūd։ Նոյնը և ԳԴ ՆՀԲ լծ. թրք! քէպուտ, քեապու-տի։ Gosche 36 պրս. և քրդ. ձևերը։ Սը. րանց պէս նաև միւսները։ Մառ, Яd. cбop. 2, 142 յաբեթական kam «եր-կինք» արմատից, որից նաև կամար. վրաց. ցա «երկինք» ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կապուտ, Ալշ. Մշ. կաբուդ, Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաբուդ, Վն. կապոտ, Խրբ. գաբօղ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. կ'm'պիւտ, Շմ. կmպիւտ, Հւր. կmպիտ, Երև. կապիտ, Տիգ. գmբուդ, Ասլ. գաբիւդ, գաբիւ՝, Հճ. գաբիդ, Սվեդ. գաբբէդ։ Նոր բառեր են կապոյտկեկ, կապուտիկ, կապուտկենի, կապուտկիլ, կապուտւոր, կապուտքար «դժոխաքար», կապտագլուխ, կապտաժեռ, կապտակոխ, կապտախոտ, կապտիլ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კაάოეტი կապոետի «մի տեսակ քար. 2. մի տեսակ բոյս. 3. մի տե-սակ ձուկ. 4. միամեայ թռչուն», კამიტო կապիտո «մի տեսակ խաղող», კამოეტობა կապռետոբա «թռչունների փետրաւորումը», კვაკაძოეტი քվա-կապոետի «զմրուխտ». վրացին փոխառեալ է հայերէնից, ինչպէս ցոյց է տալիս ե ձայնը՝ որ մեր յ ձայնն է փոխանակում։ Նշանակութեանց կողմից էլ հմմտ. կապուտակ «յակինթ», գւռ. կապտա-քար, կապոյտ «մի տեսակ ձուկ», կապոյտ կռիկ «ներկարար թռչունը», կապտախոտ, կապուտկենի «մի տեսակ խաղող» ևն։
Զքաղս կապոյտս, եւ զամենայն այծս կապոյտս, եւ զխոյ կապոյտ. (Ծն. ՟Լ. 35=40։)
Կապոյտն ընդ սպիտակի խառնեալ՝ զլուրջն (կացուցանէ). (Պղատ. տիմ.։)
Ի կարմրոյ, ի բեհեզոյ, ի ծիրանւոյ, ի կապուտոյ. (Տաղ.։)
spoils, booty, plunder, loot;
despoiled, stripped;
— առնել՝ թողուլ, to despoil, to plunder;
ժողովել զկապուտ կողոպուտ անկելոց, to gather the spoils.
• (ի հլ. ըստ ԱԲ) «աւար, կողո-պուտ» ՍԳր. «կապտեալ, կողոպտուած» Բ. մակ. թ. 16. Վեցօր. Եւս. քր. Եփր. ծն. որից կապտել «աւարել, կողոպտել» Ես. ը. 3. Պիտ. Խոսր. մեհենակապուտ Գծ. ժթ. 37. տանարակապուտ Բ. մակ. գ. 42. Ոսև. ես դիակապուտ Կոչ. 402. Եղիշ. Խոր. անկա-պուտ Առակ. իբ. 23. եկեղեզակապուտ Ճառընտ. սեղանակապուտ Ոսկ. ես. և յհ. բ. 25. հանդերձակապուտ Բրս. սղ
• «մերկ»։ Մորթման ZDMG 26, 604 բևեռ. kabudi «աւար»։ Տէրվ. տես կապ բառի տակ։ Հիւնք. լտ. čapto։ Bugge KZ 32, 51 և 60 լտ. capin «բռնել», captura «բռնելը կամ բռնա-ծը» բառերին ցեղակից (սրանց վրայ աւելի ընդարձակ տե՛ս կապ բառի տակ)։ Patrubány ՀԱ 1903, 151 հնխ. kapvód նախաձևից է հանում։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 219 տ մասնիկով՝ կապել բայից։ Karst, Յուշարձան 420 Աթր. qap, չաղաթ. kapmak, օսմ. qap. maq, ալթայ. qap «բռնի առնել, յա-փըշտակել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 197 պրս. [arabic word] kapidan «կապտել, խլել, կորզել», որ թէ՛ իմաս-տով և թէ բառի առաջին բաղաձայննե-րով շատ յարմար է մեր բառին, բայց արմատը լինելով kap, մեր բառի -ուտ մասը մնում է դուրս. ըստ այսմ նմա-նութիւնը պատահական և համեմատու-թիւնը մերժելի է։
• ԳՒՌ.-Մշ. կաբուդ-կօղօվուրդ՝ «մեռելի հանգևոձեռենը՝ որ քահանան է տանում» (իբրս կապուտ-կողոպուտ. այլուր ասւում է միայն կողոպուտ)։
ԿԱՊՈՒՏ որ եւ ԿԱՊՈՒՏ ԿՈՂՈՊՈՒՏ. σκῦλον spolium, praeda. (որպէս եւ captura, լծ. ընդ կապուտ, կապտումն) Իրք կապտեալք եւ կողոպտեալք. ինչք եւ աղխք կորզեալք յանկածէ թշնամեաց. աւար. կողոպուրտ
Կապուտ քաղաքաց։ Զգերին եւ զկապուտ եւ զաւար բանակին։ Կապուտ երանգոցն։ Կողոպտեսցէ զկապուտ նորա։ Բերէր զկապուտ կողոպուտ բազում զթշնամեաց։ Ժողովել զկապուտ կողոպուտ զանկելոցն.եւ այլն։
Զկապուտ կամ զկապուտս ազգաց. (Պիտ.։)
Զմնացեալ կապուտ աւարին ժողովեալ։ Զկապուտ կողոպուտսն յաւարի առեալ. (Յհ. կթ.։)
Գերեալ անտի զմթերիցն զկապուտ վտարանդելոցն հոգւոց։ Եհան զկապուտն իւրաստեղծ ի կապանաց օցտողին. (Նար. ՟Ժ՟Զ. ՟Հ՟Ե։)
ԿԱՊՈՒՏ ԿՈՂՈՊՈՒՏ. ա. Կապտեալ կողոպտեալ. մերկ.
Մեր Ճշմարտութիւնս կապուտ կողոպուտ ի պաճուճազարդ ստաբան բանից. (Վեցօր. ՟Գ։)
Յետ աստի երթալոյն՝ կապուտ կողոպուտ գնայ. այսինքն մերկ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Ուստի եւ Կապուտ կողոպուտ թողուլ կամ առնել՝ է Կապտել կողոպտել. մերկացուցանել. σκυλεύω, ἑκδέω spolio, eruo, praedor. թալլել, մերկացնել, լըլչըպլախ թողուլ.
Զնա մերկ կապուտ կողոպուտ թողոյր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զամենայն եկեղեցիս քրիստոսի ի բոլոր զարդուց կապուտ կողոպուտ թողոյր։ Իսկ ի քրիստոնեայսն խնայեալ, կապուտ կողոպուտ արարեալ զնոսա թողուին երթալ. (Յհ. կթ.։)
Որ կապուտ կողոպուտ միշտ զաշխարհն առնէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կապուտ կողոպուտ առնել զգանձս նորա, կամ զեգիպտացիս, կամ զնա, եւ այլն. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել. եւ այլն։)
Յարեաւ, արար կապուտ զայրն գերութեան նորա. (Բրսղ. մրկ.։)
gnat, mosquito.
• (կամ կառածուղ, կարածուղ) «մժեղ, մժղուկ». մէկ անգամ ունի Փիլ. նխ. բ. 75. ձևն անստոյգ է. Բառ. երեմ. էջ 156-7 գրում է կառածուխ և կարածուխ։
• ՆՀԲ մեկնելով «փշաւոր կամ խայթո-ցաւոր մժեղ», ուզում է անշուշտ հանել կառ «փուշ» բառից։
ԿԱՌԱԺՈՒՂ (գրի եւ կարածուղ) Փշաւոր կամ խայթոցաւոր մժեղ. մժիխ.
Ոչ ի վատթարսն՝ որ յերկրի են՝ հայելով, ի կառաժուղս, կամ ի մրմունջս, կամ ի լուս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cable.
• = Արաբ. [arabic word] ︎qaran կամ [arabic word] qaran բառից, որ նշանակում է «մի տեսակ ծառի կեղևից շինուած չուան, որով լուծի եզների վզերը իրար են կապում, յետոյ էլ լուծը անց կացնելու համար. 2. երկու ուղտ մօտ մօտի իրար կապելու չուան». այս բառը բնիկ սեմական է և մեկնւում է արաբ. [arabic word] aarn «կզել, միանալ» արմատով. հմմտ [arabic word] qarin «ընկեր, մերձաւոր, տարեկից. 2. լուծի մի զոյգ եզներից իւրաքանչիւրը», [arabic word] aqran «կցայօն, ունքախառ, յօնքերը իրար միացած», [arabic word] miqran «եզան լուծ», [arabic word] iqrān «երկու բանտարկեալ մէկ չուանով կապած տանիլ» ևն (տե՛ս Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 688)։-Աճ.
• «վայրի փեգենայ. ruta eraveo-lens» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1326։
• Canini, Et. étym. 120 ունի հյ. կառ։ «չուան» բառը, որ կցում է հյ. քօղ, քուղ, գերմ. garn և հոլլ. garen «թել» բառերին։ Հիւնք. կարան բառից։ Schef-telowitz BВ 28, 308 յն. γαρῥα «ճը-պոտ», γορῥον «ճպոտներով հիւսուած» բառերին ցեղակից։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէն-քով հյ. խառան հոմանիշի հետ նոյն։
Հատեալ զկառան նաւին ետուն տանել ալեացն զնա։ Կապեալ ի կառան մի մեծ՝ թեւ մի հաւու. (Վրք. հց. ՟Ղ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
skull, cranium, head;
ընդ — հանել, to cut off the head, to behead, to decapitate.
• , ն հլ. (-փին, -փունք, -փանց) «ուուխ, գանկ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն-էջ 106. որից ընդ կառափն հանել «գլխա-տել» Սարգ. կառափնատել Մրկ. ժբ. 4. Եփր. թգ. 441. կառափնատ Բ. մակ. դ. 42. կա-ռափնել Բրս. մրկ. նրբակառափն Ոսկ. պօղ. ա. 29 (չունի ՆՀԲ). ունինք նաև կառափել Մտթ. իե. 33, կառափետղ Անյ. բարձր. կա-ռափիչ Գոր. և շմ. էջ 86-89, որոնք ծագում են կառափ արմատաձևից։
• մերժում է։ Muller WZKM 5, 268 մեր-դնում քաղդ. [hebrew word] qrq p, ասոր. ❇ qrq b ձևից։ Bugge KZ 32, 48-49 սանս. karpara, հպրուս. ker-petis, հսլ. črčpu, հբգ. scirbi, գերմ, Scherbe, ռուս. цepenъ «գանկը» բա-ռերի հետ, իբրև բնիկ հայ բառ։ Հիւբշ. 458 հնխ. նախաձևը դնելով 'skerpo-*kerpo-, անապահով է գտնում հայերէ-նի համեմատութիւնը, որովհետև բա-ռիս բուն արմատն է կառ, իսկ -ափն մասնիկ է. հմմտ. կլ-ափն։ Հիւնք. յն, ϰάραβος «նաւ» բառից։ Jensen ՀԱ 1904, 275 ասուր. karpatu «պտուկ» և ասոր. qarqaftā «գագաթ» բառերից է հանում։ Scheftelovitz BВ 28 (1904), 149 և 29, 69 կցում է սանս. karpara «գոգաւոր աման, գանկ». kharpara «պտուկ», յն. ϰαλπη «կուժ», լտ. cal-par «աման» ևն բառերին և բոլորը միասին փոխառեալ է դնում ասուր karpu, karpatu «պտուկ» բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 74 նոյն է Հիւբշ-մանե հետ. որընց հետևում է նաև Pokorny II 580։
• ԳՒՌ -Աւօս. Ախք. կառափ, Չն. գառափ. Մշ. կառապ «գլուխ». թերևս նաև կառափել Խտջ. «լեզուն քիմքին զարնելով շաչեցնել»։
κάρηνον, κράνον, κάρα , κάρ, κεφαλή, κορυφή cranium, caput, vertex, calva, calvaria. Գլուխ մարդոյ, եթէ՛ կից ընդ պարանոցի, եւ եթէ՛ հատեալ, եւ չորացեալ որպէս գանկ. պ. սէր.
Հատ ընկէց զկառափն (մկրտչին). (Եփր. համաբ.։)
Հանին (կամ հարին) զկառափունսն, եւ ընկեցին ի պարսպէն ի մեջ զօրացն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։ Որպէս թէ հարկանիցէ ոք զկառափն մարդոյ. Ես. ՟Կ՟Զ. 3. յն. հարկանօղ զայր (իբր գլխատօղ)։)
Հրամայեյաց զկառափն հարկանել զանօրէն մահապարտին. յն. տարաշխարհիկ առնել. (որպէս թէ կարճել յաշխարհէ։)
Կառափունք այլոց բազմաց. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
Վիրգս ի ձեռս առեալ՝ զկառափունս մոգուցն եւ զմոգպետին ջարդէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ոչ բարկանայր, եւ ոչ սաստէր՝ հանել ընդ կառափն նոցա։ զչարութիւն նոցա, կամ զչարիսն. (Սարգ. յկ. ՟դ. ՟ժ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟զ։)
prickly artichoke;
hawthorn, may.
• «Ռառախ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած է կառնա-ջուր «վէրքից վազած թարախոտ և արիւնոտ ջուրը» Մարթին։
ԿԱՌՆ կամ ԿԱՌ, ի. Փուշ՝ որ կառչի եւ կռուի ընդ անցաւորս. բոյս փշաւոր, որ տայ սերմն թաղիացեալ աղուամազիւք, որք իբրեւ անիւ հոլովին այսր անդր յերեսաց հողմոյ. որպէս եւ պ. խառ ՝ է փուշ։ Իսկ ի տեղիս տեղիս աշխարհին հայոց ԿԱՌ կոչի փուշ հաստ բնով, զոր կեղեւեալ ուտեն, որպէս եւ զԵրիժնակ կոչեցեալն.
Անիւ կոչի փուշն, որ ի ծայրս կառինն ի չորանալն անկանի. (որպէս թէ իցէ կառք ինչ) (Վրդն. ծն.։ ռմկ.)
Եւ խրոխտացեալ կառին, (կամ կառի) եւ նորին Նմանեացն, ասեն՝ թէ մեք հարկանօղ գոլով, եւ այլն. (Մխ. առակ.։ Իսկ ի բառս Գաղիան. Կառն եւ Թաղիք իբր նոյն դնին։)
beaver, castor;
Castor.
• (սխալմամբ գրուած նաև կտորոց, կոթորոս ևն) «կուղբ, ջրշուն» Եպիփ. բարոյ։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Յն. ϰαστωρ, որ և լտ. castor «ջրշուն, կուղբ»։ Վերջաւորութիւնը չի յարմարում։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։-ՋԲ և Հիւբշ. չեն յիշում այս բառը։
ԿԱՍԴՐԻՈՍ կամ ԿԱՍՏՐԻՈՍ. որ վրիպակաւ գրի եւ Կոտորոց, Կոթորոս, եւ այլն. իբր յն. լտ. գասդօր, որ է Կուղբ. ջրշուն.
cf. Կասի.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «դարիճենիկ, ղարչին» Սղ. խդ. 9. Յոբ. խբ. 14. որ և կա-սիայ (սեռ. կասիայի) Նշ. եզեկ. Նար. խչ 387. Վանակ. յոբ. կասիաս Նեղոս 700. կա-նի (-եայ, -եաւ) Եզեկ.՝ իէ. 17. Ոսկ. ա. տիմ. իսկ ըստ Գաղիան. Բժշ. կասիա «կակ-ժիրակ, խիարշէմպէ»։
• = Յն. ϰασία «դարիճենիկ», որ աւելի հա-րազատ ձև է քան ϰασσια, որից նաև լատ. časia, cassia, իտալ. cassia, ֆրանս. cas-se. յոյն բառն էլ փոխառեալ է արևելքից հմմտ. եբր. [hebrew word] qəsī'ā, հր-արամ [hebrew word] kəsiyā, ասուր. kasū (Gesenius17 721, Boisacq 419)։ Ըստ վերջինիս յոյն բառը նշանակում է «laurier-cassa, faux cannelier, կեղծ դարիճենիկ, laurus cassia L», իսկ ըստ Aнненковъ-ի բուսաբանական բառարանի՝ laurus cassia L=cinnamo-mum zeylanicum N. ab. E, որ բուն դար-չինն է. Ս. Գրքի կասիան հաւանաբար է «cinnamomum aromaticum» (տե՛ս անդ էջ 99 և էջ 188)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
ԿԱՍԻ ԿԱՍԻԱ. Նոյն եւ յն. լտ. κασία, κασσία casia, cassia. եբր. գէծիա, եւ ֆաննակ (իբր փիւնիկեան). իտ. canella. ռմկ. տարչին. որ եւ ԴԱՐԵՃԵՆԻԿ, ԿԱՍԻՄՈՆ. Բոյս եւ ներքին կեղեւ նորա բարակ՝ անուշահոտ, ի կարգի համեմից եւ խնկոց. լինի յեթէովպիա, եւ յարաբիա, ի դաշտին Կիննամայ. վասն որոյ եւ Կինամոմոն ասի.
Ո՞ր տերեւ, ո՞ր կասի, ո՞ր ստաշխն, ո՞ր զմուռ. (Ոսկ. ա. տիմ.։)
Զմուռս եւ ստաշխն եւ կասիա ի զգեստէ քումմէ. (Սղ. ԽԴ. 9։)
Կասիայն ասեն՝ եւ նա մանրուածու խունկ է.
Իսկ ԿԱՍԻԱ cassia ըստ իտալ. իբր ռմկ. խիարչեմպէ, տե՛ս ԿԱԿԺԻՐԱԿ։
ԿԱՍԻԱ 2 գ. ԿԱՍԻԱ cassia ըստ իտալ. իբր ռմկ. խիարչեմպէ, տե՛ս ԿԱԿԺԻՐԱԿ։
laurel, bay-tree.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ) «դափնի» Վստկ. 74, 137. Լծ. փիլ. Մարթին. Բժշ. որից կաս-լապտուղ «դափնիի պտուղը». նմանութեամբ ասուած է նաև միջակ մեծութեամբ ձիռա-պտուղի համար, որ «կասլայի պտղոյն է նման և յայն ձևն է» ըստ Վստկ. 180 (տե՛» և հապալաս). ունի միայն ՀԲուս. § 1333։
• Seidel Մխ. բժշ. § 55 չի մեկնում բառս, Steinschneider-ի հաւաքածոյի մէջ՝ WZKM '12, 331 կայ արաբ. [arabic word] kasila բուսանունը, որի իմաստը լաւ մեևնած չէ և որ ձևով էլ շատ չի յար-մարում մեր բառին (արաբ. [arabic word] k=հյ, ք. իսկ կ= [other alphabet] .
• ԳԻԹ.-Ունինք կասնապտուղ ձևը Ատա-նայում՝ փխ. կասլապտուղ, Սվեդ. գ'mսլօ «դափնի»։
Ի մրտենոյ, ի ձիթենոյ, իկասլայէ. (Մարթին.։)
pearl barley;
malt;
chestnut.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կեղևեալ՝ մանաւանդ եփուած գարի կամ հերիսայ» Եւագր. 7=Վրք. հց. Ա. 322. Լծ. եւագր. որից կասկաջուր «ռա-րեջուր» Վրք. հց. Ա. 322, Վրք. ոսկ. Եւագր. Z. Մագ. թղ. էջ 115. հմմտ. նաև քաջկէն։
• = Պհլ. *kask «գարի» բառից փոխառեալ, որ թէև աւանդուած չէ, բայց մինչև այսօր էլ պահուած ենք գտնում մի քանի իրանա-կան բարբառներում. ինչպէս՝ մինջանի käsk «գարի» (MSL 19, 147). եազգուլա-մի käsk «գարի» (JAs, 1916, էջ 251)։ Պհլ. ձևից է ածանցւում պրս. *kašk «գարի», որ թէև նախորդի նման չէ աւանդուած, բայց պահուած է պրս. մի քանի ածանցներում ինչ. [arabic word] kaškāb «կասկաջուր, գարե-ջուր», [arabic word] kaškēn «քաչկէն, գառե-հաց», [arabic word] kaško «զարեջուր» և [arabic word] keškek «հերիսայ»։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] kašk «կասկաջուր, գարիի խաշու՝ որ գործածա-կան է բժշկութեան մէջ» (Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 110)։-(Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան 111 ունի պհլ. kazk «գարիի և ցորե-նի աղանձ» բառը, որ այլուստ անծանօթ է)։-Հիւբշ. Arm. Gram. 51ə։
• ՆՀԲ «լծ. պրս. քէշկէք. քէշէք «հերի-սայ», ի ǰav՝ որ է գարի»։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 219։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 111 պհլ. kazk բառի հետ։
• «շագանակ». գործածել է Թրվմաս վրդ. (ըստ ՀԲուս. § 1336). գտնում ենք նաև մի հին ձեռագրի մէջ՝ հետևեալ ձևով. «Կաս-կըն պտուղ ինչ է բժշկական, անուն կաս-տանայ» (տե՛ս Եւագր. 7)՝ որից կասկենի «շագանակենի» Մխ. առակ։ Ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։
• = Արդեօք նախորդ բառը չէ՞ իմաստի չփոթութեամբ։
• Lag. Arm. Stud. § 1115 սրանից փո-խառեալ է համարում յն. ϰάστανος,, իսկ Göttingen-ի Nachrichten թերթի մէջ՝ 1889 մայ" 29՝ (հայ թրգմ. ՀԱ 1889, 159) ընդհակառակը հայ. կասև հանում է յն. ϰαστανὲα «շագանակ» բառի՞ց։ Հիւբշ. 166 նկատելով որ բառը գործա-ծական չէ հայերէնի մէջ, մերժում է իբր մայր ընդունիլ յն. բառին, իսկ էջ 394 կասկածով հանում է յն. ձևից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13 Փոքր-Ասիոյ Kέσϰιος և Հռոդոսի Keskinda քաղաքների ա-նուան մէջ է տեսնում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 217 կցում է կասկ-ար-այ բա-ռին և հայերէնից փոխառեալ է դնում յն. ϰαστανέα (<հյ. *կասկեանեա) և ասոր. kaskəra «կողով»։ Հետևելոմ Lagarde-ի Walde 138 և Berneker 492 դեռ շարունակում են հայերէնը մայր համարել յունարէն ϰαστανον բառի, ո-րից էլ փոխառեալ են բազմաթիւ ուրիշ լեզուներ (տե՛ս կաստանայ բառի տակ)։ Boisacq յոյն ձևը դնում է Արևելքից ե-կած և նրա հետ համեմատում է հյ. կասկենի (էջ 420)։
Կասկ, որ է գարի, կամ գարէջուր.
ԿԱՍԿ 2 եւ յայլոց իբր արմատ Կաստանայ բառի համարեալ՝ գրի,
Սակաւ մի կասկ ընդ արմաւաջուր խառնեալ. (Եւագր. Ա. 4։) ուր յոմանց գրի, ի Լծ.
ԿԱՍԿ. Գարի կեղեւեալ, մաքուր եւ եփեալ գարւոյ եւ ցորենոյ՝ որպէս հերիսայ. (լծ. ընդ պ. քէշկէք, քէշեք, ի ճէվ, որ է գարի.)
Սակաւ մի կասկ ընդ արմաւաջուր խառնեալ. (Եւագր. Ա. 4։) ուր յոմանց գրի, ի Լծ.
Կասկ, որ է գարի, կամ գարէջուր.
ԿԱՍԿ 2 եւ յայլոց իբր արմատ Կաստանայ բառի համարեալ՝ գրի,
ԿԱՍԿ 2 (ի, աց.) գ. ԿԱՍԿ. Գարի կեղեւեալ, մաքուր եւ եփեալ գարւոյ եւ ցորենոյ՝ որպէս հերիսայ. (լծ. ընդ պ. քէշկէք, քէշեք, ի ճէվ, որ է գարի.)
pincers.
• «աքցան». մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. սառատռութեամբ հանդերձ. «Զմի բևեռն (խաղի) և զկաստն, որ է աքցանք»։
• Scheftelowitz BВ 28, 300 պրս. gaz «աօռան», gazīdan «խածնել, կծել» բառերին ցեղակից է դնում։
Զմի բեւեռն (խաչին), եւ զկասան՝ որ է աքցանք. (Ոսկիփոր.։)
chestnut.
• «շագանակ» Վստկ. 4, 136. Բժշ. որ և կաստանոն Խոր. աշխ. (այսպէս ունի մի ձեռ. փխ. մաշկամիրգ). որից կաս-տանայի կամ կաստանի «շագանակենի» Վստկ. դ. և միր. կաստանենի «շագանակե-նի» Քաղ. կաստանոց «շագանակենիների անտառ» Տաղ. (երկուսն էլ առ Ստ. Լեհ.)։
• = Յն. ϰαστανέα կամ ϰϰστανον «շա-գանակ» բառից, որ ծագում է Պոնտական Kaστανα քաղաքի անունից. փոխառու-թեամբ յոյներից անցել է շատ բազմաթիւ լեզուների. ինչ. լտ. castanea, հիւս. լատ. բարբառներում casteha, իտալ. castagna. ֆրանս. chätaigne, անգլ. chestnut, հբռ chestinna, մբգ. kestene, գերմ. Kastanie, հունգ. gesztenye, ռում. agistiné, oistin. tfistanii հսլ. kastanii lostan' բուս. [other alphabet] -танъ, լեհ. kasztan, ալբան. kustenji, թրք. ❇estane ևն, բոլորն էլ հոմանիշ (Walde 138, Berneker 492. Boisacq 420, Kluge 245, բրոնք ընդունում են այն կարծիքը թէ յն. ϰααταϰϰ ծագած է հայ. կասկենի ձևից տե՛ս այս բառի տակ)։
• Ուղիղ համեմատութիւնը տուաւ նախ Ստ. լեհ., որի վրայ տե՛ս Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 119-122 և Բառ. ֆրանս. 229բ։
ԿԱՍՏԱՆԱՅ որ եւ ռմկ. քէստանէ. Պտուղ յայտնի. եւ ծառ նորա. որ եւ ՇԱԳԱՆԱԿ. պ. ղիւլիգէ. nux, juglans. ըստ ոմանց՝ եւ Շահպալուտ (իբր արքայական կաղին)։ (Վստկ.։ Բժշկարան.։)
bird living on herbs.
• «խոտակեր մի թռչուն է» Մխ. ա-ռակ ճխդ։
• Կայ արաբ. [arabic word] γudaf «մի տե-սակ ագռաւ կամ մի ուրիշ թռչուն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 818)։ Չայ-նանիշի սխալով կարելի է կարդալ նաև γadāf։ Տե՛ս նաև կատակ (թռչու-նը)։
cord, line, string, packthread, twine;
needlework;
sewing;
seam;
—ս հարկանել, to sew, to seam.
• , ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -
• ՆՀԲ լծ. թրք. քիրիշ «լար», նոյն ընդ կառան, խառան, այսինքն պարան։ Տէրվ. տե՛ս կարկել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. xar «էշ» բառից։-Հիւբշ. 166 ա-սում է թէ կապ չունի հյ. կար «ոյժ» և իրան. kar «գործել» արմատների. հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 սանս. gala «չուան», guna «լար»։ Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. g'ar «կապել, շղթայ, գօտի», հյ. գերի, խառան։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 201 պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իբր «գործել, բանիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գար, Տիգ. գmր. Մրղ. կառ, Ագլ. կօր, Զթ. գօյ, գոր, Հճ. գոյ, Սվեդ. գուր. այս բոլորը նշանակում են «կար». առանձնապէս կարևոր է կար Սեբ. «սայլի վրայի չուանը» (Գործ 1917, Ν 4, էջ 84)։-Բայական ձևով ունինք Ջղ. Սլմ. Վն. կարել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. կարէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. կարիլ, Սչ. գարել, Ռ. Ննխ. Պլ. զարէլ, Ասլ. գարէ՝լ, Խրբ. գարիլ, Հմշ. գա-րուշ, Մրղ. կառէլ, Տիգ. գmրէլ, Զթ. գայիլ. գարիլ, Հճ. գայէլ,-կրկնականն է՝ Ջղ. կար-կատել, Գոր. Ղրբ. կրկա՛տէլ, Ագլ. կրկա-տիլ, Ախց. Կր. կարկտէլ, Սչ. գարգըդել, Ննխ. Պլ. Ռ. գարգըդէլ, Ասլ. գարգըդէ՝լ, Հմշ. գարգըդուշ, Զթ. գայգըդիլ, գարգդիլ, Վն. կարկտնել, Տփ. կարկտնիլ, Մշ. կարգդնէլ, Խրբ. գարգըդնիլ, Մրղ. կառկըննէլ, Տիգ. գmրգըննէլ, Հճ. գայգը՝ննել, Սլմ. կարկը-նել։-Նոր բառեր են կարկտան, կարաման կարելչէք, կարողչէք, կարկատովի, կարկա-տորել, կարկատոտել, կարկտնուկ, կարկը-տուք, կարկրել, կարովի, կարուկ, կարուձև, ձևկար, կարփակ, դարձկար ևն։
• ՓՈԽ.-Հաստատապէս հայերէնից են փո-խառեալ բոշայերէն կարխը «կար, կարկա-տան». կարխըկարիչ «թել, մանած» (այս խը և իչ մասնիկների մասին տե՛ս նաև ծածկել, ծամել, քարշել և քսել բառերը)։-Հյ. գւռ. կարափէտ ձևից է գւռ. վրաց. ❇რა-ბეტი կարապետի «եռանկիւնի փայտէ պրիզմա, որի վրայ կօշկակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (տե՛ս ბერიძე, bიტვ ვის-კონა, Бepидзe, Гpyə. rлоccаpiи nо имеp-гкому и paч'инскому говорамъ. CI. 1912, էջ 20)։-Հայերէնի հետ շատ նման են, բայց չենք կարող փոխառեալ համարել վրաց. კერვა կերվա «կարել, եզերքը երիզել, կար-կըտել, միասին կարել, նորոգել», გაკერვა գակերվա «կարել, նորոգել», ვადაკერება զադակերեբա «միասին կարել», ինգիլ. მეკერვაς շեկերվայ «կար կարել»։ Բոլորի պարզ արմատն է կեր։ Արդեօք այս երկու-սի մէջ նախնական կապակցութիւն կա՛յ։
• . այս արմատի առաջին իմաստն է «ուժ, կարողութիւն», որից լառաջանում են յետոյ «2. սաստկութիւն, շատութիւն» և «3. հնարաւորութիւն»։ Առաջին իմաստից են-կար «ոյժ, զօրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Կոչ. (ներգ. ի կարու Անկ. գիրք առաք. 52). կարել «կարողանալ» ՍԳր. կարող ՍԳր. կարողութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. կարողագոյն Ոսկ. յհ. բ. 46. տկար ՍԳր. Եղն. տկարանալ ՍԳր. անկար «տկար» Եփր. պհ. Պիտ. Փիլ. ապիկար Իմ. ժգ. 18. Բ. մակ. ժա. 12. ապի-կարել «արհամարհել, կարևորութիւն չտալ, բանի տեղ չդնել» Շապհ. 27. կարաւոր «ու-ժեղ, զօրաւոր» Տիմոթ. կուզ, էջ 234. կարա-նորագոյն «հզօրագոյն» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարաւորիլ «ուժ առնել» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարութիւն «զօրութիւն» Տիմոթ. կուզ, էջ 235, 236-7, 250, 258, 268-9, 292, 324, տկարակազմ (նոր բառ)։ Երկրորդ ի-մաստից են՝ կարի «շատ, սաստիկ, յոյժ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կարեպէտ «շատ պետա-նի» Եւագր. կարեվէր «ծանրավէր» Ագաթ. Փարպ. կարեձմեռն, կարաձմեռն «սաստիկ ռուրտ ձմեռ» Կոչ. 309, Ոսկ. մ. ա. 12. Վեռ-օր. 186։ Երրորդ իմաստից են՝ անկար «ան-հնարին» Մտթ. ժթ. 26. Ոսկ. յհ. բ. 27. կա-րելի «հնարաւոր» Պիտ. անկարելի Սահմ. Պիտ. անկարելագոյն Առ որս. անկարելիու-թիւն (նոր բառ) ևն։ Առաջին երկու իմաստ-ները իրար է միացնում կարևոր «ուժեղ, զօ-ռաւոր» (Կարևոր աղօթից պէտք են և բա-զում արտասուաց. Ոսկ. եբր. թ.) «սաստիկ, շատ» (Գարևոր սիրէր զմանուկն. Ոսկ. կո-ղոս. Ջձմերունս կարևորս. Եզն.)։ Իմաստի այսպիսի զարգացման համար հմմտ. հյ. ոյժ և յոյժ, ֆրանս. pouvoir «կարենալ, զօրու-թիւն», je peux «կարող եմ», puissant «ու-ժեղ, զօրեղ, կարող», puissamment «յոյժ, կարի, չափազանց» ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է, որի մայր ձևը՝ իր ածանցներով միասին կորած է. մի՛-միայն պահուած գտնուեցաւ նորագիւտ սոգդ. kā̄δe, kāδī «կարի, յոյժ, trēs, sehr» ձևի տակ։ Այս արմատից տարբեր են կա-էիք «հարկ, պէտք» և կարիք «ցաւ, վիշտ»։
• ՆՀԲ կար՝ լծ. ճար, թրք. ջարէ (եմա՛ պրս. čāra), յն. ϰράτος «ոյժ» Peterm. 25, Justi, Zendsp. 79, Lag. Gesam Abhd. 297, Beitr. baktr. Lex. 41 կը-ռում են սանս. kr, kāra, պրս. kār «գործել» արմատներին։ Justi, Kurd. Gram. 209 քրդ. kārim «կարող եմ. կրնամ»։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gā-ru, guru, յն. βაρός, լտ. gravis, գոթ. čaurus «ծանը» և թերևս հյ. ծանր բա-ռերի հետ հանում է հնխ. gar «կարող լինել» արմատից։ Meillet MSL 8, 288 հայ. կարի համեմատում է յն. βαρῦς «ծանո» բառի հետ։ Հիւնք. կար «կար-կատան» բառի հետ հանում է պրս. xar «էշ» բառից, իսկ կարաձմեռն=թրք. aa-ra qəš «սև ձմեռ» (այն է «դաժան ձը-մեռ»)։ Հիւբշ. 166 ասում է թէ բնար կապ չունի հպրս. kāra «ժողովուրդ, եւումը. բանակ», սանս. kara «ձեռք. գործողութիւն, գործք» պրս. kār «գործ» ևն ռառերի հետ։ Patrubány SA 1, 196 լիթ. giriu, girti «հռչակել», սանս. gur-ti «գովասանք» բառերին ցեղակից։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. ka... և ūrl արքայանունի հետ է համեմատում։ Scheftelovitz BВ 29, 14 կցում է ւա-gravis, յն. βαρός սանս. gurú-«ծանր» ընտանիքի հետ (նոյնից առնելով յիշում են Walde 353 և Boisacq 115), որ մերժում է H. Petersson, Balt. u. Slav էջ 56 և Ar. u. Arm. Stud. էջ 120։ Մառ, ЗВО 22, 77, ИАН 1911, 470 և ЗВО 1925, 810 նախնական նշանա-կութիւնը համարում է «ձեռք» և կցում է վրաց. խելի, լազ. խե, երկրորդ սիւ-
• նակի լեզւով karpi «ձեռք», և հյ. կուռն, կալայ բառերին. հմմտ. նաև ռուս крaт «անգամ»։ Պատահական նմանութիւն ունին կաբարդին karū «ուժ» և արաբ. [arabic word] kari «շատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ 913)։-Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 19 (1916), էջ 128։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. կա՛րէլ, Գոր. Շմ. կարիլ, Ագլ. զ'm՛րիլ, Աժդ. կարանալ, Երև. կարէնալ, Սչ. գարնալ, Ննխ. գարնալ, գրնալ, Տփ. կարամ, չիմ կանա, կարէնալ, թէ կանէնամ, Ակն գըրամ, գրնամ, Սվեդ. գ'արնիլ, Ասլ. Պլ. Ռ. Սեբ. գրնալ, Տիգ. գրնmլ, Ախց. կրնըլ, Ալշ. Մշ. կռնալ, Խրբ. գռնալ, Հմշ. գայնըմ, գայ-հի, Մկ. կmնալ, Վն. կանամ (կտր. կազա, կարցա), Հճ. գանօլ, Զթ. գանըլ (կտր. գան-ցի)։-Նոր բառեր են անկարանալ, զկար «տկար». հետաքրքրական է Ջղ. կարեվոր «կարելի», անկարեվոր «անհնար»։
• «պէտք, հարկաւորութիւն». արմատ առանձին անգործածական, որից ունինք կա-կարևոր «հարկաւոր, պէտքի, անհրաժեշտ» ՍԳր. (ի պէտս կարևորս. կարևոր համարել. կարևոր անդամք), որ և «սիրելի, մերձա-ւոր» Գծ. ժ. 24 (Զազգատոհմն իւր և գևա-սևոր (բարեկամսն). Եւս. քր. ա. (Ազգակա-նօք և կարևոր բարեկամօք). նոյնը դար-ձեալ նշանակում է «ամորձիք» Բար. 150, 151 (այլ խմբ. երկուորի), 161 (ձ. լս. կօկլվին) Արմատական ձևը պահում է անկար «անկա-րօտ» Կիր. 172։ Կարծում ենք որ նոյն ար-մատից է նաև կարօտ «պետք ունեցող, չքա-ւոր» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. կարօտիլ ՍԳր. կարօ-տանալ ՍԳր. Եփր. նոր գրականում կարօ-տագին, կարօտակէզ, կարօտաւոր։
• ՆՀԲ լծ. թրք. gerek «պէտքի, պիտոյ, պէտք է»։ Հիւնք. լտ. careo «կարիք ու-նենալ, կարօտ լինել»։ Karst, Յուշար-ձան 420 ալթայ. ker, ger, եառուտ. kärin, ույգուր. kerek, չաղաթ. kirek, օսմ. gerek «հարկաւոր»։ Սովորաբար անբաժան է համարւում նախորդ և յա-ջորդ արմատներից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն կարիք «պէտո» ձևով և միայն կովկասեան բարբառներում, սրոնցից էլ անցել է արևելեան գրականին։ (Արևմտեանը չունի)։ Նոր բառեր են կարի-քաւոր «աղքատ, թշուառ», անկարիք «ան-կարօտ»։
• «ցաւ, վիշտ». արմատ առանձին ան-զործածական, որից ունինք կարիք «ցաւ, վիշտ» ՍԳր. Եզն. կարեկից «ցաւակից, մխի-թարիչ» Պիտ. Մանդ. կարեկցութիւն Պիտ. Խոր. անկարեկան Սեբեր. անկարեկից Պիտ. անկարեկիր Յհ. կթ. ևն։ Ոճով ասւում է կա-րի առնել «ցաւիլ, տրտմիլ» Բուզ. և խդ. Բ մկ. դ. 35. Ոսկ. եբր. 479. Պտմ. հր. եգիպ. 252-3 (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 374)։
• Canini, Et. étym. էջ 12 արաբ. gära «վէրք» բառի հետ։ Karst. Յուշարձ. 4Ո0 ասուր. kar-tu, kuru «տառապանք. սաւ»։ Բառիս հետ շատ համապատաս-խան են գալիս հսլ. gore, ռուս. rope, ուկր. hore «ցաւ, վիշտ», բայց այս ռո-լորը պատահական են, ըստ որում ծա-գում են հսլ. goréti, ռուս. гоpeть «վա-ռել» բայից. հնխ. արմատն է g*'here, որ տալիս է հյ. ջեր, ջեր-մն ևն (Berne-ker 333)։ Պատահական նմանութիւն ունին նոյնպէս ասուր. kúru. ասոռ. ❇ ︎ karyūtā, արամ. [hebrew word] kərīuta «ցաւ, վիշտ»։
Զիա՞րդ մարթ իցէ եւ կամ կար բառնալ զնա. (Իգն.)
καλώδιον funis, funiculus. Իբրեւ արմատ ներգ. բայիս Կարել, (այսինքն կար ընել. ... եւ լծ. ընդ թ. քիրիշ ) է նոյն ընդ. Կառան. խառան. այսինքն պարան. չուան. լար. ձար. փոկ.
Կապեցին զնա երեք կարովք նորովք։ Եւ եղեն կարքն ի բազուկս նորա իբրեւ զխծուծ։ Եօթն կարովք (կամ կարիւք)։ Կարս նորս. (Դատ. ԺԵ. 13. 14։ ԺԶ. 11. 12։)
Պահապանք հօտից փոսս փորեն, եւ կարս ձգեն, եւ զամբարս դնեն. (Մանդ. Ը։)
Երկայնեն իբրեւ զկար փոկոց սայլի զանօրենութիւնս իւրանց. (Տօնակ.։ Իսկ Ոսկ. մ. Բ. 27.)
Կարս հարկանել, եւ ձիգս հիւսուլ. յն. փոկս գործել կամ խրացս առնել։
ԿԱՐ 2 (ի, իւ. եւս եւ ոյ. կարք, րից, րիւք.) գ. σθένος, δύναμις , κράτος, ἱσχύς vis, vires, potentia, posse νεῦρον nervus, (ջիլ). ὐπόστασις subsistentia, substantia եւ այլն. Իբրեւ արմատ չէզ. բայիս, Կարել (այսինքն կարենալ, կրնալ ), լծ. ընդ ճար. եւ թ. ջարէ. յն. գրա՛դօս. կարողութիւն. զօրութիւն. ոյժ. հնարաւորութիւն. հնարք. ձեռնհասն գոլ. բաւականութիւն.
Կար զօրութեան իմոյ։ Ոչ ունի կար ինչ զօրութեան։ ԵՒ ոչ կարդ քո։ Ոչ գոյ ի ձեռս մեր կար։ Առաւել քան զկար ձեր. (Սղ. ԼԸ. եւ ճլը։ Յուդթ. Ե. եւ Թ։ Նեեմ. Ե. 5։ Ա. Կոր. Ժ. 13։)
Որչափ ի կարի քում իցէ։ Որչափ ինչ ի կարի իցե ի ձեռին ուխտաւորին։ Իւրաքանչիւր ըստ կարի ձեռաց իւրոյ։ Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյ։ Իրաքանչիւր ըստ իւրում կարի. (Ժղ. Թ. 10։ Ղեւտ. իէ. 8. Օր. ԺԶ. 17։ Ծն. ԼԳ. 14։ Մտթ. ԻԵ. 15։)
Պարտ է ճաշակել, եւ ոչ փախչել ամենայն կարիւ, ըստ որում հնարն է. (Պղատ. օրին. Ա։)
Ի բազում տեղիս սովոր է զկամքն կար անուանել։ Զկար հոգւոյն կերակրէ։ Տաղանդ աստ իւրաքանչիւր կարն է. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Որչափ կարն մեր զօրէ։ Զմեր զկարի զպարտսն հատուցանեմք. (Խոսր. ժմ.։)
Չկայ յոք կար զբովանդակ բարերարութիւնս ի մեզ եղեալս բանիւ յառաջ բերել. (Խոսր. պտրգ.։)
Ամենապիկար կարիւ։ Մարդկային կարք եւ հնարք։ Օրինակ հոգւոյս իմոյ եւ կարոյս. (Նար.։)
ԿԱՐ ա. որպես Կարելի. Իվերայց ոչ ըստ բանի կարիցն. Պերիարմ.։
Կարծրագոյն տանջանօք լուծին զկար մարմնոյ. (Շար.) (կամ իմա զջիղ։)
դիմազ. ԿԱ՛Ր Է. ՈՉ Է ԿԱՐ. դիմազ. δύνατον ἑστι possibile est, fieri potest ἅδυνατον ἑστι, οὑ δύναται fieri non potest, nequit. Կարելի է. մարթ է. հնար է. ո՛չ է կարելի. անմարթ է. անհնար է.
Եւ է կար յամենայն ժամ զլեզու յորնութիւն պարապեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Զնոյն գոլ թուի կար՝ հատանիլ եւ ոչ հատանիլ։ Թուի զնոյն կար գոլ, եւ կար ոչ գոլ. (Պերիարմ.։)
Ոչ է կար աղտաղտին տեղւոջ ջուր քաղցր բղխել։ Ոչ էր կար թաքչել քաղաքի ի վերայ հաւատոյ լերին կացելոյ. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ Իսկ Կոչ. Ժ.)
Երեսքն մարմնոյն ծագեցին, ո՛չ որչափ կար էր երեւելոյն, այլ որչափ աշակերտքն կարէին (հայել). ո՛չ է դիմազուրկ, այլ իբր անուն, այսինքն կարողութիւն։
butter;
թարմ, ընտիր, ծթրեալ —, fresh, best, rancid -.
• «կոգի». իբր ռամիկ բառ՝ ունի միայն ԱԲ. հին մատենագրութեան մէջ չէ զործածուած և կայ միայն յետին հայերէ-նում. հմմտ. Թլկր. 34 («է՜ մեղը ու կարագ և կեղևած նուշ»), Քուչ. 52 (Ճերմակ է զէտ կարագ եղ)։
• = Ենթադրում է պհլ. *karak հոմանիշը, որի ներկայացուցիչն է պրս. [arabic word] kara «կա-րագ». սրանից են փոխառեալ նաև թրք. te-re yaγə (փխ. *kere yaγə) և քրդ. kere-yaγi «կարագ»։ Մեր բառը ծագում է հին *կարակ ձևից։
• Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 72 ստուգա-բանում է հպրս. «կովու իւղ», որով հասկանում է հպրս. gau «կով»+ զնդ. raoγna, պհլ. rōkan, պրս. ruγan «իւղ»։ varājya «կարագ» ձևից։ Հիւնք. կա-րապ բառից։ Թիրեաքեան, Պատկեր
• ԳՒՌ.-Հնագոյն *կարակ ձևը պահում է միայն Ագլ. կարա՛կէղ (իմա՛ կարագ+եղ), միւսները վերջաձայնի փոփոխութեամբ ու-նին կարաք ձևը. այսպէս՝ Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կարաք. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. գարաք, Մկ. Ոզմ. Վն. կարաք՝, Ղրբ. կա՛րmք', Տիգ. գmրmք, Սվեդ. քmրիղ (իբր. կարագ-եղ)։
• ՓՈԽ.-Կապառովկ. յն. karáki, karáγi, որ Karolides, Γλ. συγϰο 41, 167 այսպէս է ռազատրում. «ὸ ἐν Καππαδοxια ἐς ὄէυγαλαϰτος διαϰρινύμενος ϰαύαμωτατος ϰαὶ αρίστης ποιότητος βούτυρος». տրեմն պատրաստութեամբ հան-դերձ ճիշտ մեր կարագն է. ուստի ի զուր Karolides հանում է բառս սանս. ghr «մաք-րել, aghāra «կարագ», քրդ. ghert, իռլ. gert «կաթ» ևն բառերից, փոխանակ դներո ուղղակի հայերէնից, ինչպէս են նաև վրաց. კარაკი կարաքի «հացի վրայ քսելով ուտելու կարագ», սվան. կարաք, ինգիլ. կարաղ, կայ. կարագսակ, քրդ. fune k'värak «կարագ-եղ» (Աճառ. MSL 16, 365), ուտ. karak «կա-րագ»։
swan;
ձագ —ի, cygnet;
երգ —ի, the tuneful strains of the expiring swan.
cygnus.
• (ՆՀԲ և ՋԲ դրած են ո հլ. բայց կայ միայն սեռ.-ի) «պոր թռչունը» Ղևտ. ժա. 17, Կոչ. 98. Նոնն. Ճառընտ. գրուած է նաև կարափ Մեկն. ղևտ. էլ. արիստ. 86, 138, 95. Առաք. լծ. սահմ. 468 (ըստ վերջի-նիս՝ ոչխարի մեծութեամբ ձիւնասպիտակ թռչուն է Սևանայ լճում)։
• Pott BvS 4, 90 համեմատում է լիթ. oulbé «ևարապ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Müiller BВ I 163։-Tomaschek, Deu-tsche Liter. 1883, 1254 համարում է կովկասեան բառ՝ կցելով վրաց. քար-քաբի «կարապ» բառին։ Հիւբշ. 458 իբր բնիկ հայ՝ կցում է լիթ. gulbé բառին կասկածով։ (Այս բառի հետ նոյն են յեթթ. gulbis, հպրուս. gulbis «կա-րապ». բայց թէ ամբողջը ի՛նչ խմբի է պատկանում՝ յայտնի չէ։ Trautmann 101 կցում է կաշուբ. kēlp, ռուս. kólpik, սլովենց. k s.up բառերի հետ՝ ընդհա-նուր սլաւական *külpi նախաձևին։ Ber-neker 322 միացնում է հսլ. golobi, ռուս. róлvбь «աղաւնի» բառերին և ռուս. голубой «կապոյտ» բառի միջո-
• ցով կցում է հպրուս. golimban «կա-պոյտ», լատ. fel, fellis «մաղձ», լիթ. gettas «դեղին» ևն ընտանիքին։ Առա-ջարկուած են նաև այլ համեմատութիւն-ներ (տե՛ս անդ), այնպէս որ բառի ծա-գումը դեռ որոշուած չէ)։ Հիւնք. լն. ϰάραβος «նաւ» բառից է հանում։ M, Riabinin, MSL 10, 13 իրար է կցում ռուս. кораблъ «նաւ», յն. ϰάραβος, լտ. carabus «խեցգետին» և հյ. կարապ ձևերը։
ԿԱՐԱՊ կամ ԿԱՐԱՓ. κύκνος cycnus, cygnus, olor. որ եւ ՓՈՐ, կամ ՊՈՐ. Թռչուն սպիտակ՝ որպես սագ մեծ, երկայնավիզ, ջրասէր, ախորժ ձայնիւ.
Յաղագս կարապին։ Նմանեցաւ կարապի։ Կարապն այն նկարեցաւ երկինս. (Նոննոս.։)
fore-runner, precursor;
out-rider;
guide;
precursory.
• . ի-ա հլ» «ռահահորդ, առաջ-նորդ, առաջից գնալով ճանապարհ բաց ա-նոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 9 (յատկապէս թագաւորների և կամ թագաւորական շքա-խմբի առաջնորդի համար ասուած). որից կարապետել Ոսկ. մ. ա. 10. Սեբեր. Եւս. քր. կարապետութիւն Յհ. կթ. Կանոն. կարապե-տական Մամբր. Գնձ. կարապետային Նար. նախակարապետ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լծ. կառապետ կամ կարաւանա-պետ։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 41, 26 դնում է իբր հպրս. *kārapati-«գործա-պետ» (kar «գործել» և pati «պետ» բա-ռերից բարդուած)։ Տէրվ. Altarm. 14 և Նախալ. 69 իբր կառապետ՝ հանում է կառք բառից։ Հիւնքն. յն. χαρυβδίζω. «մխել ի ջուր, մխրճել», բային է կցում, իբր թէ կարապետ բառի բուն նշանա-կութիւնը լինէր «մկրտիչ»։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1896 ապրիլ (կողի վրայ) պհլ. ka-rapati։ Հիւբշ. 166 մերժում է համեմա-տել վերջինիս հետ, որ Lagarde-ի են-թադրութիւնն է։ Jensen, Hitt. u. Ar-men. էջ 122 դնում է հաթեան ինչ-որ grəbətwsə ձևի դէմ։ Մառ ЗВО 1924, 192 վրաց. tar-maϑ, սվան. ger-beϑ «Աստուած» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն իբր յատուկ ա-նուն՝ Կարապետ, Կարօ, Կարպիս, Կրպէ, Կրպօ ձևերով. որից կարապետիկ Մշ. «Եփ-րատից դուրս եկող մի ձուկ, որ և տաշեղ է կոչւում»։
πρόδρομος praecursor, praevius, praecedens, antecessor. (լծ. կառապետ, կամ կարաւանապետ) Հորդիչ ճանապարհի, իբրեւ առաջնորդ, եւ իբր յառաջընթաց սուրհանդակ. Նախընթաց. աւետաւոր. քարոզ. եւ առաւել սեպհականեալ անուն Յովհաննու մկրտչի. ճամբա բացօղ, կամ ցցնող.
Առաքեցեր կարապետս զօրու քոյ զպիծակն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Ուր կարապետն մեր յիսուս եմուտ. (Եբր. ՟Զ. 20։)
Կարապետ կոչի քրիստոս տիեզերաց։ Կարապետ ասի եւ յովհաննէս երկնային կարապետին. (Եղիշ. մկրտ.։)
Կենաց կարապետ. կամ կարապետ փրկութեան մերոյ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Ա։ Լմբ. պտրգ.։)
Յառաջնթաց կարապետ։ Կարապետ թագաւորին երկնաւորի։ Որպէս զարուսեակն ծագեալ ի յերկրի՝ եղեւ կարապետ արեգական արդարութեան։ Կարապետ կրկին իջման տեառն ի ստորին կողմ երկրի. (Շար.։)
Ընտրել արս առաքինիս, որ կարողք են լինել կարապետս աստուծոյ. (յն. մի բառ, θεόδρομος divins cursor ) եւ յառաքել յասորիս. (Ածազգ. ՟Բ։)
Արս իբրեւ հազար մի կարապետ առաջի իւր առաքեալ։ Կարապետքն հրաւիրեալ գագիկ եւ գուրգէն հասանէին. (Յհ. կթ.։)
առաքեաց զսուրբ հրեշտակն (զգաբրիէլ) իւր կարապետ. (Լմբ. իմ.։)
այսօր ցնծա՛ նշան յաղթօղ՝ փայտ փրկութեան, սատուածընկալ եւ ահարկու՝ մեծ կարապետ. (Սիւն. տաղ խչ.։)
Ընդե՞ր թողեալ զթագաւորն՝ի կարապետն հարեալ իցես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. յն. քարոզ։)
Հիւանդութիւնք՝ կարապետք մահու. (Անյաղթ հց. իմ.։)
large jar for wine, cask, barrel;
tun;
cf. Ծակ.
• , օ հլ. (կայ նաև սեռ.-ի. երկուսն էլ յետին) «գինու կամ ջրի մեծ աման» Ա-ռակ. իգ. 27. Եղիշ. հրց. 54, Նոնն. 36, Սարգ. յկ. է. (էջ 104), Բրս. մրկ. որից կա-րասձագ «փոքր կարաս» Վստկ. 114. գինե-կարաս Վատկ. (տե՛ս նաև կարասի, որ այս արմատին է պատկանում)։
• = Թերևս խալդեան կամ կովկասեան փո-խառութիւն է, իբրև մնացորդ՝ Հայաստա-նի նախահայ քաղաքակրթութեան. հմմտ. հիւս. Կովկասեան լեզուներից՝ ագ. խարա-ցի, կուբ. խարացէ, լակ. խարազի «կառաս»։ -Աճ.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 110 յն. ϰεραμος «բրուտի կաւ, պտուկ» բառի հետ։ Հիւնք. դնում է պրս. քիւ-րաս «ազգ ինչ խեցեղէն անօթոյ յառ-տընին պէտս»։ (ԳԴ չունի այսպիսի բառ. պէտք է հասկանալ պրս. [arabic word] kurāz «նեղաբերան կուժ», որ Հիւնք. հայերէնին աւելի մօտեցնելու համար, ըստ իր սովորութեան, ուզած ձևին է վերածել։ Բայց այս բառը զուտ իրա-նեա՞ն է արդեօք։ Սրա դէմ ունինք ա-րաբ. [arabic word] kurāz կամ [arabic word] kurraz (յոգ. kirzān) «նեղաբերան կուժ», որ նոյն է պրս. բառիս հետ։ Թւում է թէ պրս. բառը փոխառեալ է արաբերէնից մանաւանը եթէ սրա արմատը համա-րենք krz, որից արաբ. ❇ kiruz «պահվտիլ», [arabic word] mukāraza «վազե-լով մի տեղ երթալ պահվտիլ», թերևս նաև [arabic word] kurz «քուրձ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 197)։ Ըստ այսմ ա-րաբ. և պրս. բառերը պատահական նը-մանութիւն ունին, ինչպէս նաև արաբե-ռենիո փոխառեալ սպան. alcarraza, որից էլ ֆրանս. alcarraza «մի տեռաև արևելեան հողէ աման՝ ջուրը հով պա-հելու համար»։ Արաբերէնից ուշ ժամա-նակի փոխառութիւն է հյ. քռազ «գինու թակոյկ», որ իբբև գաւառական բառ յիշում է Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 119 ա ֆր. broc բառի տակ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին նոյնպէս արաբ.
• [arabic word] qarϑ, արևել. թրք. [arabic word] qalaz «կաշիէ ջրաման» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 361), անգլ. cruise «շիշ», ֆրանս. cruche «կուժ», գերմ. Karausche)։ Bugge, KZ 32, 51 յն. ϰρωσσός «դոյլ, կուժ» բառի հետ, որ մերժում է Boisacq 523, ըստ Pedersen KZ 39, 378։ Karst, Յուշարձ. 400 ասուր. kirissu «կարա-սիք»։ Scheftelovitz BВ 28, 282 իբր ոնիկ հայ՝ սանս. kalaça «պտուկ, ա-ման» բառի հետ. բայց սրա էլ նախա-ձայնը համաձայն չէ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կարաս, Սեբ. գարաս, Տիգ. գmրmս, Մրղ. կառաս, Խոբ. գառաս, Սվեդ. գ'արուս, Հճ. գայօս. բոլորն էլ «գինու մեծ թակոյկ»։ Նոր բառ է կարասբացէք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კახრი կասրի «տակառ, մի փթանոց աման». მეკახრე մեկասրե «տակառագործ», მეკახრეობა մեկասրեոբա «տակառագործութիւն». -ռոաս. карacь, մորդ-վին. karašja, երկուսն էլ «կարաս»։
πίθος dolium. Անօթ խոր եւ մեծափոր. կավեղեն թրծեալ, կամ փայտեղէն, ընդունարան քաղցուոյ եւ գինւոյ.
Ի ծակ կարաս ջուր կրել, կամ ամանել. (Բրսղ. մրկ.։)
Գինի ի դդմոյ եւի ակոյ եւ ի կարասոյ առեալ. (Մխ. ապար.։)
Յաղագս բնակելոյն դիոգինեայ ի կարաս։ Սոկրատես ոմն եմուտ ի բեկոր ինչ կարասոյ, եւ թաքեաւ ի պտղոմեայ։ Պիտանացու է ինձ կաթիլ բախտի՝ քան խելք կարասով։ Ըստ իմ դատողութեան մի վարկանիմ զխառանախօսութեան եւ զկարասին պատմութիւն. (Նոննոս.։)
Իկարաս մտանել. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Շ. իմ. եղակ.։)
caravan.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ճամբորդների խումբ, չու. բանակ» Եղիշ. Խոր. Փարպ. գրուած է նաև կարևան Բուզ. ե. 2. Մաղաք. աբ. 49. լե-տին ձևեր են կարվան Տաթև. ձմ. ձդ. քաւ-վրայն, կարուան Վրդն. առ. 136. նոր բառ է կարաւանապետ։
• = Պհլ. [syriac word] karavān, kārvān, պրս. [arabic word] kārvān «կ-րաւան». փոխառու-թեամբ տարածուած է ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] qayravan (Պա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 92), վրաց. ჭარავანი քարավանի, թրք. k arvan, kervan, kevran, ռուս. караванъ, լեհ. karawana (Berne-ker 501), ֆրանս. caravane, գերմ. Kara-vane (Kluge 243), սպան. caravana, ի-տալ. caravana, անգլ. caravan ևն։ Իրա-նեան բառի ծագումը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 354 նրա մէջ ուզում է տեսնել իրան. kā̄r «կռիւ, պատերազմ» բառը. հմմտ. հպրս. kāra-«բանակ», լիթ. kā̄ras, հսլ. ka-ra «եռիւ», գոթ. harjis «բանակ» (Horn § 834)։-Հիւբշ. 167։
• Schrōder, Thesaur. էջ 344 ժողովըր-դական ստուգաբանութեամբ մեկնում է «կարօղ վանելոյ».-Կարաւան՝ որ թուրքն քեարվան կասէ, Հայոց լեզու այ. ասելն սաքի՝ կարօղ վանելոյ, որ աշխարհօրէն կասեն ղարշու կենալոյ կարօղ (ակնարկելով այն ժամանակուայ վաճառականական կարաւանների կազ-մութիւնը, երբ զինուած՝ կռուելու պատ-
• րաստ ճամբորդում էին)։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որից յետոյ ՆՀԲ, Spiegel, Huzw. Gram. 187, 190, Müller ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. կրա՛վան, Մկ. կարվան. միւս-ները նոր փոխառութեամբ քարվան, քէրվան ևն։ Նոր բառեր են՝ կարաւանկոտրուկ, կա-. րաւանկորուստ «լուսաստղ»։
(ռմկ. քէրվան, քէվրան. պ. քեարպան, քեարվան. իտ. քարօվանա). Խումբ եւ չու ուղեւորաց՝ բեռնաբարձ գրաստուք, բանակ ճանապարհորդաց, եւ զինուորական, եւ արքունի.
Քարոզ կարդայր ի մեծ կարաւանին. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Գ. ՟Ը։)
a sleeveless tunic;
an under waistcoat.
• , ի-ա հլ. «անթև կարճ զգեստ» Եղիշ. միանձ. 159. Վրք. հց. Ա. 162, Բ. 223. Վրք. սեղբ. 701-702 (յգ. գրծ. կողո-բաւք). ասւում է նաև կողովբիոնայ, կողո-բիոնայ Վրք. հց. Ա. 232։-Գործածուած է «գլխարկ» իմաստով և կոլոփ ձևով՝ Դռնռ. 250 «Մարկոսն զկոլոփն ի գետինն եզարկ և զմօրուսն ճողեաց»։
• = Յն. ϰολὸβον, ϰολοβή «անթև ու կարճ ներքնազգեստ». ծագում է ϰολοβόω «կրր-ճատել, կարճացնել» բայից. յունարէնից են փոխառեալ նաև լտ. colobium, իտալ. co lobo, ֆր. colobe, ասոր. [syriac word] ︎ qolo-biaz (Brockelm. Lex. syr. 322բ), բոլորն էլ «կրօնաւորի կարճ զգեստ» նշանակու-թեամբ։-Հիւբշ. 359։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
Բառ յն. գօլօ՛վիօն (որ է կրճատ. կարճիկ) κολόβιον subucula. Զգեստ կարճ, կամ առնց թեզանեաց. վերարկու անթեւ. փիլոն.
Կողոբս ամարանի, եւ թեզանաւորս ձմերանի. (Եղիշ. միանձն.։)
Յորժամ զպատարագն մատուցանէր, գենոյր զկողոբս առաքելոյն յակոբայ. եւ զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն կողբս զգենուլ. (Վրք. սեղբ.։)
cf. Կողոն.
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Սխալագրութեան
• մասին տե՛ս Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Գ. էջ 78։
ԿՈՂՈՍՈՍ կամ ԿՈՂՈՍՈՆ, կամ ԿՈՂՈՆ. Բառ յն. գօլօսօ՛ս. κολοσσός colossus. Արձան հսկայաձեւ. առնապատկեր ահաւոր մեծութեամբ.
Կարիա եւ ռոդո շրժեցան, մինչեւ մեծի կողոնին անկանիլ։ Ռոդոս շարժեցաւ, կողոսոսն կործանեցաւ. որ էր պատկեր արեգական առնակերպ՝ իբր ՟Հ կանգուն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
basket, pannier, frail, hamper.
• , ո հլ. «ճիւղերից հիւսած քաղ-յակ» Դ. թագ. ժ. 17, Երեմ. իդ. 1, 2. Փիլ. ևլ. «խմորի փոքր գնդիկ» Մագ. թղ. 157. նոյնը նաև կողոփ Օր. իզ. 2, 4. Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 73. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 32. կողոբ Օրբել. էջ 193։
• = Ասորական անծանօթ մի բարբառից փոխառեալ. հմմտ. երր. [hebrew word] kəluա «պտուղի կողով. 2. թռչունի վանդակ» (եր-կուսի ընդհանուր գաղափարն է «հիւսել, հիւսուածք»), նեբր. [hebrew word] kəlībā «կո-ղով», ասոր. [syriac word] kulbašā, եթովպ. [hebrew word] karabo «կողով», արաբ. [arabic word] qilf «կո-ռով, զամբիւղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 829). խպտ. glèb «ցռկակապ», նասոր. ❇ kulb «կուժ»։ Սեմականներից է փոխառեալ յետնաբար նաև յն. ϰλωβός, κω-βός, ϰλοβός «թռչունի վանդակ» (Boisacq 473)։-Աճ.
• նախ Աւգերեան, Բացատրը. չփ. և կշռ. էջ 116 համեմատեց եբր. քէլուվ բառի հետ։ ՆՀԲ վրաց. կոլոփի։ Տէրվ. Altarm 18 լտ. corbis «կողով», բայց 106 գրա-ւել բառի հետ՝ սանս. grha. Bittner WZKM 15, 410 լտ. corbis «կողով»? Հիւնք. յն. ϰάλαϑος «կողով» բառից։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 152 յն. ϰόλτος «ծոց», գոթ. hwilftri «դագաղ» իսկ էջ 308 հհիւս. kolla «պտուկ», kollr «գլուխ», հսլ. glava «գլուխ» ևն։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. cawell, կորն. cawal, հբրըտ. cauell. սաքս. čawl, caul «կողով», յն. ϰαυλός, լտ. caulis «ցօղուն»։
• Տիգ. գօվօղ, Սլմ. կողող։
ԿՈՂՈՎ κάρταλλος cartallus, canistrum եւ κόφινος corbis, qualus . որ գրի եւ ԿՈՂՈՓ. վր. կոլոփի. Աման մրգաց եւ բանջարոց՝ հիւսեալ ի կողերաց, այսինքն՝ ի ճիւղոց, կամ ի պրտուոյ եւ կամ ի տերեւոց արմաւոյ. սապատ. զամբիւղ.
Եցոյց ինձ տէր երկուս կողովս թզոյ, եւ կողովն երկրորդ անտահամ թզոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 1. 2։)
Ի մրգոց կողովով. (Փիլ. ել.։)
Կողով ողկուզից. (Եւագր. ՟Ժ՟Դ։ Շ. մտթ.։)
branch, bough.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gol-ձևից. հմմա-հսլ. goli «ճիւղ», ռուս. голья «ճիւղ», ուկը. b'il'á «ոստ», չեխ. hül «ցուպ, գաւազան», լեհ. golina «տերևազուրկ ճիւղ»։ Թէև հա-յերէն բառը ր բուն է, իսկ սլաւը ի բուն, բայց երկուսը միասին կարող են գալ միև-նոյն 7/ բնից. իրօք n բնի աճականն է ներկայացնում թերևս հսլ. galgzi, ուկր. há-tuz, չեխ. haluz, լեհ. galaz «ճիւղ, ոստ»։ Բների տարբերութեան համար հմմտ. սանս. Lákti-, լիթ. nakti-և յն. νυϰιωρ, սանս (յգ. գրծ). naktábhis,-սանս. ásthi, asth-nás, յն. ὄσ ραϰον, -սանս. sákthi, sakth-hás, հյ. ազդր։ Դժբախտաբար նոյն արմա-տը ուրիշ լեզուներում պահուած չէ (Berne-ter, էջ 292, 326, Pokorny 1, 640)։
• Եազրըճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 կողք և կողր կցում է սանս. valka, val-kala բառերին։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուա︎ Meillet MSL 11, 185։-Patru-bány, Բանաս. 1903, 117 հանում է հնխ. kola «ծառ» արմատից, իբր ւն. ϰλωνός «ճիւղ», գերմ. Holz «փայտ» ևն։ Scheftelowitz BВ 28, 295 և 304 հսլ. kolū «ցից», յն. ϰαλον «փայտ», Pedersen KZ 40, 211 մերժում է այս մեկնութիւնը և հաստատում Meillet-ի մեկնութիւնը։
Արմատք, եւ տունկք, կողր, եւ տերեւք. (Վեցօր. ՟Ե։)
կողերս յարմաւենեաց. (Ղեւտ. ՟իգ. 40։ Խոր. վրդվռ.։)
Կողամայր (լողակն) որովայնս ոչ ունելով, բայց միայն գլուխս, եւ մերկ կողերս. (Վրդն. ծն.։)
astragal;
door-post, side-post, jamb;
joint, articulation;
ankle-bone;
knuckle-bones (for play);
— վրացի, hellebore;
դար եւ — խաղալ, to play at cross & pile, or head & tail.
• . ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։
• Klaproth, As. polygl. 102 կոճակ= պրս. goz։ ՆՀԲ լծ. կոճղ, կոզակ։ Հիւնք. կոճ հանում է կուճ բառից։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին պրս. ❇ kož «արմատ ծառոց», [arabic word] gōzak «ոտ-քի կոճ», որից քրդ. guzek, զազա. φč-zéke «ոտքի ոսկոր». kuzek a link «ոտ-քի կոճ»։ Karst, Յուշարձան 414 կո-նաև բառին է կցում մոնգոլ. tobzi «կո-ճակ» ևն։
• ԳՒՌ.-1. Վն. կոճ, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Տփ. կօճ, Ալշ. Մշ. կօջ, Խրբ. գօջ, Մկ. Ոզմ. կուճ «կոճ, գերան». նոյն բառն է զանա-զան առումներով՝ Ախց. կօճ «միս ծեծելու տախտակ», Հմշ. գէօջ «կոճղ», Խրբ. գօջ «հաստ փայտ», Խտջ. «շէնքի քիւ», Ղրբ. «ցորենի հասկի ծունկերը», Երև. Ղրբ. Մշ. «թելի կոճ, գլանիկ», Ջղ. կոճ «բթամատի առաջին յօդը. 2. համեմ», Սլմ. կոճ և Մրղ. կուին «կորիզ», Մրղ. կուիճ՝ նաև «ծնկան գլուխը», Ննխ. գօջ «վէգ»։-2. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Գոր. Ղրբ. Վն. Տփ. կօճակ, Ալշ Մշ. կօջագ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գօջագ, Տիգ. գօջmգ, Մկ. Ոզմ. կուճակ, Ասլ. գէօ-ջագ, գէօջայ, Ագլ. կէ՛ճmկ, Զթ. գուջօգ, գու-ջոգ, Սվեդ. գուջիւգ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակ», իսկ Ոզմ. Զթ. նաև «կոկոն»։-3, Վն. կօճկել, Ախց. Կր. կօճկէլ, Գոր. Ղրբ. կօ՛ճկէլ, կուճա՛կէլ, կօ՛ժկէլ, Տփ. կօ՛ճկիլ, Երև. կօշկէլ, Մկ. Ոզմ. կուճկիլ, Զթ. Սվեդ. զուջգիլ, Ննխ. գօշգէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. գօժգէլ, Խրբ. գօժգիլ, Ասլ. գէօժգէլ, Ագլ. կճm'կիլ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակները անց կաց-նել»։--4. Մշ. կօջղէզ, Ոզմ. կուջուղա «կոճ-ղէզ».-5. Ախց. կօճիկ «մատների յօդերի ոսկորները», Սեբ. գօջիգ «ոտքի կոճ», Հմշ. «ոտքի և ձեռքի կոճ, բուն»։ Նոր բառեր են կոճել «կոճիկներով խմորը շաղուել», ան-կոճակ, կոճակամայր, կոճակներաւոր, կո-ճահար, կոճկուիլ, կոճկոտիլ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კოჭი կոճի «տղայոց խաղի վէգ, ոտքի կոճ, գարշապար, գերան, հե-ծան, ծունկերը բռնած մի տեսակ պար (присядка)», յოკვა կոճվա «ծունկերը բըռ-նելով պարել», კოჭა կոճա «կոճապղպեղ. gingembre». ვვითელი კოჭა ղ' վիթելի կոճա «կոճապղպեղ, հյ. դեղին կոճ», კოჭაკი կոճակի «կեռ», ճանկ», լազ. կոճի, կոնճի «ոտքի կոճ», թուշ. կոճ «կոճապղպեղ», քրդ. [arabic word] koč «ծառի կոճղ, արմատ, փայտի մեծ կտոր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 346. իսկ անդ՝ էջ 80 piš̌koz «զգեստի կամ ծաղկի կոճակ» կասկածելի է համեմատել հյ. կոճակ բա-ռի հետ, ինչպէս անում է Justi, վերլուծելով piš «առջևը»+ հյ. կոճակ). թրք. գւռ. Եւդ. ❇, [arabic word] gōjāg «ծառի կոճակ, կոկոն» (Յուշարձան 330 ա և Բիւր. 1899, 798), գւռ. թրք. և յն. Ատն. gōjeg «ցորենը հողի տակ արմատներ ձգելը» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), թթր. (Տոբոլսկի բարբառով) [arabic word] kučuk «ծառի կոճակները» (Будaговъ 2, 146), ն. ասոր. kocá «կորիզ (=գւռ. կոն)», հարա-ւային Ռուսիոյ գնչ. kučak «զգեստի կոճակ» (անձամբ քաղած եմ այս բառը Ռոստովի գնչուներից)։-Հայերէնից փոխառեալ եմ կարծում նաև թրք. [arabic word] qopča «զգեստի եոճակ», [arabic word] qopčalə «կոճակաւոր», [arabic word] qopčalamaq «կոճկել», ո-րոնք չեն կարող բացատրուիլ թուրքական արմատներով և որոնց դէմ Будaговъ 2, 68 չի տալիս որևէ թաթարական ձև. (բուն թուրքերէն բառն է [arabic word] duyme «կոճակ») Թուրքերէնի միջոցով բառը անցել է արե վելեան Եւրոպայի զանազան լեզուներին, ինչ. ալբան. kopše, komtše, ռում. copee, հունգ. kapocs, բուլգար. kopca, սերբ. kópca, սլ. kgpca նոյն նշ. (Berneker 564)։ Ուտ. qoǰ «տանիքի թեք գերանը»։
լծ. ընդ Կոճղ, եւ Կողակ. ռմկ. կոճ, եւ կոճակ. Կունտ ինչ իբր յօդ կամ մասն ի դուրս ցցուեալ. Երբեմն որպէս Կոզակ կամ կողմանոց շինուածոյ.
Խոյակք կոճոց դրանն, կամ մտից. յն. ուսանոց. ἑπωμίς. (Եզեկ. ՟Խ՟Ա. 2. եւ 3։)
Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ։ Խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսւոյս եւ յայնկոյս. ապա զդրանդիքն դնեն. (Նչ. եզեկ.։)
Երբեմն որպէս Վէգ. լիցք. ... ἁστράγαλος talus lusorius.
Տալով նմա ճակգարանս եւ կոճս, որով մակեդոնացւոց մանկունքն խաղան. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ որպէս Գնտակ սրունց ի վերնակողմն թաթից. եւ Ո՛ր եւ է կոտորակ կամ յօդ զօդեալ եւ զօդիչ ի մարմնի.
Զսուրբ աջն հատեալ՝ տուեալ նմա զկոճ մատինն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զմատունս ձեռաց նորա կոճ լուծանել. (Ճ. ՟Ա.։ (ուստի Կոճոպել։))
uneven.
• , ի-ա հլ. «անստոյգ» Փիլ. լին. Գր. տղ. 70. Արիստ. հակակ. որից դա-րակոճատ «զոյգ և անզոյգ թուերից բաղ-կացած մի թիւ» Փիլ։
Դար եւ կոճատ զթուոյ ստորոգին. եւ Հարկաւոր է միումն ի թուոջն (այսինքն թուով) գոլ կամ կոճատ, կամ դար։ Ոչ է սոցա եւ ոչինչ ընդ մէջ, ո՛չ հիւանդութեան, եւ ողջութեան, եւ ոչ դարի եւ կոճատի. (Արիստ. հակակ. ՟Գ.)
Ոչ ամենայն զդար եւ կոճատ հնարելով ճանաչել, եւ ոչ թուել ամենեւին գիտելով. (Պղատ. օրին. ՟Է.)
Ընտրեն մինչեւ ցկէս, եթէ դարք լինիցին. ապա եթէ կոճակք իցեն, զմինն ի աց բառնալ. (անդ. ՟Ժ՟Բ.)
Դարից եւ կոճատաց եւ այլն։ Ի բանս աստուածաշունչ գրոց անմիաբանութիւն ամենեւին ոչ գտանի, եւ ոչ հատակոտոր ինչ, եւ դար եւ կոճատ, այլ միաբան եւ միախորհւրդ. (Գր. տղ. առ հաղբատ.։)
bulb, bulbous root.
• ԳՒՌ.-Աշտ. կոճաղիզ (ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 113), Ննխ. գօջղէզ «բոյսի տակի սոխը», Ախք. Մշ. կօջղէզ «ուտելի վայրի կոճղէզաւոր մի բոյս»։ Սը-րանց հետ նոյն են Վն. մուճուղէզ, Սլմ մուճղէզ, Հնխ. մճղէզ «salsifis noir» (ոստ Արթինեան, Տունկերը Ա. էջ 36), որոնց հետ նշանակութեամբ էլ նոյն է դնում Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 356 Արարատեան և Շիրակի կոճղէզ բառը։
ԿՈՃՂԷԶ կամ ԿՈՃՈՂԷԶ. ԿՈՃՂԻԶ, կամ ԿՈՃՈՂԻԶ. Նոյն եւ ռմկ. βολβός bulbus. Կոճ արմատ ամենայն բուսոց եւ ծաղկանց, բոլորչի. որ եւ կոչի Սոխ. պոպոկ. պաղ, սօղան, պէսէլ. (Գաղիան.։)
heap, mass, pile;
great crowd, throng;
flock, herd, drove;
meadows, grazing grounds;
— ձիոց, paddock.
• ե հ,. «բարդ, խումբ, բազմութիւն» ՍԳր. «երամակ, խումբ, ջոկ՝ մանաւանդ ձիերի» նորագիւտ Բ. մնաց. թ. 25. Փիլ. շն. 279. Խոր. բ. է. Պտմ. աղէքս. 16. «մարդոց բազմութիւն» Խոսր. պտրգ. որից կուտել «դիզել, հաւաքել» ՍԳր. Ոսկ. կուտոց Եփր. թգ. 457. բազմակոյտ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. 110. Վեցօր. հայակոյտ Ագաթ. գաւառակոյտ Ա. մակ. դ. 1. դիակոյտ Յհ. կթ. լեռնակոյտ Ա. նան. եևեղ. խաղաղակոյտ Մծբ. Կոչ. խե-ցակոյտ Ագաթ. ծերակոյտ ՍԳր. Մծբ. նա-խարարակոյտ Ագաթ. Բուզ. կարկառակոյտ Յես. գ. 13. կուտակ Մծբ. Կոչ. կուտակել ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. ես. կուտակութիւն Կոչ, կուտապան «ձիերի երամակի վերակացու» Երզն. քեր. (գրուած է կոյտապան), որ և կուտպան Սիւն. քեր. 209. Միխ. աս. էջ 619. կուտկէն «ուղտի սապատ» Կիր. տպ. Վե-նետ. էջ 214 ևն։
• + Պհլ. *kot ձևից, որ աւանդուած չէ, բայց կայ պրս. [arabic word] kod «ժողովեալ, 2. դէզ կա-լի և այլոց. 3. աղբ՝ զոր թափեն յարտո-րայն վասն զօրութիւն տալոյ»։ Սրանց հետ հմմտ. սանս. [other alphabet] kuta «դէզ, բազմու-թիւն», գնչ. kidao «կուտել», ինչպէս նաև ասոր. [other alphabet] qauti «կուտել, դիզել» (փո-խառեալ իրանեանից?)։-Հիւբշ. 173։
• ՆՀԲ պրս. քիուտ, սանս. քութա, ռուս. куцa «դէզ»։ Հիւնք. պրս. քիուտ։ Bug-ge, Lуk. Stud. 1, 33լիւկ. Νασσι-ϰυτος լեռան անունը մեկնում է Մասիս+կոյտ. Մառ. Փизiологъ. 1904, էջ xxxVII 4 88 վրաց. կոլտի «հօտ, նախիր» բառի հետ. Patrubány ՀԱ 1906, 367 հնխ. geu «կորացնել» արմատից. հմմտ. յն. γορός «բոլորակ». իսկ պրս. ձևը փո-խառեալ է հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 405 սումէր. kit «դիզել» ձևի հետ։ Պատահաևան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] kutla «կոյտ, դէզ», [arabic word] kau-da «կոյտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 335 և Ա. 684), եթէ սակայն վերջինը իրանեանից փոխառեալ չէ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կիտել, Երև. կի՛տէլ, Տփ. Կի՛-տիլ, Գոր. Ղրբ. Շմ. կիւտիլ, Ագլ. կէ՛տիլ «կուտել, դիզել», Մշ. կուտոց, Խրբ. գդօց «կուտոց, կոյտ, դէզ», Մղր. կիւտ նիւլ «հա-ւաքուիլ, կոյտ գալ»։ Նոր բառեր են կիտուկ, կիտուիլ, կոյտ անել, կուտակ, կուտիչ, կու տոց, կուտոցել, կտոց, կտոցել, կտոցուիլ, քարկտոց («կոթող» իմաստով ունի Margo-liuth, The Syro-Armenian dial. JRAs 1898, էջ 853)։ ևռոռնեւ» ՍԳր. «խափանուիլ, գործածութիւ-նից ընկնելով՝ եղծւիլ» Ոսկ. ես. 248 (Զճա-նաաարհն որ զբազում ժամանակս կուրա-ցեալ իցէ և անհետ և աներևոյթ լեալ, փշա-լից, տատասկաբեր). կուրութիւն ՍԳր. Կոչ. կուրացուցանել ՍԳր. Ոսկ. ես. կուրամիտ Տօնակ. գիշերակոյր Մխ. դտ. մտակոյր Մաշկ. Ոսկիփ. ակնկոյր Ոսկ. մ. բ. էջ 600. խուլակոյր Կոչ. 148. կուրաքաշ «կոյրին ա-ռաջնորդող շուն» Վրդ. առ. էջ 280։
• ՓՈԽ.-Ըստ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, էջ 96 հայերէնից է փոխառեալ վրաց. კოლტი կոլտի «խոզերի, եզների և ուղտերի խումբ», որ գործածուած է միայն ՍԳր։
պ. քիուտ. սանս. քութա. դաղմ. քուչա. θημωνία congeries, cumulus, acervus, moles. Հաւաքումն որ եւ է իրաց. մեծ քանակ կամ թիւ. դէզ. բարդ. շեղջ. յոլովութիւն. յաճախութիւն. ամբոխ. կուտ.
Ժողովեալ կամ կուտել կոյտս կոյտս զգորտս, կամ զգիակունս մարդկան. (Ել. ՟Ը. 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Գունով եւ ձեւով, եւ կուտիւ եւ որքանութեամբ. (Նիւս. կազմ.։)
Կարգէ եւ զգաբաղ ոմն ի վերայ կուտից (համբարաց). (Խոր. ՟Բ. 7։)
Աւազոյն կոյտ։ Առ կոյտս խառնիճաղանճ բազմութեանց։ Ի կոյտս բազմութեան ազգաց։ Պահեստ կորստեան. եւ կոյտ կսկծման։ Ի կոյտս մոխրոց։ Կոյտք մեղանաց ամենայն տիեզերաց. (Նար.։)
Ի կոյտ հասակին իւրեանց հայեցեալ հպարտացան. (Վրդն. պտմ.։)
ԿՈՅՏ. ἁγέλη (յորմէ թ. աղըլ ). grex, caterva ἰπποφορβία, ἰπποστασία greges equorum, qui aluntur. Ջոկ. երամակ անասնոց, մանաւանդ ձիոց.
Զկոյտս երամակացն եւ հօտիցն. (Խոսր.։)
Ի կոյտս, եւ յասպատանս էշս մեծամեծս բուծանեն (ի պէտս ջորւոյ). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ածին փիլիպպոսի մատակպանքն ի կուտիցնձի կարի մծ յոյժ, ասելով. տէր արքայ, զայս ի կոյտսն քո գտաք ծնեալ. (Պտմ. աղեքս.։)
ԿՈՅՏ. Ժողով կամ բազմութիւն մարդկան.
Ամենեցուն խմբեալ կուտիցն արանց եւ կանանց՝ զբանն (վարդապետութեան քրիստոս). (Խոսր. պտրգ.։)