to derive.
to be derived from, to come from.
παράγομαι producor, deducor, derivor Յառաջ ածիլ. գոյաւորիլ. հասըլ օլմագ. (թուի յն. θρησκεύω ի բայէն θέρω, θεραπεύω).
Որ ի հողոյս ածանցին կենդանական սերմանք, ի հասարակաց երկրէ ածանցելոց կենդանեաց. (Պիտ.։)
Ըստ քերականաց՝ յառաջ գալ կամ ծագիլ ածանցաց ի նախագաղափարաց, եւ բաղադրելոց ի պարզից.
Ածանցականք են, զի նախագաղափարն իմանալի՛ է նախօրինակ ինչ, յորմէ ածանցին, իբրեւ յերկրէ բոյսք եւ կենդանիքն. իսկ սա սոսկակի ի վերայ ձայնի միոջ վանգիւ ածանցեալ. (Երզն. քեր.։)
derivation, origin, formation.
to raze.
Սափրել. որ եւ ասի ածել զհերս. ածիլել. թրաշ էթմէք.
to carry, to fetch, to bring;
to strike;
— ընդ իւր, to conduct;
— ի ներքս, — ի մէջ, to introduce;
— ի վերայ or — թափել, to infer;
— ի or վերածել, to reduce;
— ընդ քարշ, to drag along;
— զբոցով, to pass through flame, to enflame, to burn;
— զմտաւ, to consider, to think, to reflect;
— զբռամբ, to seize, to lay hold of;
— զձու, to lay eggs;
առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ, without making any objection, readily;
— զհերս, to raze;
— զիրեւ՝ յինքն, to seduce, to entice.
Ի կերպարանս ածել։ Ի հաստումն, կամ ի գոյ ածել. (Եզնիկ.։)
Ի գլուխ, կամ ի կատարումն ածել. (Պիտ.։ Շ.։ Լմբ.։)
ἅγω, ἁνάγω, ἑπάγω, προάγω duco, adduco Բերել. մերձ կամ առաջի դնել, կացուցանել. կեթիրմէք.
Ած զնոսա առ Ադամ ... ած զնա առ Ադամ։ Ա՛ծ զնա առ իս ... առեալ զնա՝ ած առ առաքեալսն։ Լուծէք ածէ՛ք ինձ։ Ածի զդա առաջի քո. եւ այլն։
Առ ինքն զայրն Աստուծոյ ածել։ Զհիւրկանոս կապեալ ածէին Տիգրանայ։ Զոր ինքնին իսկ էր կալեալ եւ ածեալ ամիրապետին. (Յհ. կթ.։)
Ոչ յանձանց, այլ յԱստուծոյ աստանօր գումարեալ ածայք։ Զօրէն չարագործի բռնաբար ածեալ լինի. (Լմբ. ատ.։ Պիտ.։)
Փոխադրել տեղւոջէ ի տեղի. խաղացուցանել. վարել. առաջնորդել. կէօթիւրմէք, իլէթմէք, հիտայէթ էթմէք.
Յիշեսցես զամենայն ճանապարհն՝ զոր ած զքեզ տէր ընդ անապատն։ Տէր միայն ածէր զնոսա։ Առ եւ ած զնոսա յեմակն։ Ածել արտաքս, կամ ի ներքս. եւ այլն։
Ածել յաւարի կամ ի գերութեան. եւ այլն։
Ածել ի բարկութիւն, ի զղջումն։ Ած զնա յայն՝ առնել զոր ոչն կամէր. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Եզնիկ.։)
Ածելի հաւանութիւն, կամ ի հաւան, կամ ի կամս իւր. (Եղիշ.։ Ոսկ. մտթ.։ Յճխ.։)
Ածեալ զնմանութիւնն ի գեղեցկութիւն։ Բազում որդիս ի փառս ածել. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 19։ Եբր. ՟Բ. 10։)
Ի ծայրս իմաստից ածել. կամ ի վերջին թշուառութիւն, կամ յանառակ ցանկութիւնս. (Պիտ.։)
Զօշաքաղութեամբ ածեալ. (Կանոն.։)
Ասաց՝ թէ արասցուք, ցայն՝ որ զամենայն ինչ ածէր զօրութեամբ բանի իւրոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Էած զապալերն եւ զամայի վայրս ի քաջաշինութիւն. (Պիտ.։)
Զամենայն պղծութիւնս ընդ բերան ածեն։ Է ինչ՝ զոր ցերեկ ընդ բերան ածիցէ մարդն։ Ի գիշեր եւ ի տիւ զայն ընդ լեզու ածեմք. (Ոսկ.։ Եզնիկ.։ Լմբ.։)
Պատել. բոլորել. կապել. գուշաթմագ, գուշանմագ.
Ած զգօտի քո։ Գօտի ածեալ պաշտեա՛ զիս։ Սուսեր ածել ընդ մէջ։ Ածի ընդ մէջ քո զբեհեզ։ Ածցես նոցա կամարս։ Ածցես նոցա ապարօշս։ Ած զորմովք տանն պատուարս։ Ածից զքեւ պատնէշ։ Ած շուրջ զնովաւ ցանգ եւ այլն։
Համարձակութիւն տայ նմա վարսակալ ածել։ Թաշկինակաւն՝ զոր ընդ գլուխն էր ածեալ, հանեալ պատէր. (Խոր. ՟Ա. 12։ Բուզ. ՟Ե. 2։)
Զուրարն սոքա զահեակ բազկաւն ածեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Արկանել. հեղուլ. լնուլ. կաթեցուցանել. տամլաթմագ.
Ածցէ ի սուրբ իւղոյն յաւազանն։ Թացցէ զմատն իւր ի ջուր, եւ ածցէ զշրթամբք իմովք. (Մաշտ.։ Ոսկ. ղկ.։)
Հարկանել. ուրմագ, զարպ էթմէք.
Ած սուսերաւ։ Ածել ումեք սուսերաւ։ Ածեալ նմա մականաւն՝ ասէ, ծանի՛ր զքեզ. (Խոր. ՟Բ. 31. 82։ ՟Գ. 55։)
Ի վերայ բերել. կատարել. ի գործ, կամ ի կիր արկանել. վարել.
Ած կատարեաց տէր զսրտմտութիւն բարկութեան իւրոյ։ Ածել զբարկութիւնն։ Որ ածէ ի վերայ զպատճառս տանջանացն։ Ածցէ տէր ի վերայ Աբրահամու զամենայն զոր խօսեցաւ. եւ այլն։
Քաղաքացն ածեն վանդումն։ Եւ ոչ ուժգին հողմ ածիցէ ձմեռն ապականութեան. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Որպէս եւ ածէ իսկ զնովիմբ թէ փող հարկանի։ Եւ զնովիմբ ածէ։ Ածէ զնովիմբ, եթէ հայեցարուք յԱբրահամ. (Եզնիկ.։ Սեբեր.։)
Ապա ածէ ի վերայ։ Ի վերայ ած։ Ած թափեաց վաղվաղակի, եւ ասէ։ Ած թափեաց մխիթարեաց. (Ոսկ. յհ.։)
Ած զձեռն իւր զակամբ իմով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Ըմբռնել. ունել. ելե կեթիրմէք.
Զձեռամբ կամեցեալ ածել. (Լմբ. սղ.։)
Որ զբռամբ ածելոցն իսկ է զմեծ վիշապն. (Յոբ. ՟Գ. 8։)
Զվիշապն մեծ՝ կարթիւ ածեալ որսացար։ Կարթիւ պատրանաց ածար. (Նար. ղ. եւ Նար. ՟Խ՟Զ։)
Եթէ կամիցիմք, դիւրաւ ածեմք զնա զմեօք։ Կարիցես ածել զնա զքեւ։ Զհրէայսն զիւրեւ ածիցէ։ Ածել զնա զիւրեւ կամ զիւրեաւ. (Ոսկ.։)
ԱԾԵԼ Ի ՅԱՅՏ, Ի ՄԷՋ, կամ ԸՆԴ ՄԷՋ ԶՄՏԱՒ, ՅՈՒՇ, ԶԴՐՈՒՆՍ, եւ այլն. cf. ՅԱՅՏ, cf. ՄԷՋ, cf. ՄԻՏ, cf. ՈՒՇ, cf. ԴՈՒՌՆ. եւ այլն։
Ածին զհերս եւ զմորուս ծառայից նորա։ Զհեր գլխոյն ածելեաւ ածին։ Զհերս գլխոյն ածելով (այս ինքն ածելւով) ածին. (Վրդն. սղ.։ Տէր Իսրայէլ.։ Կիր. երզն.։)
Առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ. (Գծ. ՟Ժ. 29.) յն. անընդդիմաբանաբար։
Միահաղոյն ածեալ լինէր քո (այս ինքն ածէիր) զարքայութիւն քո։ Ի զարմացումն զբոլոր գղերիկոսս եկեղեցւոյն ածեալ լինէր (այս ինքն ածէր). (Յհ. կթ.։)
to burn like coal.
Ի մէջ փակեալ զմարզպանն ... եւ զհուր կրակարանին բորբոքեալ՝ ածխակէզ արարին զնա. (Արծր. ՟Բ. 1։)
to become coal.
Յածուխ կամ յաճիւն դառնալ. քէօմիւր՝ քիւլ քեսիլմէք.
Մինչ ածխանալ (կամ ածղանալ) տեսանել զքաղաքն ակնունէր, պսակակիր տեսանէր. (Փիլ. յովն.։)
involuntarily;
by force, with regret, reluctantly;
եթէ կամաւ, եթէ ակամայ, willing or unwilling.
• , ի հլ. «իր կամքին հակառակ, չուզենալով» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ., որից ակա-մայացեալ «ակամայ սխալած» Թուոց ժե 28. յակամայց (այժմ ակամայից) Փիլ. ա-կամայաբար Ոսկ. ակամայութիւն «բռնա-բարութիւն» Կանոն. Սարգ.։
• = պհլ. akamak «անվճռական», պազ. akäm «ակամայ», սանս. akäma «ակամայ, չուզելով». հայ բառը անշուշտ իրանեան փո-խառութիւն է՝ ա բացասականի պատճառով. բնիկ հայ կերպարանքի տակ պիտի լինէր անկամ։ Տե՛ս և կամք։-Հիւբշ. 164
• ՆՀԲ (կամայ բառի տակ) սանս. աքա-մա։ Ուղիղ մեկնեցին Spiegel, Gram. Huzv. էջ 187 և Lag. Arm. Stud
• ԳՒՌ.-Սեբ. Սչ. ագամա «ակամայ», իսկ Մկ. հmկmմmկա «անակնկալ կերպով»։
ἁκούσιος, ἁβουλήτος involuntarius Ոչ կամեցեալն. անկամաւոր. բռնական. պատահական. չուզելով եղած, կամք չեղած. իրատէթսիզ, պիիխթիյար.
Թողցի նոցա, զի ակամայ է։ Վասն մեղաց ... ակամայիցն իւրեանց։ Իբրեւ յակամայ կամս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ե. 25. 26։ Ժղ. ՟Ժ. 8։)
Յակամայ տգիտութեան մեղաց։ Ակամայ անգիտութեամբ գործեաց ... Ակամայ խոստովանութեամբ։ Զակամայ սանձիցն բռնադատութիւն։ Ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր։ Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Ագաթ.։ Պիտ. Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Թ։)
Զկամայ եւ զակամայ. (Ժմ.։)
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Վասն ակամայց եւ մեծամեծ ենթադրութեանց։ Հասելոց չարեացս՝ կամ յուսացելոցս, կամ պատրաստիցս ակամայց. (Փիլ.։)
ԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅԻ. ՅԱԿԱՄԱՅՍ. ՅԱԿԱՄԱՅՑ. ԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՕՔ. ՅԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՍ. ἁκουσίως, ἅκως, ἁβουλήτως involuntarie, non sponte, invitus, nolens Ակամայաբար. ակամայութեամբ. չկամելով. ընդդէմ կամաց, առ հարկի. չուզելով, ճորով. պիիխթիյար իլէ, իսթէր իսթէմէզ, նաչարի.
Հարկանիցէ կամ մեղիցէ ակամայ։ Թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, եւ եթէ ակամայ. եւ այլն։
Ակամայ մեկնի հոդի ի մարմնոյ։ Որ կամաւ, եւ որ ակամայ։ Յայտնեաց ակամայ։ Ակամայ բռնազբօսելով զմեզ։ Ոչ ինքն հետեւիւր կրիցն ակամայ՝ որպէս մեք. (Ոսկ.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Լինի ի գինեաց յակամայ գալ յիրս սխալանաց։ Յակամայ զօր գումարէ ... Յակամայ հարկեցաւ դառնալ յետս կոյս։ ԶՄարիամ յակամայ Մովսեսի պատժեաց Աստուած։ Կամաւ, եւ ոչ յակամայ չարչարի. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Արարին զիս եպիսկոպոս յակամայի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ յակամայս պարտաւորեալ. (Նար. մծբ.։)
Բազո՛ւմս յակամայց ի վերայ յարձակեալ (մահն)։ Յորժամ յակամայցն ինչ ի վերայ հասանիցէ. (Փիլ.։)
Յետ ակամայ կամաւ նաւարկութեանն Նոյի։ Ակամայ կամօք մուծանէին։ Ակամայ կամօք ի մարտ պատրաստեցան. (Յհ. կթ.։)
Իբրեւ յակամայ կամս (կամ ակամայ իմն). (Ժղ. ՟Ժ. 5։)
involuntary;
forced, constrained.
• , ի հլ. «իր կամքին հակառակ, չուզենալով» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ., որից ակա-մայացեալ «ակամայ սխալած» Թուոց ժե 28. յակամայց (այժմ ակամայից) Փիլ. ա-կամայաբար Ոսկ. ակամայութիւն «բռնա-բարութիւն» Կանոն. Սարգ.։
• = պհլ. akamak «անվճռական», պազ. akäm «ակամայ», սանս. akäma «ակամայ, չուզելով». հայ բառը անշուշտ իրանեան փո-խառութիւն է՝ ա բացասականի պատճառով. բնիկ հայ կերպարանքի տակ պիտի լինէր անկամ։ Տե՛ս և կամք։-Հիւբշ. 164
• ՆՀԲ (կամայ բառի տակ) սանս. աքա-մա։ Ուղիղ մեկնեցին Spiegel, Gram. Huzv. էջ 187 և Lag. Arm. Stud
• ԳՒՌ.-Սեբ. Սչ. ագամա «ակամայ», իսկ Մկ. հmկmմmկա «անակնկալ կերպով»։
ἁκούσιος, ἁβουλήτος involuntarius Ոչ կամեցեալն. անկամաւոր. բռնական. պատահական. չուզելով եղած, կամք չեղած. իրատէթսիզ, պիիխթիյար.
Թողցի նոցա, զի ակամայ է։ Վասն մեղաց ... ակամայիցն իւրեանց։ Իբրեւ յակամայ կամս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ե. 25. 26։ Ժղ. ՟Ժ. 8։)
Յակամայ տգիտութեան մեղաց։ Ակամայ անգիտութեամբ գործեաց ... Ակամայ խոստովանութեամբ։ Զակամայ սանձիցն բռնադատութիւն։ Ընկալարուք զակամայսդ որպէս կամաւոր։ Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Ագաթ.։ Պիտ. Յհ. իմ. ատ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Խ՟Թ։)
Զկամայ եւ զակամայ. (Ժմ.։)
Ամենայն ինչ՝ որ ակամայ է, ոչ է մեղադրելի։ Ակամայիցն բռնադատելոց՝ ոչ է կատարեալ սէր. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Վասն ակամայց եւ մեծամեծ ենթադրութեանց։ Հասելոց չարեացս՝ կամ յուսացելոցս, կամ պատրաստիցս ակամայց. (Փիլ.։)
ԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅ. ՅԱԿԱՄԱՅԻ. ՅԱԿԱՄԱՅՍ. ՅԱԿԱՄԱՅՑ. ԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՕՔ. ՅԱԿԱՄԱՅ ԿԱՄՍ. ἁκουσίως, ἅκως, ἁβουλήτως involuntarie, non sponte, invitus, nolens Ակամայաբար. ակամայութեամբ. չկամելով. ընդդէմ կամաց, առ հարկի. չուզելով, ճորով. պիիխթիյար իլէ, իսթէր իսթէմէզ, նաչարի.
Հարկանիցէ կամ մեղիցէ ակամայ։ Թէ ակամայ ինչ յանցեայ։ Եթէ կամաւ զայն առնեմ, եւ եթէ ակամայ. եւ այլն։
Ակամայ մեկնի հոդի ի մարմնոյ։ Որ կամաւ, եւ որ ակամայ։ Յայտնեաց ակամայ։ Ակամայ բռնազբօսելով զմեզ։ Ոչ ինքն հետեւիւր կրիցն ակամայ՝ որպէս մեք. (Ոսկ.։ Ագաթ.։ Եղիշ.։ Շ. թղթ.։)
Լինի ի գինեաց յակամայ գալ յիրս սխալանաց։ Յակամայ զօր գումարէ ... Յակամայ հարկեցաւ դառնալ յետս կոյս։ ԶՄարիամ յակամայ Մովսեսի պատժեաց Աստուած։ Կամաւ, եւ ոչ յակամայ չարչարի. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Արարին զիս եպիսկոպոս յակամայի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ յակամայս պարտաւորեալ. (Նար. մծբ.։)
Բազո՛ւմս յակամայց ի վերայ յարձակեալ (մահն)։ Յորժամ յակամայցն ինչ ի վերայ հասանիցէ. (Փիլ.։)
Յետ ակամայ կամաւ նաւարկութեանն Նոյի։ Ակամայ կամօք մուծանէին։ Ակամայ կամօք ի մարտ պատրաստեցան. (Յհ. կթ.։)
Իբրեւ յակամայ կամս (կամ ակամայ իմն). (Ժղ. ՟Ժ. 5։)
the state of being involuntary;
repugnance, reluctance, constraint, necessity.
Չկամութիւն. բռնադատութիւն. անյօժարութիւն. հարկ ինչ, կամ առ հարկի եղեալն.
Զառաւել մասնն ակամայութեան ունելով։ Ի բաց պարուրիցէք զակամայութիւնն, զզօշաքաղութիւնն։ Ակամայութիւն ասի, որ ամենեւին հեռի իսկ է (ի մտաց). (Շ. ՟բ. պետ. ՟Խ՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ Կանոն.։)
Եթէ ակամայութեամբ իցէ զոհելն, եւ ոչ կամօք։ Զամենայն բարեկենդանութիւն իբրու զսպիս խոցուածոց ի խռովութեան ակամայութեամբ եկեալ. (Կանոն.։ Մաշկ.։)
propolis.
ԱԿԱՆԱՄՈՄ եւ իբր ռմկ. ԱԿՆՄՈՄ. πρόπολις propolis, cera sacra Նիւթ ինչ իբր սոսինձ՝ դեզին խառն ընդ կանաչ՝ անուշահոտ ծանր, եւ դառնահամ, որով մեղուք ծեփեն զամենայն խնդբունս փեթակին եւ զեզերս բջջաց, եւ նովիմբ մածուցանեն զբնակութիւն իւրեանց զմոմակերտ ընդ փեթակի. վասն որոյ ըստ յն. նախաքաղաք ասի. եւ ի մեզ իբր ակն մոմոյ կամ մոմ ական. որ եւ իբրեւ դեղ ի վերայ ուռուցեալ աչաց եւ այլն. փիրապօլու, կիրապօլու.
Մեղուաց զդուրս մեղուանոցացն՝ յառաջ քան զցուրտն՝ ականամոմով խնլոյ. (Եզնիկ.։)
Պրոպողին, ակնմոմ. (Գաղիան. եւ Բժշկարան.։)
to look at, to see, to cast eyes upon.
Կամ ակնարկել. ցցընել.
ԱԿԱՆԵԼ որ եւ ՅԱԿԱՆԵԼ. Դիտել. տեսնել, աչել. կէօզէթմէք, կէօրմէք.
pavilion (of the ear).
Աման ականջաց. ընդունարան լսելեաց.
Աման խեցեղէն են ականջամանքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու լինել. (Նար. երգ.։)
ear-wig.
ԱԿԱՆՋԱՄՈՒՏ որ եւ ՈՒՆԿՆԱՄՈՒՏ. Ճճի՝ որոյ տուտն է երկճղի որպէս ձեւիչ, յորմէ զգուշալի՝ զի մի՛ մտցէ յականջս ուրուք. անկաճմտուք. մագաս պէօճեյի.
Ականջամուտ, եւ այլ՝ որ ոչ արիւնաւոր զեռունք են. (Կանոն.։)
to listen, to hear, to be attentive.
ԱԿԱՆՋԵԼ կամ ԱԿԱՆՋՆԵԼ. Ունկն դնել. անկաճ դնել, մտիկ ընել. մտիկ ընել. գուլագ ասմագ. cf. ՇԱԿԱՆՋԱՆԵԼ, ՍԿԱՆՋՆԵԼ.
Անձնագեղացն պարսից յակճիռս կալով ականջել (կամ ականջնել). (Խոր. ՟Գ. 65։)
Ականջնես հնչման Սուրբ Հոգւոյն. (Լծ. կոչ.։)
assembled in a circle.
Ի մի ակումբ ժողովեալ. համագումար.
Ակմբահոյլ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (գրեալ էր՝ ակումբահոյլ). (Թէոդոր. խչ.։)
to assemble, to form a circle.
Ակումբ լինել. հաւաքիլ. ժողովիլ. բոլորիլ.
Ակըմբին յիւրաքանչիւր տեղիս. (Եղիշ. խր.։)
to respect, to reverence, to esteem highly;
to fear;
to take care of, to super-intend.
cf. Ակնածեմ.
to inspire respect.
Այլ չհաւանեցուցանիցէ՞ զքեզ հայր. չակնածեցուցանե՞ն պատգամք մարգարէիցն. (Սեբեր. ՟Ը։)
cf. Ակնհարեմ.
cf. Ակնհարիմ.
ԱԿՆԱՀԱՐԻՄ որ եւ ԱԿԱՆԱՀԱՐԻՄ, կամ ԱԿՆՀԱՐԻՄ. Հարկանիլ ի չարակն անձանց. նազար ալմագ, կէօզ տէյմէք, նազարտան վուրուլմագ.
Արարից քեզ պահանորդս, զի մի՛ ակնահարեսցիս (կամ ականահարիս, կամ ակնհարեսցիս) յումեքէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. եւ Կիր. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
cf. Աչառեմ.
Ոչ յումեքէ ակնառեաց. (Վրք. հց. ձ։)
to make signs with the eyes;
to indicate, to show, to mark, to denote, to signify;
to regard, to see, to revise;
to concern, to belong to;
to permit;
— ընդ ակամբ, to scowl.
νεύω, ἑννεύω, κατανεύω, innuo, annuo nutu significare Նշանացի ազդել աչօք. նշանակել աչօք զկամս կամ զխնդիր իւր. իշմար ընել. իշարէթ՝ կեօզ էթմէք.
Ակնարկէ ակամբ։ Ակնարկէին որսակցացն։ Ակնարկէ նմա սիմովն։ Յակնարկել նմա դատաւորին խօսել. եւ այլն։
Հային ի կամս ակնարկելոյ արարչին իւրեանց։ Ակնարկելովն արար զամենայն արարածս։ Ակնարկելով արարչին ընկալան զզարդ։ Ակնարկեա՛ միշտ զօրեղ՝ փախնուլ չարութեանցս որ յիս. (Եղիշ. ՟Բ։ Ագաթ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Հ՟Ը։)
Հայել. նայել. ուղղել զաչս. ակն ածել. հայեցիւք յայտնել զկիրս կամ զկարեկցութիւն. պիր պագըշ պագմագ. պագը վերմէք, նազար սալմագ.
Առ քեզ ակնարկեմ։ Ի բացուստ սարսելով նմին ակնարկեաց. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ակնարկելով քո ի յաղերս բանիս։ Ակնարկեա՛ ի բեկութիւնս։ Ի կործանեալս յիս ակնարկեսցես։ Առ պարտաւոր գերիս ողջամիտ կամօք ակնարկեն. (Նար.։)
Յակնարկել քո յարարածս՝ յիշեա՛ եւ զիս. (Ժմ.։)
Իբր ակնածել. պատկառիլ. խպնիլ. առ՝ հիճապ եթմէք.
Ոչ մարգարէիցն լուան, եւ ոչ յարդարոցն ակնարկեցին։ Յորժամ տեսանես զաղքատն, ակնարկեա՛ ի նմանէ իբրեւ ի սեղանոյ Քրիստոսի. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Նկատել. նշմարել. տեսանել. տեսնել. կէօրմէք.
Տռփամ ակնարկել զդէմսդ ... Ակնարկեալ զկերպարանեալ զինուորն ընդ թագաւորին յաթոռն։ Զաներեւոյթսն՝ հաւատոյ իմացմամբ ակնարկեն ... Նախատեն արք չարք զարդարս, յորժամ ինչ բիծ եւ արատ ի նոսին ակնարկեն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Նշանակել. յայտ առնել. իմացնել, նշմար տալ. զիքր՝ իշարէթ՝ տէլալէթ էթմեք.
Զնորոգումն տիեզերաց ակնարկէ. (Ագաթ.։)
Ակնարկեաց զերկրորդ գալուստն. (Մամբր.։)
Զճշմարտութիւն աշխատասիրութեանս մերոյ ակնարկէ։ Այսպիսի իմն ակնարկէ վարդապետութիւն հոգւոյն։ Եւ Եսայի ճշմարտապէս զսոյն ակնարկէ. (Խոր. ՟Ա. 18. 31։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Երկնիւք զհրեշտակսն ակնարկէ. (Լմբ. սղ.։)
Ոչ տեսլեամբ քնոյ, կամ երազոց ակնարկելով. (Վեցօր. ՟Զ։)
Հայեցուցանել, յարմարել։ Հայիլ, ուղղիլ, այս ինքն վերածիլ.
Առակս վերջին՝ առ իս ակնարկէ զդիպուածոյն չար պատահմունս։ Ի բամբասանաց՝ որ ի վէսս ոմանս ակնարկի։ Ըստ մարգարէին ձայնի՝ որ ի քեզ Յիսուս ակնարկի. (Նար. կ. ՟Ծ. ՟Հ՟Ե։)
to make signs with the eyes, to indicate;
to laugh at, to make fun of, to mock at.
ԱԿՆԱՐԿԻ ԱՌՆԵԼ. Ակնարկել ըստ ՟Ա նշ. մանաւանդ՝ իբր ծաղրելով, կամ խեռալով. διανεύω annuo, nicto
expect, to hope.
ԱԿՆԿԱԼԵՄ, ԱԿՆԿԱԼԻՄ կամ ԱԿՆ ԿԱԼՈՒՄ. Նոյն ընդ ԱԿՆ ՈՒՆԻՄ, ակն կալայ. ուստի ԱԿՆԿԱԼԵՍՑԻ, այս ինքն ակնկալեալ լիցի. προσδοκάομαι expector ԱԿՆԿԱԼԼԻ, կամ ԱԿՆԿԱԼԻ, իբր ակնկալելի, ակնունելի. προσδοκώμενος expectabilis եւ ԱԿՆԿԱԼԻՔ, իբր ակնկալութիւն։
Ակնկալեսցի իբրեւ զանձրեւ բարբառ իմ. (Օր. ՟Լ՟Բ. 2։)
Ե՛ն ինչ՝ որ աստէն մերձ են, եւ ե՛ն ինչ՝ որ ակնկալլիք։ Ակնկալլին բարի՝ ցանկութիւն է, իսկ անդէն մերձն՝ հեշտութիւն։ Ոչ նմանապէս զարհուրեցուցանէ չար՝ ակնկալլին, եւ ի վերայ եկեալն։ Յուսով հանդերձելոցն փառաց, եւ ցանկութեամբ ակնկալեաց բարեաց. (Նիւս. բն.։)
Յակընկալեացն վրիպէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Զյարութիւնն զակնկալին հաւատացելոց։ Դիպուած ինչ բարւոյ լինիցի առանց աշխատութեանց եւ ակնկալեաց։ Ամենայնցն ակնկալիք դու ես ... Յանդգնութիւն էր ինձ այս. նաեւ յաստուածային կողմանէն պատժոց ակնկալիք. (Սարգ.։ Խոսր.։ Նար. երգ.։)
Երկայնամտեալ՝ ակնկալով դարձի ապաշխարութեան. իմա՛, ակնկալլով կամ ակնկալելով։ (Որպէս եւ Մանդ. ՟Ի՟Ա.)
to be confounded or ashamed.
ԱԿՆԿՈՐԵՄ ԱԿՆԿՈՐԻՄ. Կորացուցանել զաչս. զերկիր նշմարել. ամօթապարտ գտանիլ. ամաչել. պատկառիլ. վար նայիլ, երեսը կախել. եիւզիւ աշազը օլմագ. ութանմագ.
Փոխանակ զի ակնկորեաց յերեսաց իմոց՝ ոչ ածից չարիս յաւուրս նորա. (Գ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 29։)
Թէպէտեւ ակնկորիցես, թէպէտեւ քան զամենեսեան անարգ իցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
to fascinate.
to be fascinated.
cf. Ակն.
cf. Ակն.
circle, assembly, company;
banquet, feast;
mattress, canopy-bed, sofa;
— առնուլ՝ բոլորել, to assemble, to sit in a circle;
to feast together.
• , ի հլ. «սեղան, բազմական» Բուզ. դ. 4. «հանդիսականների խումբ կամ բազմու-թիւն» Եղիշ. Շնորհ. Նար. որից ակումբ առ-նուլ «խումբ կազմել» Լմբ. ակումբ մաշկեայ «մենդար, վրան նստելուփոսթ, մորթի» Յու-դիթ ժբ. 15. ակմբահոյլ Թէոդ. խչ. ակմբիլ «հաւաքուիլ» Եղիշ. խր. եռակմբանոց «երեք բազմոցով ճաշասեղան կամ սեղանատուն (ըստ հռովմէական սովորութեան), triclini-um» Փիլ. տեսակ. բազմակմբանոց «շատ բազմոցներով կամ նստարաններով սեղանա-տուն» ԱԲ։ Բառի հիմնական նշանակութիւնն է «նստիլ», որ սակայն գործածւած չէ. ա-կումբ մաշկեայ այն մաշկի կամ մորթի կտորն է, որի վրայ նստում էին (ինչպէս հիմայ մահ-մետականները՝ աղօթելու ժամանակ). ա-կումբ «ժողով. բազմութիւն» բառի համար հմմտ. ֆրանս. séance (seoir «նստիլ» բա-յից), ռուս. заcыданie (cидыть «նստիլ» բայից), հյ. նիստ (ժողովի), նիստ գումա-րուիլ, նստից բացակայիլ ևն։ Նոր գրակա-նում ակումբ նշանակում է «կլուբ» (օր. գրա-կան ակումբ, Հայոց ակումբ ևն), որի փոխա-րէն գործածւում է նաև ակմբանոց։
• «ընկողմանիլ», յն. ϰυπτω «ծռիլ, հակիլ» բառերին ցեղակից։ Հիւնք. ումպ, ըմպել ռառից։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902 74 ա մասնիկով խումբ բառից։ Ուղուրի-կեան, Ամէն. տարեց. 1909, էջ 228 լտ. accubare. accumbere «բազմիլ, ընկող-մանիլ» բառից փոխառեալ։-Եռակմբա-նոց և բազմակմբանոց բառերը ԱԲ կարծած է ըմպել արմատից և ըստ այսմ գրում է եռակըմպանոց, բազմա-կըմպանոց «իրեք կամ շատ նըս-տարանով տեղ՝ ուտելու, իւմեւռւ». սխալը ուղղում է նախ Նորայր, Բառ. ֆրանս. (triclinium), յետոյ Թէոդիկ և վերջին անգամ մանրամասն՝ Ուղուրի-կեան, Ամէն. տարեց. 1909, էջ 226-8.
• ԳՒՌ.-Մն. Ննխ. Պլ. Սեբ. ագում օր, Ատն. Ա. ագամ օր, Զթ. ագան օր «եկեղեցական մեծ տօնի հանդիսաւոր օր»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ակումի «ժողովուրդ, բազ-մութիւն. դէզ, կոյտ, խումբ». մարգալիտիս ակումի «մարգարտի շարք». բ-ի համար հմմտ. պատշգամ-պատշգամբ, սալամ (թըռ-չունը)-սալամբ, ևն։
Խումբ հանդիսական. ժողով ուրախութեան կամ սգոյ. բազմութիւն բոլորեալ. պար. բազմական. ակում օրուան ժողովուրդ, ակում տեղի հանդէս. մեճլիս, ճէմիյէթ.
Բոլորեցաւ ակումբ բազմականին, եւ հաղորդեցան ամենեքեան ի կերակուրն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Պէսպէս դասք պաշտօնէիցն յակումբ հանդիսի շուրջ զնովաւ դասակցեալ։ Քերովբէքն ակումբ կային. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Զ։ եւ Շ. եդես.։)
Բազմեալ իմ ի գլուխս պարու ակմբից դասու՝ այնր երախանաց։ Մատուցին ընծայեցին շուրջ զնովաւ ակումբ զբուրումն խնկոց ջահիւք վառելովք. (Նար. ՟Ի՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
ԱԿՈՒՄԲ ԱՌՆՈՒԼ. Բոլորիլ. պար առնուլ. բոլորւիլ. տէվր՝ չէվրէ դութմագ.
Հրեշտակք ակումբ առեալ եղանակեն։ Ակումբ առեալ շուրջ զ՜ավ (զԱստուածավ՞՞) Ակումբ առեալ ի սպասու կան։ Զերգս օրհնութեան եղանակեալ՝ քաղցր ձայնիւ, ակումբ առեալ. (Լմբ. համբ.։ Մաքս. ի դիոն.։ Ոսկիփոր.։ Շար.։)
Սեղան. բազմական.
Ընդ նմա եւ ի նորա ակըմբի դարմանէին բազմեալք. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
ԱԿՈՒՄԲ ՄԱՇԿԵԱՅ. κῴδιον pellis villosa Մաշկեղէն օթոց կամ սփռոց բազմելոյ, եւ ի պէտս սեղանոյ. փօստ. փէօստեքի. սէտջատէ.
Արկ նմա բազմական ի գետնի զակումբն մաշկեայ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
Ակումբ առեալ զքեւ երկնային զօրացն՝ ահիւ սարսափմամբ ծածկեն զդէմս իւրեանց. (Նար. տաղ եկեղ.։)
to plough.
Ակօս պատառել. արօրադրել. վարել. հերկել. չիֆթ սիւրմէք.
Օրինակէ երկրի սերմանց զսերմ աստուածպաշտութեան, եւ յիշէ զակօսելն. (Խոսր. ժմ.։)
"cf. Ահաբեկ առնել."
Ահաբեկ առնել. զարհուրեցուցանել. դողացուցանել. դղրդել. ահ արկանել. վախ տալ. գօրգութմագ.
Ահաբեկէր զլսօղսն ... Կամէին ահաբեկել զկոյրն, որպէս զի ուրասցի։ Ահաբեկեաց զնոսա ասացելովքս. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. գծ.։)
Ահաբեկեալ զամենայն ամբոխն. (Ագաթ.։)
Ահաբեկին ամենայն ազգք հաւատացելոց Քրիստոսի. (Ուռհ.։)
Յակովբ յեղբօրէն ահաբեկէր։ Ահաբեկեալք լինէին ի ժամանակէն, զի նսեմացեալ էր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ոչ երկեաւ ամբարիշտն, եւ ոչ ահաբեկեցաւ. (ՃՃ.։)
Ահաբեկեալ յահէ անտի զօրութեանց արարչութեան։ Բազումք ահաբեկեալ՝ սկսան զրահել պնդապէս։ Յուժգնութենէ կենդանեաց ահաբեկեալք. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ։ Յհ. իմ. պաւլ։)
"cf. Ահաբեկ լինել."
to terrify, to affright.
Դեւք զարհուրին՝ ահարկեալ ի սմին զօրութենէ. (Շ. բարձր.։)
to terrify, to intimidate.
Երկեցուցանել. զարհուրեցուցանել. վախցնել. գօրգութմագ.
Արկին ի բանտ, թերեւս ահացուսցեն զնոսա։ Որպէս վիշապ բանայ զբերան իւր՝ յահացուցանել զմեզ. (ՃՃ.։)
to be terrible or frightful.
left, left side.
եւ ա. Ձախակողմն, եւ ձախակողմեան. թիւր. մոլար.
Յահեկակողմանն դանդաչէ խոտորեալ ճանապարհի. (Յհ. իմ. ատ.։)
to terrify, to intimidate.
Ոչ ահեսցէ զիս առ դարեհիւ կռիւն։ Զքեզ ահեալ ոչ պակուցանեն. (Պտմ. աղեքս.։)
Հարուածեալք էին, եւ ահեալք։ Հրեշտակք ի տեսլենէ փառաց նորա միշտ յահեալք են. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
to fall like rain.
դիմազ. ԱՆՁՐԵՒԱՆԱՅ. ὔεται, ὔιτο. pluit, ut pluvium fluit. Իբրեւ անձրեւ իջանէ. անձրեւէ. տեղայ. եւ գալ մանանայի, եաղմագ.
Հաց անձրեւասցի, եւ վէմ աղբիւրասցի։ Ծովն բաժանեցաւ, հացն անձրեւացաւ. (Ածաբ. պասեք. եւ Ածաբ. կիպր. եւ Ածաբ. մակաբ.։)
to rain, to shower, to pour down;
անձրեւէ, it rains.
ὔω. pluo, irrigo. Ածել զանձրեւ, կամ որպէս զանձրեւ տեղալ. ցօղել. ոռոգանել. եազտըրմագ.
Անձրեւես երկաքանչիւրոցն։ Կաթուածոց աչաց ... եղիցի եւ յիս անձրեւեալ։ Ձրից՝ որ ի բարձրելոյն ինձ անձրեւեցաւ։ Կաթիլ մի կաթին քումդ կուսութեան յանձն իմ անձրեւեայ։ Իւղս այս անձրեւեալ. (Նար.։)
Անձրեւեցեր զհուրն Սոդոմայ. (Լմբ. սղ.։)
Գեդէոն նկարեաց անձրեւովն ի գեղմն ... զցամաքիլն հրէիցն, եւ զանձրեւիլն աշխարհի. (Նախ. դտ.։)
ԱՆՁՐԵՒԷ, եաց, ել. չ. դիմազ. Անձրեւ գայ. անձրեւանայ. որպէս զանձրեւ իջանէ. տեղայ.
Յորժամ անձրեւէ, հարկ է իմաստնոյն՝ թէ արտաքոյ ուրեք շրջել, թանալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մի՛ լիցի ինձ ամպել, եւ ոչ անձրեւել։ Անտի անձրեւաց հուրն Սոդոմայ։ Ի յամպոց մաքրոց անձրեւեալ. (Նար.։)
to be incapable;
to be without remedy, to despair.
Յանհնարս մտանել. ճարը հատնիլ, անճրկիլ. նաջար գալմագ.
Անճարացեալ հինգ ամիս ի տեղն դադարեցին. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
to destroy the race of, to extirpate the posterity of.
Անճետ եւ անզաւակ առնել. ճէտտինի՝ զաթընը գալտըրմագ.
Զբազումս ազգատս արարեալ անճիտեաց. (Բուզ. ՟Դ. 19։)
not envious, not malicious.
Ոչ սիրօղ զմախանս. աննախանձ.
Անմախասէր դիտաւորութեամբ։ Անմախասէր խրատուքն. (Պիտ.։)
immortal.
Անմահ անուն, կամ յիշատակ. (Խոր.։)
ἁθάνατος. immortalis, ἁκήρατος. incorruptus. Որում ոչ տիրէ մահ. որ ոչն մեռանի. միշտ կենդանի. մշտնջենաւոր. տիրապէս ասի զԱստուծոյ, եւ զհոգւոյ, եւ լայնաբար զայլոց իրաց՝ որ են մշտատեւ, անեղծ, անանց, մնացական. էօլմէզ. պագը.
Աստուածայինն եւ անմահ եւ բոլորիցս իշխեցօղ բնութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
Անմահ տեսակ (այս ինքն ի բնէ, որ է Աստուած). (Պիտ.։)
Անմահիւն անմահանայք. (Խոսր. պտրգ.։)
Յանմահից իմն կարգի դնէր զինքն. (Եղիշ. ՟Ա. որպէս եւ հեթանոսք ասէին)
Անմահ դիք. (ՃՃ.։)
Զբեկումն առիւծուն անմահ, այս ինքն սատանայի. (Եղիշ. դտ.։)
Կոյսք ոչ մահացու ծննդոց, այլ անմահից բաղձացեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Լայնաբար առեալ, կամ իբր անմահական.
Արդարութիւն անմահ է. (Իմ. ՟Ա. 14։)
Կենացն անմահից։ Բարեօք անմահիւք։ (Անմահ տանջանօք. Յճխ.։)
Որդանցն անմահից։ Անմահ զօրութիւն. (Նար.։)
Անմահ չարութիւն. (Եղիշ. դտ.։)
Տունկ անմահ. (Շար.։)
Պտղովք անմահիւք. (Փիլ.)
Անմահ աշխարհս. (ՃՃ.։)
Անմահ զենումն, կամ ապականութիւն, կամ սատակումն. (Նար.։ Խոսր.։) (Ագաթ.։)
Անմահ մահուն դառնութիւն։ Մահուն անմահի։ Ի մահուանէ յանմահուանէ (այս ինքն յանմահէ). (Յհ. կթ.։ Նար.։ Վրդն. սղ.։ Իսկ Լմբ. սղ.)
Անմահ է մարդոյս կամքն ի կենցաղս. իմա՛ կամի անմահ լինել եւ յաստիս։
that immortalizes, immortal.
immortal;
— ճաշակ, ambrosia.
Քերթողահայրն ասէ, մեռաւ անմահականն՝ տակաւին անմահ ի մեռելութեան մնալով. (Սանահն.։)
Յանմահական կեանսն. (Յճխ. ՟Բ։)
Յանմահականն վիճակ։ Փրկութեամբ անմահականաւ։ Անմահականացն վեհից, կամ ահեղից. (Նար.։)
Յանմահական բաժակէն, կամ ի յայգւոյն։ Անմահական պտղովն. (Շար.։)
Ի փափկութեան ագին դրախտին՝ յանմահական եւ յերկնային. (Յիսուս որդի.։)
that does not taste death, immortal;
that has a foretaste of immortality.
Որ ունի եւ տայ զճաշակ անմահութեան.
Անմահաճաշակ պտղոյն (ծառոյն կենաց). (Պիտ.։)
to be immortalized.
Անմահ լինել. զգենուլ զանմահութիւն.
Կենաց փայտ ասեն զբարեպաշտութիւն, ի ձեռն որոյ մանաւանդ միտք անմահանան. (Փիլ. լին.։)
Գառն բաշխի, ազինք անմահանան. (Փարպ.։)
Նորոգեցան արարածք, եւ անմահացան. եւ այլն. (Շար.։)
Եւ անվնասելի մնալ.
Անդէն վաղվաղակի եւ ձեռքն անմահացան. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Անմահացեալ գարշապարացն Մովսեսի, ոչ երկնչէր յօձէն. (Արշ.։)
soft, sweet, agreeable, affable;
delicious, tender, delicate;
knavish, dodge.
իբր աղիւ համեմեալ. համեղ. քաղցր. անոյշ. հալավէթլիւ.
Յաղագս յոլովագին հրահանգելոյ զինքն՝ աղու ցուցանէր խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
Եւ ձեւացեալն կամ կեղծաւորեալն քաղցր բարուք. իրօք՝ ժանտ, նենգաւոր, աղուիսաբարոյ. (որպէս եւ տճկ. աղու՝ է թոյն. եւ աղուլու՝ թունաւոր)
Ելոյծ զնա պատիր, աղու, եւ դագ բանիւք։ Վատթարն չարաբարոյ՝ դժոխաբարկ, աղու, նենգաւոր։ Աղու իմաստութեամբ է լի, ոչինչ առողջ խորհեալ. (Փիլ. սամփս. եւ լին։)
Որ յոյժ դժոխախեռ՝ աղու եւ դագ բանիւքն վարէր։ Զոր ի վաղնջուցն աղուն որսացեալ խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
Դագ եւ աղու բանիւքն պատրանս զԱստուծոյ ուխտաւորին զՍամփսովնի. (Սարկ. հանգ.։)
Խայթիցես իբրեւ զկարիճ, եւ աղու լինիցիս իբրեւ զիժ (յն. նենգաւոր իբրեւ զաղուէս) (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
cf. Աղուաշիկ.
ԱՂՈՒԱՇ որ եւ ԱՂԱՒԱՇ. (գրի եւ ԱՂՎԱՇ, ԱՂԱՇ, ԱՒԱՂԱՇ) ասի եւ սալոն. այն է ըստ յն. σάλος Յիմար (ձեւացեալն). բախած. բախուկ, խենդուկ. ահմագ. ուզուշ. խաշմէր.
Ամենեքին ասէին, եթէ աղուաշ է։ Աղուաշ աբեղայ մի։ Որպէս զաղուաշ խազ առնէին զնա. (ՃՃ.։)
Արա՛ աղօթս առ Աստուած ո՛վ աղաւաշ։ Աղաւաշ մարդ։ Աղաւաշի մահն. (Վրք. հց.։)
Նման ես դու կարուակի աղուաշի, որ երբեմն կարէ, եւ երբեմն պատառէ. (Մաշկ.։)
Ցոփագնացաց եւ աղուաշ լեզուաց. գրելի է ըստ այլ ձ. աղալեզուաց, կամ աղուալեզուաց։ (Մանդ. ՟Բ. )
alopecia, fox-evil.
Ցաւ՝ որ տայ թափիլ մազոյ կամ հերաց. սաչ գըրան.
Թէ ի վերայ աղուեսացաւի օծանես սոխ ընդ քացախի, զմազն բերէ. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Ը։)
skin of a fox, fox-case.
Մորթ աղուեսու թաւ ի պէտս մաշկեկի. թիլքի տէրիսի՝ քիւրքիւ, նաֆէ.
Աղուեսենիս զանձամբ արկեալ նստէին. (Բուզ. ՟Զ. 2։)
fox;
կորիւն աղուեսու, fox's cub.
(յն. եւս ալօբեքս. լտ. վուլբէս. եբր. շուէլ.) ἁλώπηξ vulpes Գազան դժնդակ՝ խորամանկ եւ գող, իբր աղու հեզիկ ձեւացեալ, ի չափ փոքր շան, թաւ մազով. թիլքի.
Կալաւ երեք հարիւր աղուէս։ Կալարո՛ւք մեզ աղուեսունս (կամ աղուէսս)։ Ո՞չ ելանեն այժմ աղուէսք, եւ քակեն զքարինս պարսպաց նորա։ Բաժինք աղուեսուց եղիցին։ Աղուէսք մուտ եւ ել առնէին ի սրահս նորա։ Աղուեսուց որջք գոն. եւ այլն։
Ըստ խորամանկութեան ասի.
Երթա՛յք ասացէ՛ք աղուեսուն այնմիկ. (Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 32։)
Աղուեսուն փոքու։ Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւօղ աղուեսուց։ Ի ժանեաց աղուեսոյն ... Յորսոյ աղուեսոյն ազատեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա. ՟Կ՟Թ. եւ Երգ.։ Տե՛ս եւ ի Մխիթ. առակ ՟Ղ՟Ը. ճ։)
Աղուէս խարանօք ղդէմս նոցա դրոշմել, զի իբրեւ զչար գազան հալածական լիցին. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
ԱՂՈՒԵՍՈՒ ՁՈՒ. Բոյս կամ դեղ ինչ, որ ի Բժշկարանի բացատրի այսպէս.
ԱՂՈՒԵՍՈՒ ՍՈՒՍԵՐ, կամ ԱՂՈՒԷՍՈՒՍԵՐ. Անուն խոտոյ՝ առ Գաղիանոսի, որպէս յն. երիոս. թերեւս ἑρύσιμον erysimum որ է խոտ յաճախեալ ի քարուտ տեղիս։
saltness.
Զըմրութ կանաչեալ, աղութ խարտիշեալ. (Գանձ.։)
Կծուութիւն եւ համ աղի. դառնութիւն. աղիութիւն, շօռութիւն. դուզլուլուգ. աճըլըգ. մելահաթ., ἁλμυρότης salsedo, ἅλμι salsugo
Աղ՝ եթէ աղութիւն ոչ ունիցի, ոչ իմիք է պիտանացու. (Շ. մտթ.։)
Ծով ջուրս հոսանաց բազմաց ըմպելով՝ զանամոքելի աղութիւնն ի խորոց զգայռի. (Պիսիդ.։)
rock-salt.
Աղ մածեալ սառնատեսակ. հատոր եւ շառաշիղ աղի յստակ. փարլագ դուզ փարչէսի, ուլահ դուզու.
Թէոդիտովն ասէ, իբրեւ զաղ մածցին. զվանագոյն ականագոյնն երկնից աղուճակի նմանեցուցանէ կերպարանաց. (Ոսկ. ես. ՟Ծ՟Ա։)
sweetness, insinuation;
knavery, craft.
Աղու կամ աղալեզու գոլն. քաղցրաբանութիւն. շատախօսութիւն. շաղաւաշուրթն աղուաշութիւն.
Կամ ոք ի մտացն հաստատութիւն եւ յառաքինութիւն հայի, եւ ոչ ընդ վայրած լեզուին աղութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ե. (ա՛յլ ձ. լեզուին շաղաւաշրթունքն։))
slip, cutting (to plant), layer.
ԱՂՈՒՐԱՅ ԱՂՈՒՐԻ. Ուղէշ. շառաւիղ. բարունակ որթոյ. շահ, չըպուգ. տալտըրմա
Որթն զարդարեալ զստեղն ի վայելչութիւն երկայն ձգմամբ աղուրեաց՝ պատատմամբ գնդակաց՝ տարածեալ տերեւովքն. (Փիլ. լիւս.։)
maid, girl, virgin;
chamber-maid, female servant;
nursery-maid, child's maid.
Եթէ եղիցի աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Ոչ եթէ մեռեալ է աղջիկդ։ Աղջիկ դու քեզ ասեմ, արի՛. եւ այլն։
Մանկամարդ կին.
Էր նորա աղջիկ մի եգիպտացի։ Եկն երկու աղջկամբք ... ասէ ցաղջկունսն։ Աղջիկն՝ որ դռնապանն էր. եւ այլն։
Ի յաղջկանէ վիմին շարժեալ. (Շար.։)
bastard.
յն. որդի աղջկանց. պոռնկորդի. յաղիճ մօրէ ծնեալ. փիճ.
Աղջկորդի անձնամատն. (Ա. Թագ. ՟Ի. 30։)
brine;
the action of salting in brine.
Ջուր յոր արկեալ իցէ աղ. աղ եւ ջուր. աղաջուր. սալամուրա, դուզլու սու.
Արա՛ աղջուր. եւ թէ ծովու ջուր գտնաս, լաւն այն է։ Խառնեն զյօտի մոխիրն ի յաղջուրն։ Շինէ՛ աղջուր։ Մոխրաջրով եւ աղջրով լուանալ. (Վստկ. ՟Ճ՟Լ՟Բ. ՟Մ՟Ղ՟Զ։)
salt;
saltness;
ծով աղտից, salt-marsh.
Աղային կամ աղի դարան, վայր, տեղի. որպէս թէ իցէ՝ աղուտ, աղտի։ Ըստ յն. աղ, եւ աղի. ἄλς sal. դուզ.
Գումարեցան ի ձորն աղի, որ է ծով աղտից։ Քաղաքք աղտիցն։ Գնաց ի հովիտս աղտիցն։ Բաժ աղտից, կամ տարազ պսակաց։ Հարկանէր Յովաբ զձորն աղտից. (Ծն. ԺԴ. 3։ Յես. ԺԵ. 62։ Բ. Մնաց. ԻԵ. 11։ Ա. Մակ. ԺԱ. 35։ Սղ. ԾԹ. վերնագր։)
Ընկալեալ պարգեւս զերիր մասն գեղաքաղաքին Կողբայ, եւ զաղտս նորին բովանդակաբար. կամ է հանք աղի, եւ կամ հասք, կամ շրջակայ վայրք եւ գիւղք իբր ալէթ. կամ վիլայէթ։
Աղտ, ոյ, ոց. եւ ի, ից. ῤύπος sordes, σπίλος macula, ἱλύς limus, lutum, faex Անմաքուր ինչ շաղախիչ այլոց, եւ հետք նորա երեւեալ ի շաղախեալն. կեղտ. արատ. բիծ. քիր. փիսլիք. չիրք. չէքէ. եւ Գայռ. ցիխ. տիղմ. մրուր. ցեխ. թըն, չամուր. պալչըգ.
Սաստկացեալ աղտով եներկ զիս։ Լուասցէ տէր զաղտն ուստերաց եւ դստերաց Սիոնի։ Ոչ զմարմնոյ աղտն ի բաց ընկենլով. (Յոբ. Թ. 31։ ԺԴ. 4։ Ես. Դ. 4։ Ա. Պետ. Գ. 21։)
Արտաքս վտարի ի ձեռն ականջացն աղտն որ ի նմանէ. (Նիւս. բն. ԻԲ.)
Ո՞ւր են՝ որք ի տղմին թաւալին, եւ դուզնաքեայ աղտով մերով զուարճանան. (Առ որս. ԺԴ։)
Լի են աղտով (տղմոյ), եւ ի ջնջել աղտոյն եւ այլն. (Ոսկ. յհ. Ա. 23։)
Իբր աղտ հոգւոյ, կամ ախտ. մեղք.
Ի բա՛ց թօթափեսջիք զամենայն աղտ չարեաց. (Ագաթ.։)
Որ զոգւոցն մաքրեաց զերեսս յաղտոյ մեղացն. (Պիտ.։)
Սխրականութիւն աղտոց մեղանաց. (Նար. ՂԳ։)
Յորժամ յագահութենէ եւ յամենայն աղտոց սուրբ իցեն. (Իսիւք.։)
Մեղքն այնչափ աղտ եւ կեղտ կուտեն. (Ոսկ. մ. Բ. 12։)
Աւելորդ մասունք հրահալելեաց. ժանկ. մրուր. կղկղանք. դիրտ. տօրթու. փաս. թիւվալ.
χόριον կամ κόριον secundina, secundae Թաղանթ սաղմի կենդանեաց յարգանդի մօր, որպէս շապիկ կամ քօղք բնութեան. տղի ընկեր, տղայ. տուվագ. մէշիմէթ.
Զաղտն ելեալ ի միջոյ իւրմէ, եւ զծնունդս զոր ծնանիցի, կերիցէ. (Օրին. ԻԸ. 57։)
Ի ծնունդքն (քուռակի ձիոյ) զաղտքն մի՛ քարշեր. (Վստկ. յԺ։)
cf. Աղտաղտուկ.
ԱՂՏԱՂՏ ԱՂՏԱՂՏԻՆ. ἀλυκός salsus Ունօղ զաղտ՝ ըստ որում աղ. աղի. աղեհամ. աղի, լեղի. շօռ. դուզլու. աճը.
Ոչ եւս քաղցուն ջուր ըմպելի՝ աւելի քան զաղտաղտն գտանել անպիտանութիւն. (Պիտ.։)
Չարահոտութեամբ աղտաղտին ջրոց թմբրեցուցանէ. (Պիտ.։)
Ջուրս աղտաղտին՝ անախորժելի ծարաւեաց արբման. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
թեթէտեւ ասացից, ոչ ոք լուիցէ, զի աղտաղտ իցէ երկիր մեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
salt, saline, brackish.
Բնակեսցէ յերկիր աղտաղտուկ. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 6։)
Աղտաղտուկ ջուր։ Աղտաղտուկ՝ ծովային։ Աղտաղտկով խառնեալ ըմպելին։ Կինն փոխեալ լինէր յաղի բնութիւն. քանզի հրակէզ եղելոյ գաւառին՝ աղտաղտուկն ոչինչ նուազ (քան զայն) անպտուղ է. (Փիլ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Յաղտաղտուկ կորստական ջուրցն մեղաց. (Իգն.։)
Յաղտաղտուկ անհաւատութենէն ի վեր ամբարձան. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Աղտաղտուկ կենցաղ. (Լմբ. սղ.։)
Բնակեսցէ յաղտաղտուկս անապատի։ Բնակութիւնս նմա զաղտաղտուկս։ Արար զերկիրն պտղաբեր յաղտաղտուկս. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 6. Յոբ. ՟Լ՟Թ. 6։ Սղ. ՟Ճ՟Զ. 34։)
Որ յաղտաղտուկ աշխարհի մխեալ ես. (Մաշկ.։)
that likes filth or dirt.
Սիրօղ աղտեղութեան. անմաքրասէր. գարշասէր. ցանկասէր. գարշելի.
Աղտեղասէր պղծութեամբք. (Արծր. ՟Ա. 15։)
soiled, dirtied, spotted, befouled, stained;
impure, filthy, obscene;
greasy, muddy, mucky, nasty, dirty.
ῤυπαρός sordidus Շաղախեալ կամ ներկեալ աղտովք. անմաքուր. աղտոտ, կեղտոտ. քիրլի. մուրտար.
Աղտեղի անուն, կամ ազգ. (Յճխ.։)
Ոգւով աղտեղեաւ անխտիր մատուցանես. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ կարեմ յաղտեղի կենաց նորա տեսանել զնա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Եւ ամօթալի. անհամեստ. անվայել. պիղծ. անարժան. αἱσχρός turpis, foedus այըպ.
Որ ոչ ունի զաղտեղի շարժմունս. (Յճխ. ՟Զ։)
Ծանեաւ զխորհուրդ աղտեղի գողութեան մատնչին. (Զքր. կթ.։)
ԱՂՏԵՂԻ ԱՌՆԵԼ. Աղտեղել. աղտեղացուցանել. ἑμμολύνω inquino, polluo աղտոտել. քիրլէթմէք.
greasiness, dirtiness, foulness, stain, impurity;
turpitude, excess;
sweepings;
excrement;
տուն աղտեղութեան, privy, necessary;
անօթ աղտեղութեան, chamber-pot or utensil.
ῤυπαρία, ῤύπος, ἁκαθαρσία sordes, immunditia, impuritas, ἁσχημοσύνη turpitudo աղտոտութիւն, մնտռութիւն. քիր. փիսլիք. մուրտարլըգ. Աղտ. աղտութիւն. արատ. եւ աղտեղի եւ ամօթալի իրք, որք պղծեն զմարմին կամ զհոգի. աղբ. աղբեւք. անսրբութիւն. պղծութիւն.
Ի բաց թօթափեալ զամենայն աղտեղութիւնս։ Զի մի՛ ունիցի ինչ արատ կամ աղտեղութիւն։ Ծագեսցեն երեսք քո իբրեւ զջուր յստակ, մերկասցես զաղտեղութիւն։ Հանին արտաքս զամենայն աղտեղութիւնս՝ որք գտան ի տանն տեառն։ Փորեսցես նովաւ, եւ ածեալ ծածկեսցես զաղտեղութիւն քո. (Յկ.։ Եփես.։ Յոբ.։ ՟Բ. Մնաց.։ Օրին.։)
Զներքին եւ զարտաքին աղտեղութիւնս մեր նոքօք (ջրովք) լուանամք. (Եզնիկ.։)
Տունս դաշտանաց եւ աղտեղութեան շինէք։ Անօթս աղտեղութեան կազմէք. (Փարպ.։)
Զոգիս իւրեանց սրբութեամբ առանց աղտեղութեան պահել. (Ագաթ.։)
Յօժարութեամբ լսէր աղտեղութեան բանիցն սուրմակայ. (Խոր. ՟Գ. 6։)
Մարդիկ՝ լի ամենայն աղտեղութեամբք. (Փարպ.։)
Լսել անգամ զաղտեղութեանցն ի՞բր առնոյր յանձն. (Պիտ.։)
Զսէր յեղաշրջեալ փոխէ ի յաղտեղութիւն։ Ցանկականիս բնական ներգործութիւնն՝ առ Աստուած սէրն է, եւ ո՛չ աղտեղութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
marsh, swamp of stagnant water.
ԱՂՏԵՒՐ կամ ԱՂՏԻՒՐ. cf. ԵՂՏԻՒՐ.
miserable, wretched, sorrowful;
raging, violent.
Ունօղ աղցից՝ պիտոյից՝ կարեաց. ընդ հարկաւ կարօտութեան անկեալ. իբր ἑνδεής indigens պէտք ունեցօղ, կարօտ. եօխսուլ. միւհթաճ. հաճէթլի.
Միակի մերովս աղցաւոր, յոքնապատիկ պատուով բիւրաւոր. (Նար. ՟Մ՟Ծ՟Բ։)
Աղցաւոր գոլով՝ նախ սրբել կարօտանամք. (Լմբ. պտրգ.։)
Աղցաւոր կեանք, կամ կենցաղ։ Աղցաւոր կոչէ զներկայ կեանս, այս ինքն հարկաւոր (ընդ հարկաւ պիտոյից անկեալ) (Անյաղթ. եւ Շ. բարձր. եւ այլն։)
Հարկաւոր. կարեւոր. ἁναγκαῖος necessarius պիտուական. լազըմ. իգթիզալը.
Աւելորդ է, զի չէ՛ աղցաւոր։ Առ կեալ աղցաւոր հաց եւ ջուր են, իսկ առ ի բարի՛ կեալ՝ անախտութիւն եւ առողջութիւն։ Աղցաւոր համարեցաւ մասն ընդունել։ Աղցաւորացն դիւրագիւտք լինէին. (Փիլ.։)
Որ յօրէնս երկրայինս աղցաւոր կրից զերկնային ածեալ մատուցեր. (Նար. կուս.։)
Կամ ընդ հարկաւ անկեալ իւիք. անհրաժեշտ. մուգթեզի. զարուրէթի օլան.
Զխոնաւն ի վեր առաքէ իբրեւ հանգանակ աղցաւոր. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
wretchedness, misery.
Վիճակ աղցաւոր. կարօտութիւն կամ կարիք եւ պարտիք բնութեան. իգթիզա. իհթիյաճ.
Խոնարհին ըստ յանցանացն Ադամայ ընդ մարմնոյ աղցաւորութեամբ եւ կրիւք։ Եցոյց իւր զբազմապատիկ չարչարանացն կիրս ի մարմնոյս աղցաւորութենէ. (Լմբ. սղ.։)
evil, misery, grief, pain.
Աղցից եւ հարկի տեղի է ոգին՝ ի հակառակացն միշտ լցեալ։ Գաղտուկ շոպեսցեն գողանալով՝ յաղցիցն բռնադատեալք. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. քհ.։)
Յապականութիւն լուծեալ ի յաղցից հարկէ մարմնոյն։ Եւ ոչ մի ինչ աղցս ի վերայ ածելով. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. կուս.։)
Առ ի զմեծամեծսն եւ զգլխաւորագոյն աղցս կարեացն դիւրելոյ. (Պիտ.։)
beggar, mendicant, pauper;
poor, indigent, needy, necessitous, miserable, beggarly.
πτωχός, πένης, πενιχρός pauper, inops, mendicus Չքաւոր յաղխից կամ յաղցից. անինչ. տնանկ. ցականեալ. կարօտեալ. տառապեալ. մուրող. ախքատ, մուրացկան. ֆագըր. ֆուգարէ. տիլէնճի. տէրպետէր.
Աղքատ ասէ զթափուրս յամենայն գոյից. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ակն աղքատի մի առնուցուս, եւ մի՛ երեսաց աչառիցես կարօտի։ Ոչ չոգար զհետ երիտասարդաց՝ զաղքատաց կամ զմեծամեծաց։ Ոչ ոք մնաց բաց յաղքատաց երկրին։ Զաղքատս անյարկս տա՛ր ի տուն քո։ Մի՛ դարձուցաներ դու զերեսս քո յամենայն աղքատոյ։ Որ կատակէ զաղքատով, բարկացուցանէ զԱրարիչն նորա. եւ այլն։
Որ ողորմի աղքատոյն՝ այս ինքն փոխ տայ. (Բրս. վաշխ.։)
Որպէս յետնեալ. պակասեալ. անբաժ. անմասն. կարօտ. զուրկ. մահրում. միւհթաճ.
Եթէ աղքատ իցէ ի գնոցն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 8. (յն. խոնարհ, կամ ի վայր)։)
Իբրեւ զայր ոք աղքատ ի մարդասիրութենէ. (Ոսկ. ես. ՟Ծ՟Դ։)
Ոչ քահանայութեան աղքատ այն որ յամենայն իսկ քահանայութենէ առնոյր զպաշտօն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Այլ միշտ փարթամ կամ ի նոսին, աղքատ բարեաց ամենեւին. (Յիսուս որդի.։)
Իբր աղքատին. յետին. նուաստ. միսքին. սէֆիլ.
Ի ձեռն մեր աղքատս բանի. (Լմբ. թղթ.։)
Ըստ աղբիոնի (աբիոնի) աղքատ մտածութեանն. (Խոսրովիկ.։)
poorly, beggarly, like a beggar.
πενιχρῶς pauperum more, per inopiam Իբրեւ աղքատ. աղքատութեամբ.
Ընկալա՛յք յաղագս աղքատսիրութեան բանս, մի՛ աղքատաբար, այլ առատապէս. (Ածաբ. աղք.։)
Փոխանակ զի աղքատաբար եւ տկարաբար ունէին նոքա (այս ինքն աբիոնացիքն) զՔրիստոս. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 27։)
poverty.
Աղքատութիւն. աղքատին վիճակ կամ իրք.
Կերակրեսցիս յիմում բարին՝ յաղքատանաց եւ ի չնչին։ Ընկալարուք վեհք ի տնանկաց՝ զընծայս բանի աղքատանաց. (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. հրեշտ.։)
that loves the poor, charitable.
φιλόπτωχος pauperum amans Սիրօղ եւ խնամօղ աղքատաց. ախքըտի սէր՝ գութ ունեցօղ.
Որք միանգամ քրիստոսասէրք եւ աղքատասէրք էք. (Ածաբ. աղք.։)
Այդչափ աղքատասէր ես, եւ զաղքատս յամենայն տեղիս կարգեցի. (Զքր. կթ.։)
love of the poor, charity
Առ յոյժ աղքատասիրութեանն։ Աղքատասիրութեամբ եւ առատաձիր բաշխմամբ. (Բուզ. ՟Գ. 4։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
that hates the poor, uncharitable.
hatred aversion to the poor.
Ատելն զաղքատս. անգթութիւն առ աղքատս. աղքըտի դէմ ատելութիւն.
rather poor, poor.
Յետին կամ տառապեալ աղքատ՝ արժանի գթալոյ. խեղճ աղքատ, աղքըտիկ. սէֆիլ ֆուգարեճիք.
poor, sorry, pitiful, vile, contemptible.
Ամենայն անօթք քո՝ անարգք եւ աղքատինք եղիցին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
poverty, indigence, beggary, want, necessity, penury;
meanness.
Ոչ աղքատութեամբ կերիցես զհաց քո։ Ես ըստ աղքատութեան իմում պատրաստեցի։ Զաղքատութիւն եւ զնեղութիւնս մեր։ Աղքատութիւն զայր խոնարհ առնէ (կամ տնանկութիւն խոնարհեցուցանէ)։ Բեկումն ամբարշտաց, աղքատութիւն։ Զաղքատութիւն եւ զանարգանս ի բաց բառնայ խրատ. եւ այլն։
Ունէի եւ զաղքատութիւն մատենից, յորոց զնիւթս հաւաքել ի դէպ էր. (Մխ. դտ.։)
Վերջին աղքատութեամբ մտաց վարակեալ. (Սարգ. յռջբ.։)
Առաքինութիւն կամաւոր աղքատութեան.
Կամաւոր աղքատութեամբ արքայութեանդ երկնից ընդ նմին լիցուք արժանի։ Աղքատութիւնն ուսուցանէ ամենայն մարդոյ զճշմարտութիւնն. (Շար.։ Վրք. հց.։)
cf. Աղքատասիրութիւն.
ԱՂՔԱՏԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. φιλοπτωχία pauperum amor Սէր աղքատաց. գութ եւ խնամ առ աղքատս.
Առաւել եւս պատուական է աստուածութեանն աղքատսիրութիւնն յամենայն բարեգործութիւնս. (Փարպ.։)
Զարդարելով նախ զոր յինքն պատկեր՝ աղքատսիրութեամբ. (Շ. թղթ.։)
Բարեգործ ողորմածութեամբ եւ աղքատսիրութեամբ. (Մաշկ.։)
cf. Աղքատաբար.
Աղքատօրէն ձեւով շրջելն. (Երզն. մտթ.։)
of or belonging to prayers;
that prays to God.
δεητικός precatorius Սեպհական աղօթից. որ ինչ հայի յաղօթս. մաղթողական.
Պարգեւէ աղօթական բանիցն զվճիռ մահուն. (Փիլ. յովն.։)
Աղօթական է բանս, եւ յուսոյ. (Լմբ. առակ.։)
Ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթական ժամակարգութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Զայս աղօթականս միմեանց տային. (Բրս. ՟խ. մկ.)
յն. παρακλητικός որ է՝ մխիթարական՝ միանգամայն եւ աղաչողական։
Ձեռն իսկ է լեզու աղօթականաց, եւ նովաւ բուռն հարկանեմք զոտիցն Աստուծոյ։ Ո՛չ զաղօթականաց զգեցեալ զկերպարանս. (Ոսկ. մտթ.։ յորմէ եւ Մանդ. ՟Դ։)
Պէտք են աղօթականին՝ աներկմիտ հաւատով զաղօթսն Աստուծոյ նուիրել։ Յօրինակ աղօթականաց. (Խոսր.։)
Հոգի աղօթական ունէր եւ Աննա մարգարէուհի. (Լմբ. հանգ.։)
Դրդուեաց զաղօթականն զԻսահակ առ ի օրհնել զԵսաւ ո՛չ ողորմ, այլ՝ կարծիք ապաշխարութեան առ լաւն. քանզի ետես զնա՝ զի լայր. (Փիլ. լին.։)
cf. Աղօթկեր.
որ եւ ԱՂՕԹԿԵՐ, ԱՂՕԹԱԿԵՐ. Աղօթարար. աղաչաւոր. բարեխօս. պատգամաւոր. (զի քեար, քէրտէն պրս. է գործ, արարք, գործել, առնել. կերտել). իպատէթքեար. տուաճը. ելչի. πρεσβευτής orator, nuntius, legatus
Աղօթկեարս արձակէր՝ առաքել նմա թիկունս օգնականութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
that prays to God;
suppliant.
Ընկալեալ զամօթ պատկառանաց զաղօթկերին (Աբրահամու եւ Սառայի)։ Պատուիրէ իբր սիրելեաց՝ աղօթկերաց եւ հաւանողաց. (Փիլ. լին.։)
Զաղօթկերացն բազմութիւն սուսերաւ մահու խողխողեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Բազում աղօթկերօք աղաչէր թագաւորն. (Բուզ. ՟Դ. 13։)
chapel, house of prayer.
ԱՂՕԹԱՆՈՑ որ եւ ԱՂՕԹԱՏՈՒՆ, ԱՂՕԹԱՐԱՆ. εὑκτήριον oratorium Տուն եւ տեղի աղօթից. եկեղեցի. տաճար. մատուռն. աղօթք ընելու տեղ, ժամ. տուա եէրի. նամազկեահ, իպատէթկեահ.
Քրիստոս իբրեւ եկն, զամենայն երկիր սրբեաց, եւ ամենայն երկիր (կամ տեղի) աղօթանոց եղեւ. (Ոսկ. խչ.։)
Տուն իմ տուն աղօթից ասէ. այս է՝ տուն հայրենի, եւ հարց աղօթանոց. (Համամ առակ.։)
Յամենայն տեղիս՝ եկեղեցիս եւ աղօթանոցս վերականգնեալ. (Վրք. գր. սքանչ.։)
that offers up his prayers to God;
suppliant.
Ուր իցէ նուէր աղօթից, կամ աղօթք նուիրական. նուիրօղ աղօթից, եւ նուիրեալ աղօթիւք.
Եւ եմ պատգամաւոր աղօթանուէր ամենայն աշխարհի։ Ի սմին աղօթանուէր լուսարան կենաց. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ե։)
Աղօթանուէր թեւօքն հալածեաց զբազմութիւն լէգէովն զօրաց։ Աղօթանուէր մաղթանօք։ Աղօթանուէր հայցմամբ. (Շար.։)
Ի մէջ աղօթանուէր սաղմոսացս՝ եւ խրատականս խառնել. (Լմբ. սղ.։)
that loves prayers.
Աղօթասէր. ջերմեռանդն աղօթական. ջերմեռանդ. իպատէթքեար.
Ամենայն աղօթասէր անձինք. (Փարպ.։)
Որպէս զի երեւեսցին ասէ մարդկան, թէ աղօթասէրք իցեն. (Երզն. մտթ.։)
chapel, place of prayer.
Զաղօթատուն նոցա լցեալ արամբք՝ այրել հրամայէր. (Վրդն. պտմ.։)
small chapel, chapel.
Կրօնաւորաց աղօթարան է. (Լմբ. պտրգ.։)
Յաղօթարանն վայրի ընդ պատաղմունս այսր կենցաղոյս շրջանակեցայ. (Նար. ՟Ի։)
ԱՂՕԹԱՐԱՆ ասի ռմկ. եւ Արեւելք. իբրեւ կողմն աղօթելոյ սովորաբար։
that prays to God;
that addresses God in prayer.
Որ առնէ աղօթս. աղօթական. աղօթամատոյց. աղօթաւոր, եւ ուխտաւոր. աղօթք ընօղ. տուաճը.
obscurely, darkly, indistinctly, dimly.
Ընդ աղօտ. աղօտս. նսեմաբար. մեղմով. նուազաբար. թերապէս. դոյզն ինչ. մթնշաղ կերպով, քիչ մը. λανθανόντως, ἁμυδρῶς obscure, subobscure
Համառօտաբար եւ արդէն իսկ լուծաք, եւ ո՛չ աղօտաբար։ Աղօտաբար տեսանես զարեգակն. (Առ որս. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Հաւաստեա՛ զաղօտաբար թուեցեալ ասացեալսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Աղօտաբար իմն համբաւ մեզ տուաւ. (Բրս. գորդ.։)
Որ լսէն ծայրիւք լսելեաց, կարէ աղօտաբար իմն առնել զասացելոցն ընդունելութիւն. (Փիլ. ել.։)
Աղօտաբար սուղ ինչ առ աչս մատուցանէ զտեսաւորութիւնն։ Աղօտաբար զլոյսն ձգէ. (Եղիշ. մկրտ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Աղօտաբար զմեր գիտողի դպրութիւն. (Շ. թղթ.։)
Զաղօտաբարն նուագէին զհնչումն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ծխոյ նմանութիւն ունել ասաց՝ ըստ աղօտաբար ակնարկութեան տեսութեանն. (Պիսիդ.։)
more obscure or dim;
very small or feeble.
Առաւել կամ յոյժ աղօտ. նսեմագոյն. մթագոյն. նուազագոյն. ἁμυδρότερος, ἁμαυρότερος obscurior
Աղօտագոյն ունի զբաշխողականն երեւումն։ Լուսափայլութիւնք՝ ոմանց յայտնագոյն, եւ ոմանց աղօտագոյն բաշխին. (Դիոն.։ Մաքս.։)
Աղօտագոյն նրբից շարժմանց ոչ հմտանան. (Շ. իմ. եղակ.։)
having a feeble voice.
Մովսէս աղօտաձայն ասելով զինքն եւ յամրալեզու. (Բրս. երրորդ.։)
having a very feeble light.
Ի խաւարի՝ եւ աղօտաճաճանչն է պատուեալ լոյս։ Զերկրորդն՝ որ աղօտաճաճանչն է՝ ի ներքս ածելով լոյս. (Յհ. իմ. ատ.։)
obscureness, darkness.
Նսեմութիւն. մթութիւն. նուազութիւն.
Ըստ յետին աղօտութեան հնչման քանակաբար զգալի. (Մաքս. ի Դիոն.։)
mill;
the teeth called grinders;
— ձերաց, hand-mill.
Յաղօրիս համակեալ (Սամփսոն՝) յայպն եւ խաղ եղեւ նոցա. (Եղիշ. դտ.։)
μύλων molatrina, mola Մեքենայ եւ գործի աղալոյ զարմտիս. ջաղացք. տէյիրմէն, ասիյապ.
Ետ զնա ի տուն աղօրեաց. (Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 11։)
Որպէս հատ ի բազում հատից աղօրեօք (կամ աղօրիւք) մալեալ, եւ հրով փորձեալ. (Տօնակ.։)
Եւ աղօն. աղացօղ՝ այր եւ կին. որպէս եւ երկանաքարն. եւ նմանութեամբ՝ ատամունք, որք փշրեն զուտելիս. ἁληθοῦσα molitrix, moles
(ռմկ. ակռա, աղռա. լծ. ընդ աղօրի։) ազ տիշլերի.
Որ տաս պատանեկաց աղօրիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Աղօրի կարծէին զտեսուչն, եւ մուրացիկ կարծէին զկերակրիչն։
cf. Աճելական.
αὑξητικός vegetabilis, crescens Որ ինչ աճումն ընդունի. տնկական. բուսական. աճեցական. պիթէր. նապիթ.
Կենդանաբոյս ելով աճական մարմինն։ Աճականք եւ անաճք ... Զաճականս եւ զանաճս ... Աճականաց եւ անաճից. (Մագ. թղթ. եւ Մագ. քեր.։)
Էառ ճշմարտապէս զաճականն, զգայականն, եւ զբանականն. (Մխ. ապար.։)