unintelligibility;
incomprehensibility.
foolish, senseless, insipid;
irrational, absurd.
ἅσοφος, παράφρων. insipiens, demens. Հեռի յիմաստութենէ. անմիտ. անխոհեմ տգէտ. իբր անբան. անխելք. ագըլսըզ ֆիքիրսիզ, սէֆիհՇ
Մի՛ իբրեւ անիմաստք, այլ իբրեւ իմաստունք. (Եփես. ՟Ե. 15։)
Զիա՞րդ ոչ են յոյժ ամբարիշտք եւ անիմաստք, որք արարած ասեն զորդի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անիմաստիցն այրիչ վտակքն. (Ագաթ.։)
Անիմաստից անձինք։ Ի ձեռն անիմաստիցն. (Մագ. ՟Լ։)
Միջնորդ անիմաստ։ Անիմաստին յառաքինութիւնն՝ պատահէ հպարտանալ. (Լմբ. ատ.) եւ (Լմբ. սղ.։)
Իբր անբան. անզգայ. անիմայ. ἅλογος. ratione carens.
Այնպիսի իսկ են միշտ անիմաստացն ոգիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Առնել զբանաւոր արարածն ի մէջ անբան անխօս՝ անիմաստ արարածոց. (Ագաթ.։)
Արեգակն տարր է անիմաստ. (Լմբ. սղ.։)
Երգեսցե՛ս մի՛ անիմաստ լեզուաւ միայն, այլ ի միտս քո. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Եւ յիմարական. տխմարական. անխորհուրդ.
Զանիմաստ պատուհաս մահու յանձինս կրեալ. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 12։)
Զյիմար եւ զանիմաստ յարձակմունսդ ընկրկեա՛։ Ո՛չ անիմաստ է գիտութիւն. եւ եթէ ոչ անիմաստ է, իմաստական է. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Անիմաստ կարծեօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Անիմաստ պատճառս յօդեն ընդդէմ ճշմարտութեանն. (Սարգ. ՟ա. պետ. 4։)
իբր անիմանալի. ի վեր քան զմիտս.
Ի ճշմարտութիւնն հաւատացեալք, զի անհաս է եւ անիմաստ (թերեւս՝ անիմաց). (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
ՅԱՆԻՄԱՍՏՍ. Առանց իմանալոյ. յանզգայս.
Ինքեանք յանիմաստս առ խարխափս եկին ածին ի դուրս սրբոյն. (Բուզ. ՟Դ. 11։)
that does not love wisdom, ignorant;
unphilosophical.
ἁφιλόσοφος. Օտար յիմաստասիրութենէ՝ անձն կամ գործ. իմաստութիւն չսիրօղ, իմաստութենէ դուրս.
Սակս ոչ խնդրողացն զսա անիմաստասիրաց անձանց. (Մագ. ՟Լ։)
Զանիմաստասէր բարս առաջնոցն մերոց. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Անիմաստասէր բարուցն անխորհրդութիւն. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Զեպիկուրեայ զանիմաստասէր հեշտութիւնն. (Առ որս. ՟Ա։)
Անիմաստասէրք՝ հոտոտելիք եւ ճաշակելիք, յաղագս կելոյն միայն եղեալք։ Ծանր է եւ անիմաստասէր իմն հրամանդ. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. լիւս.։)
folly, senselessness, absurdity.
Զախորժելի բաղձանս կերակրոցն յանյագութիւն գալ հասանել, եւ յանիմաստասիրութիւն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 7։)
Պակասումն եւ օտարութիւն յիմաստասիրութենէ.
cf. Անիմաստասիրութիւն.
Պակասութիւն իմաստութեան, եւ անիմաստն գոլ. անմտութիւն. տգիտութիւն. անխոհեմութիւն. անխելքութիւն. ագըլսըզլըգ. ահմագլըգ.
Եւ այս ոչ նախանձու միայն եւ ժպրհութեան է, այլ՝ յետին անիմաստութեան. (Ոսկ. յհ.։)
Անիմաստութեան հաւաստի ցուցումն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ո՛չ անիմաստութիւն վարկցուք. (Փիլ.։)
Չի՛ք ի նմա անիմաստութիւն եւ նենգութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Գիտեմ եւ ես զանիմաստութիւն անձին իմոյ. (Փարպ.։)
Յորոց անիմաստութենէ գրեանք աշխարհիս ի պարսից այրեցան ... Մեզ մեղադրանքն վասն անիմաստութեանն։ Եւ մեք վասն անիմաստութեանս հաւանիմք եւ կորնչեմք. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Փոփոխումն ի տեղեաց կամ ի տերանց՝ ոչ զխելս ուսուցանէ, եւ ոչ զանիմաստութիւն բառնայ. (Ոսկիփոր.։)
incomprehensible;
insensible.
Չիմացօղ. անիմայ. անիմաստ.
Անիմաց եղեալ՝ հաւասար անասնոց գտաւ. (Խոսր.։)
Բերի ընդ աշխարհական զբաղմանցս խաւար՝ անիմաց ի լուսոյն Աստուծոյ. (Լմբ. ժղ.։)
Անիմանալի. որ ի վեր է քան զմիտս.
Անիմաց է յամենայն արարածոց. (Ագաթ.։)
Անիմաց յամենայն իմացականացս մնացեալ. (Ասող.։)
Հրեշտակաց անիմաց է. (Խոսր.։)
Զանտեսն աչաց, եւ զանլուրն ականջաց, եւ զանիմացն սրտից. (Տօնակ.։)
Զգալուստ քրիստոսի ոչ անիմաց եղեալ. (Աթ. սղ.։)
to be neglectful, inattentive, indifferent.
Ազատ լինել ի հոգոց, յապահովիլ. անկասկած, կամ անփոյթ, եւ կամ անտես մնալ. էմին օլմագ. գայտը օլմամագ. իհմալ էթմէք.
Յամենայն այդպիսի կասկածանաց անհոգացեալ լինի թագաւորութիւնս մեր։ Յանկասկած տեղի հեռացուցեալ՝ լինէր անհոգացեալ. (Փարպ.։)
Ես ոչ գիտէի՝ անհոգացեալ, զիմանալի չարին մախանս. (Պիտ.։)
Իբրեւ կատարեաց զամենայնն, յայնժամ անհոգացեալ ի գործոց իւրոց ել ի բարձրութիւն խաչին. (Լաստ. ընթերց.։)
Անհոգացաւ՝ որպէս մարդ աշխատեալ. (Նար. երգ.։)
Մի՛ ինչ ընկեցիկ եղելոց, եւ կամ անհոգացելոցն, թէ այսպէս դիպեսցի, թերատեսել. (Բրս. կանոն.։)
not agitated by the wind, calm, serene.
want of wind, calm, serenity.
νηνεμία (իբր ἁνανεμία. ventis vacua tempestas, tranquillitas aeris. Առանց հողմոյ հանդարտութիւն օդոց. սիւտ իլիմանլըգ. մեշթէմ.
Անհողմութեան, եւ հողմոց։ Պարզք, անհողմութիւն, ամպք։ Անհողմութիւնս եւ շունչս բռնաւորս. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. քհ.։)
without permission or licence.
ἁκέλευστος, ἁνεπικέλευστος. injussus. Ուր չիք հրաման. առանց հրամանի. ինքնակամ. ինքնին. իզինսիզ. քէնտի պաշընա.
Յանհրաման սեղանոյ անտի (կանգնելոյ). (Եղիշ. դտ.։)
Անհրաման բնութեամբ (վարեալ երկիր). (Փիլ.։)
Յարձակին յանհրամանն որպէս ի հրամայեալ, եւ ոչ հրաժարեցուցեալ. (Սարկ. հանգ.։)
Սովորութեանց՝ զոր ունին անօրէն եւ անհրաման, կանոնս եւ ապաշխարանս սահմանեմք. (Մխ. դտ.։)
Յանհրաման կարգել յեպիսկոպոսութիւն զմեծն Իսահակ. (Խոր. ՟Գ. 50։)
to lose shape, to become deformed.
Մերկացեալ յառաքինութեան զգեստուց, եւ անձեւացեալ ի մեղացն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Ձայնս անվայելուչս արձակել, եւ ի կապեղայս ուտել, եւ այլ մերձաւոր այսոցիկ անձեւացեալ. (Բրս. հց.։)
to desire, to wish;
to aspire to, to sigh for, to long for.
Անձկամ եւ ոչ տեսանեմ. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
to be narrow;
cf. Անձկամ.
ԱՆՁԿԱՆԱՄ որ եւ ԱՆՁԿԱԼ. ποθέω, ἑπιποθέω. desidero, concupisco. Անձուկ ունել կամ կրել. կարօտանալ. ցանկանալ. փափաքել. հասրէթ չէքմէք, արզուլամագ, միւրատ էթմէք.
Ի մեկնել նորա՝ անձկանայ առ նա։ Անձկացեալ եմ տեսանել զձեզ։ Անձկացեալ են առ ձեզ վասն առաւել շնորհացն Աստուծոյ՝ որ են ի ձեզ։ Անձկացեալ եմ առ ձեզ ամենեսին գթովքն Քրիստոսի Յիսուսի։ Ինքն իսկ յոյժ անձկացեալ է տեսանել. (Իմ. ՟Դ. 2։ Հռ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. Կոր. ՟Թ. 14։ Փիլիպ. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 26։)
Յորժամ յափշտակեսցէ զանձկացեալս իւր։ Այժմ տեսանես զՔրիստոս, առ որ անձկացեալն էիր. (Ագաթ.։)
Ընդ նեղ դուռն անձկացեալ ճանապարհին, (Շար.) է երկդիմի, այս ինքն նեղ, անձուկ. կամ ցանկացեալ, ցանկալի։
to reduce to extremities, to force;
to narrow, to contract, to restringe.
Տալ անձկանալ. յանձկութիւն եւ ի նեղ արկանել. նեղել. ճնշել. նեղը ձգել. սըգըյասօգմագ.
Եւ զԱրտաշիրն անձկացուցեալ, մինչ ի հնդիկըս փախուցեալ. (Շ. վիպ.։)
Յանձին մեղացն յիշատակէ անձկացոյց (կամ անծկացոյց) զնա. (Ոսկ. փիլեմ.։)
voluntary, with good will;
free;
— կամօք, willingly.
Որ անձին կամօք վարի. անձնիշխան.
Կարգեաց զբանաւորս, զխօսունս՝ իմաստունս անձնակամս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Եւ ինքնակամ. յօժարակամ.
Կանխէին անձնակամ կամօք ի պահս եւ յաղօթս. (Ագաթ.։ որ ի Ճ. ՟Բ.) գրի ԱՆՁՆԱԿԱՆ.
Յանձնակամ մարդկանն գնալոյ ծնաւ զպառակտումն։ Ազատեսջիք ի ծառայութենէ անձնակամ գործոցն խաւարի. (Ագաթ.։)
Պերոզ անձնակամ եւ անհաւան։ Ըստ հպարտ եւ անձնակամ բարուց իւրոց. (Փարպ.։)
Անտէրունչք եւ անձնակամք. (ՃՃ.։)
unanimous, consentaneous.
Ուր իցէ համբոյր հոգեւոր. հոգեկցորդ. մտերիմ եւ ներքին.
Անախտական սիրարկու անձնահամբոյրն կցորդութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
that betrays himself;
— լինել, to betray one's self.
Մատնիչ անձին իւրոյ ի ձեռս օտարաց. վնասակար անձին եւ այլոց. ինքնակամ օտարացեալ. αὑτόμολος. transfuga.
Աղջկորդի անձնամատն. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Խ՟Ը։)
Անձնամատն եղեն ի ձեռն նոցա. (Լմբ. պտրգ.։)
Անձնամատն գարշելի՝ չէ՛ վկայ։ Անձնամատն ջերմամբ մեծաւ մեռանէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Անձնանուիրութիւն.
cf. Անձնապուր.
to be the vital or principal to an organized body, to animate;
to vivify, to personify, to personate.
Էառ ի սրբուհւոյ Կուսէն մարմին անձնաւորական, ո՛չ անձն, այլ եւս առաւել յինքն անձնացոյց զսկզբունս բնութեան մերոյ։ Յանձն իւր անձնացոյց մարմին հոգեւոր, եւ հոգի բանաւոր եւ մտաւոր. (Դամասկ.։)
cf. Անձնացուցանեմ.
to have a soul;
to be animate;
to live, to exist.
ψύχομαι. animor, ὐφίστομαι, subsisto. Հոգեւորիլ, շնչաւորիլ. զգենուլ ոգի կենդանութեան. գոյաւորիլ. առնուլ զտեսակ ինչ. գոյաւոր եւ անձնաւոր գոլ. կամ ենթակայանալ.
Մարմինք անձնաւորեալք հոգւով իմանալեաւ. (Կիւրղ. հանգ.։ եւս եւ Յհ. իմ. երեւ.։ Զքր. ծործոր.։)
Բանս՝ որ անձնաւորեցաւ ի միտսն, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
very covetous, griping, miserly.
Զագահամիտն ի յանօթն քո՝ զգեցուցեր սքանչելեօքն քո. (Գանձ.։)
to be avaricious, niggard, to save sordidly;
to be sparing of, to hoard avariciously.
Եթէ (քաղցր քեզ երեւեսցի) ագահանալ, զմտա՛ւ ած՝ թէ Քրիստոս ոչ կամի. (Ոսկ. յհ.։)
Ագահացեալ յուտելն եւ յըմպելն. (Ասող. ՟Բ։)
Սաւուղ ագահացեալ ի պաճարս հօտիցն. (Լմբ. առակ.։)
to be avaricious, niggard, to save sordidly;
to be sparing of, to hoard avariciously;
— զագահութիւն, to be given to covetousness;
— ի ժամանակն, to be sparing of one's time.
πλεονεκτέω, φείδομαι Aveo, parco. Անկարգաբար յօժարիլ յինչս կամ յայլ իրս. ագահանալ.
Բառնայ ... զմերձաւորաց խնամութիւն, զոր վասն ագահելոյ սեփհական ազատութեանն առնէին։ Ագահելով ի գանձս սպանելոցն եւ ի ժառանգութիւն. (Խոր. ՟Գ. 20. 24։)
Հանապազ ագահիմք. (Վրդն. առակ.։)
Եւս՝ խնայել յինչս. ճշտել. դամա՛ էթմէք, խասիսլիք էթմէք.
ԱԳԱՀԵԼ ԶԱԳԱՀՈՒԹԻՒՆ Զհետ լինել, կամ զհետ պնդիլ ագահութեան. որպէս դնի ի յն. ագահութեան ետեւէ ինկնալ.
Ամենայն ոք ագահէ զագահութիւն. (Երեմ. ՟Ը. 10։)
Կամիլ յափշտակել զօտարինն. զրկելով առնուլ. աչք տնկել.
Պղծէ զմարմինն եւ զայլոց ամուսնութիւնն ագահէ. (Մեկն. հռ.։)
Ծով զվճիռ գրոյն լուեալ՝ ոչ ագահէ զցամաքս. (Ճառընտ. ՟Ա։)
to clothe or dress oneself, to wear, to put on;
to take lodgings, to pass the night, to sojourn, to dwell;
to stay;
— զրահս, to put on a breastplate or cuirass.
• (ագայ, ագիր, ագեալ կամ ա-գուցեալ) «հագնիլ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. եբր. ո-րից ագուցանել «հագցնել. 2. օղակի մէջ անցկացնել» ՍԳր. ագոյցք «օղակ. 2. օղակի մէջ անց կացնելով բառնալու ձող» ՍԳր. ա-գուցիկ Մծբ. ագանելիք «զգեստ» Ոսկ. եբր։ Նոյն արմատի հ-ով զօրացած յետին ձևերն են հագանիլ «հագնիլ» Վրք. հց. Գնձ. կանո-նագ. հագնիլ Լմբ. Մաշտ. Գնձ. հագուցանել «իրար անցկացնել» Երզն. քեր. նոր լեզուի մէջ՝ հագուստ, հագուստեղէն ևն։ Արևմը-տեան գրական լեզուն կրաւորականի մէջ գործածում է հագուիլ, հագուած, մինչդեռ ա-րևելեանը ունի հագնուիլ և հագնուած։ Այս-տեղ կայ նաև հագի «հագած» ձևը, որ դիմո-րոշ յօդով էլ գործածական է. օր. հագի շո-րերս, շորս հագիս է, հագիդ ի՞նչ է. շորերը հագին։ Միւս բայական ձևերն են հագցնել, հագուեցնել։ Իսկ արմատակից առագաստ, օթ, օդ? յագչիլ? ինչպես և զգենուլ, զգեստ, առիգած բառերի վրայ տե՛ս առանձին։
• = հնխ. ὄvō կամ ὄνō (և ոչ ávō) ար-մատից, ցեղակից լեզուներից հմմտ. լտ. ind-uo «հագնիլ», ex-uo «հագուստը հանել», ումբր. an-ovihimu, զնդ. aoϑru. «կօշիկ», լիթ. av-iú «կօշիկ կրել», au-nu, aúti «կօ-շիկ հագնիլ», լեթթ. áu-ǰu, հսլ. ob-u-ǰa նոյն նշ.։ Հայ. ա-ի վրայ (փխ. հնխ. օ), տե՛ս Bartholomae BВ 17. 91 և Meillet MSL 8 153։-Հիւբշ. 411։ Pokorny 1. 109 Walde 263, Ernout-Meillet 303, Trautmann 21։
• Lag. Urgesch. Arm. 612 յաջորդ ա-զանել «օթեվանիլ» բառի հետ միասին սեղակից է դնում սանս. āvas, յն. ἐσ-τία, ἔν-νυμι բառերին, որոնք մեր երկու նշա-նակութիւններն էլ ունին։ Այս մեկնու-թիւնը մերժում է Arm. st. § 8։ Uanini, Et. étym. 131 ագուցանել բառը կցում է պրս. catù «ծածկոց». čádar «ծածկոց»
• բառերին, Սխալ համեմատութեան պատ-ճառն այն է, որ այս բառերը գրում է câtu, câdar, որով č դառնում է գ։ Տերվ. Նախալ. 66 նոյնպես մեր երկու ռառեռո համեմատում է լտ. Induō, զնտ. aoϑra ձևերի հետ։ Հիւնք. հանում է այզ բառից՝ նոյնպէս «ըստ կրկին նշանակութեան»։ Վերի ձևով մեկնեց նախ Bugge, Btrg. 14։ -Karst, Յու-շարձան էջ 402 տգոյցք=սումեր. ag', ák «օղակ, կեռ», էջ 416՝ ազանել, ա-զոյցρ= մոնգոլ. xaga «զոցել», xagalgu «դուռ». xaga-lta «դղեակ», թունգուզ. ka «գոցել»։
• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. հագնել, Խրբ. հագնիլ, Ախց. Ակն. Կր. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. հաքնիլ, Սչ հաքնել, Երև. Ննխ. հաքնէլ, Տփ. հա՛քնիլ, Զթ. հագ'նըլ, Տիգ. հmքնիլ, Ասլ. հա*նիլ, Ջղ. խա-գանել, խագ'նել, Ոզմ. խագ,ընիլ, Մկ. խակ'-նիլ, Նբ. խաքնիլ, Սլմ. խայհնել, Մրղ. խայ-հնէլ, Վն. խայնել։ Սրանք գործածւում են նաև «ագուցանել» նշանակութեամբ. օր. Տփխիսի բարբառով՝ հալղ'էն հաքցրու «օղա-կը անց կացրու»։-Նոր բառեր են հագուն, հագուկ, հագուստ, հագուորիլ, հագվտիլ. հագվտուք։
Ցայգ, կամ մինչեւ յԱյգ օթել. երեկօթս առնել. իջեւանել ուրեք. լուծանիլ
գիշերը տեղ մը իջնալ. գօնմագ, գօնագ եթմէք
Ագարուք աստ զայս գիշեր... Եւ ագան իշխանքն մովաբու։ (Թուոց. ԻԲ. 8)
Առ մեզ ագիր, զի ընդ երեկս է։ (Ղկ. ԻԴ. 29)
Հրամայեաց բդեշխն յառաջիկայ գեղն տանել զնա... եւ անդ ագուցեալ, եւ ընդ առաւօտն յասենի նստեալ։ (Ճառընտ)
Եթէ աղքատ իցէ այրն, մի ագցի ընդ գրաւաւն իւրով (Օրին. ԻԴ. 13)
Ասի եւ զայլոց իրաց՝ որպէս կալ մնալ ուրեք, եւ յամել մինչեւ ցառաւօտ.
կենալ, մնալ, ինչվան առաւօտ. գալմագ, տուրմագ
Մի ագանիցի մարմին նորա ի փայտին։ Մի ագցի ճարպ տօնի մինչեւ ցառաւօտ։ Մի ագցին վարձք վարձկանին. եւ այլն։
ԱԳԱՆԻՄ, ագայ, ագիր, ագեալ, ագուցեալ. Զգելին ինչ առնուլ զանձամբ, յոտս, կամ յայլ մասն մարմնոյ.
հագնիլ, հագնըւիլ. կիյմէք. կիյիմէք
Եղիցի նմա որպէս հանդերձ՝ զի ագանի։ (Սղմ. ՃԸ. 19)
Մերկացայ զպատմուճան իմ, զի՞արդ ագանիցիմ (այլ ձ. զգեցայց) զնա։ (Երգ. Ե. 8)
Ագանէր զսամուրենիս։ Զգայլենիս ագանէր։ (Բուզ. Զ. 2)
Հարցէ զեօթնաձորն, զի համարձակ լիցի գնալ ընդ նա եւ ագելոյն (Ես. ԺԱ. 15)
Մերկ ի մօրէ շրջիլ ի մէջ ագելոց (Ոսկ. յհ.)
Չմտանել ագելոյ (զկօշիկ) ի քահանայանալն... զի ամենայն զաղբ կամ զայլ ինչ կոխէ անցեալն (Կիւրզ. էշ.)
Եթէ կամիս հանդերձս ստանալ, զայն ստասջիր որ ի վեր ի բարձունս ագանիցի (Ոսկ. եբր.)
solid, stable, durable, tough, lasting;
hard, strong, firm, fast;
compact, massive, thick;
locked, fastened.
—, ամրի, րաց, րոյ, ոց, fort, fortification, fortress;
grotto, cave, cavern.
• . ո. ի-ա հլ. «(իբր ած) զօրեղ, հաս-տատուն, պինդ. 2. (իբր գյ.) ամուր տեղ, բերդ. ամրոց» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. որիզ ամ-րախիտ առնել «ամուր տեղերում պահել» Ա. մկ. ա. 56 (ուղղելի ամրախիթ, հմմտ. ծա-կախիթ Ագաթ.). ամրանալ ՍԳր. Ոսկ. ամրա-ծածուկ Գ. մակ. դ. 6. Վեցօր. 185. Ոսկ. Կո-Արմատական բառարտն.-11 ղոս. Ես. ամրական «ամուր. 2. բերդ. 3. բեռ-դական» Ա. մկ. ժա. 18. Ոսկ. ես. Ագաթ. ամրակողմն ՍԳր. ամրաշէն Ոսկ. ամրապան «բերդապահ» Բ. մկ. ժե. 31. ամրապարիսպ Եփր. թգ. և յես. ամրոց ՍԳր. ամրութիւն ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. անամրութիւն (նորագիւտ բառ) Ուոհ. 139. մեծամուր «շատ ամուր» Եղիշ.։
• ՆՀԲ լծ. թրք. (իմա՛ արաբ.) մամուր «շէն», էմին «ապահով»։ Bö̈tticher ZDMG. 1850, 350 սանս. amura «ան-սխալ», որ չընդունեց ինքը Lagarde. Arm. Stud. § 86։ Justi, Zendsn. ռնո. և սանս. amavant «զօրեղ» բառի հետ ևաս-կածով։ Էմին, Քերակ. էջ 37 ան-ուր։ Հիւնք. էջ 114 որմ բառից, իսկ էջ 237 սրմն բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 ամուլ բառի հետ զնդ. apuϑra «անորդի» ձեւին է կցում, իսկ ИАН 1916, 237 հաւատ, հաւան. հաւաստի բառերի հետ դնում է յաբեթական sam արմատից, որից նաև վրաց. մծամս «հաւատամ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. ամուր Ոոմ. համուր, Մկ. հmմուր, Հմշ. օ-մուր, Ասլ. էմիւր, Հճ. ամույ, Սչ. ամբուր, Մշ. յամբուր. նոր բառեր են ամուրփոկ, ամուր-կեկ, ամրափորի «խնայող», ամրել (Ջղ. ամ-րել, ամբրել, Հնդ. ամբռել) «գոցել, փակել»։ Գաւառաևաններում ամուր բառը ստացել է զանազան նոր նշանակութիւններ. այսպէս՝ «1. բարձրաձայն. 2. ուժգին, ծանր. 3. հաս-տատուն, անսասան. 4. արագ. 5. փորը պինդ». և վերջապէս դարձել է գերադրականի նշան (Կիւրինում). ինչ. ամուր աղէկ «շատ լաւ, ամենալաւ», ամուր անուշ «շատ քաղցը»։
• ՓՈԽ.-Նոր ասոր. ämuirá «լաճախ» փոխառեալ է հյ. գւռ. ձևից. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ասոր. xeläná «ուժով. 2. յաճախ» և ասոր. kalən «յաճախ», որ թրք. [arabic word] qalən «հաստ, ամուր» բառից է փոխառեալ՝ նշանակութեան նոյնպիսի զար-գացումով։
ռմկ. ամո՛ւր, ամպուր. լծ. թ. մամուր, եւ էմին. ὁχυρός կամ ἑχυρός munitus, firmus, tutus, ἑπικαίριος commodus, ἱσχυρός fortis, validus, ἁσφαλής cautus , ἁχείρυτος insuperabilis, qui sub manu redigi non potest Անքոյթ. ապահով. զօրաւոր. զգուշաւոր. պարսպաւոր, ազատ, անառիկ, անձեռնարկելի. անվնասելի. պնդակազմ. պինդ. հաստատուն. գավի. միւհքէմ. փէք. սարփ.
Տեղի ամուր՝ կեցուցանել զիս։ Քաղաք ամուր։ Քաղաքք ամուրք եւ պարսպաւորք։ Պարիսպք ամուրք։ Յամենայն քաղաքսն Յուդայ յամուրս։ Ի վերայ ամուր քաղաքաց։ Ամուր քաղաքի առելոյ։ Իբրեւ պարիսպ պղնձի ամուր։ Հրձիգ առնէր զամուր ամուր տեղիս թշնամւոյ. եւ այլն։
Բռնազբօսեսցի ոք ամուր (յն. ամրագոյն) զօրութեամբ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Ամուր եւ անկոխ է ամենեցուն աթոռն այն։ Շտեմարան ամուր՝ ուղղութեանցն, մոռացումն ուղղութեանցն է։ Ամուր յամենայն վնասուց գործէ, եւ անըմբռնելի ի սատանայէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Դուռն ամուր շրթանց իմոց. յն. դուռն ամրութեան։ (Սղ. ՟Ճ՟Խ. 3.)
Քաղաք ամուր. յն. ամրութեան, կամ շրջապատութեան։ (Լ. ՟Ծ՟Թ. ՟Ճ՟Է. )
Բերդ ամուր։ Յամուր վայրս։ Յամուր գաւառն։ Ի ծործորս ամուր լերանցն։ Ամուր աշխարհաւն իւրով. (Ագաթ.։)
Ամուր պատուար, կամ մահարձան։ Կնիք ամուր պահպանութեան. (Նար.։)
Ամուր զինուք. (Պիտ.։)
Ճեղքէր զամուր գլխանոցն. (Յհ. կթ.։)
Ի ձորակի միում ամրոջ շինէ ձեռակերտ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Վահանօք ամրօք. (Յհ. կթ.։)
Ամրապէս. պնդապէս. յապահովս. փէք. սըգճա. գաթը. միւհքէմ.
Մեկին ասել բանին ո՛չ այնպէս ամուր հաստատէ զվճիռն։ Այսպէս ամուր վառել. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ.։)
Գնայի ամուր ի վերայ նորա. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Մինչ ամուր ունէր զդանդանաւանդն հեծեալն, հանդարտ գնայր (ձին). (Կլիմաք.։)
Կամ անխտիր որպէս ա. եւ մ.
Պինդ եւ ամո՛ւր կացէք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Տեսանեմ զանձն իմ պահեալ ամուր ի Քրիստոսէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՄՈՒՐ, ամրի, րաց. կամ րոյ, ոց. որ եւ ԱՄՐՈՒԹԻՒՆ, եւ ԱՄՐՈՑ. Ամո՛ւր տեղի. անքոյթ վայր՝ յոր լինի ամրանալ. տեղի ապաստանի կամ փախստեան. զգուշութիւն, պահպանութիւն. մարտկոց. պարիսպ. պատնէշ. բերդ. ակառն. աշտարակ. անձաւ. ὁχύρωμα, περιοχή, φρούριον, φυγαδευτήριον, βάρις, ἅκρα, ἁσφάλεια եւ այլն. munitio, munimentum, praesidium, propugnaculum, confugium, refugium, arx, turis, cautio եւ այլն. էմին՝ սաքին՝ սարփ՝ եէր, գալէ, գուլէ, եւ այլն.
Զամուրս նոցա հրձիգ արասցես։ Բաժանեցէ՛ք զամուրս նոցա։ Կործանեաց զամենայն ամուրս նորա։ Եւ եդ ի հովտին ամրոց։ Դիմէր ի վերայ ամրոցն պաշտրելոց։ Բերէին մեքենայս ի վերայ ամրոց։ Ամենայն պարիսպք ամրաց Հրէաստանի շինեսցին։ Եւ որ էին զամրօքն, սատակեցան յամրականացն։ Որ յամրի անդ էին։ Զիշխանութիւն զամրիդ։ Յայտ առնէր յամրէ անտի։ Պաշարումն ամրոյն։ Դիպեցան ամրոյն այնմիկ։ Յամուրս այրիցն։ Յամուրս անապատի. եւ այլն։
Յամուրս եղեգան եւ պրտուոյ. իմա՛ եղտիւր, ջրակոյտ, խաղ, մարգ։ (Ես. ՟Ժ՟Թ. 6.)
Յամրի պահեմք զգուշութեամբ։ Յամրի կայ, զգուշութեամբ պահի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3. (յն. լոկ, ի զգուշութեան։))
Դուք էիք մեր ամուր ապաստանի. արդ մեծ ամուրդ այդ հիմն ի վեր տապալեցաւ։ Առեալ զզօրսն՝ հասանէր ի վերայ ամրին. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Զ։)
Երթեալ ամրանայ յամուրս բերդի միոջ. (Լաստ. ՟Գ։)
unmarried person, maid, bachelor;
that is about to be married, that is in a marriageable state;
վիճակ ամուրեաց, celibacy.
• (սեռ. -ւոյ, -եաց) «չամուսնացած կամ այրի մնացած» Ա կոր. է. 8. Յոբ իդ. 21.-ըստ ՀՀԲ կայ նաև ամուրեայ, ամօրեայ գրչութեամբ։
• Lagarde, Arm. Stud. § 87 դնում է սանս. an+vara+уa «դեռ չընտռած = չամուսնացած». բայց այս մեկնութիւ-նը ինքն իսկ չէ ընդունած։ Եազճեան, Պատկեր 1890, էջ 198-209 դնում է աւ մուրի «ան-կին», կազմուած ան>ամ բացատական մատնիկով+ուրի <ուրիի «կին», որ գալիս է սանս. vira «այր» (հյ. ուր) բառից՝ սանս. ī>հյ. ի, հի իգա-կան մասնիկով։ Հիւնք. յն. ἂμμορος «ան-մասն»։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 360 [other alphabet] »
ὀ και ἠ ἅγαμος caelebs et innupta Անկին (այր), եւ Անայր (կին). չեւ ամուսնացեալ, կամ այրի մնացեալ. ազապ. երկէն. պէքեար. երմեշ. եւ տուլ.
Ամուրեացն եւ այրեացն ասեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 8։)
Ամլոյն բարի ոչ արար, ամուրւոյն ոչ ողորմեցաւ. յն. ըստ ոմանց է γύναιος, կին աղքատ կամ անտէրունչ. խեղճ կնիկ. muliercula եւ ըստ ոմանց ἁγύναιος անկին. qui uxore caret (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 21.)
Ամուրեաց քահանայիցդ՝ որ ըստ աշխարհի. զի որում ի մանկական հասակին հասանէ վախճան ամուսնոյն, եւ այլն. (Շ. ընդհանր.։)
soft, sweet, gentle, agreeable, inviting, engaging, winning, attractive, affable, conciliating, persuasive.
• «մեոմ» Փիլիմ. առ Լեհ. այս արմա-տից են ամոքել «մեղմել, կակղել» ՍԳր. Սե-բեր. ամոքախառն «բարեխառն (օդ)» Վեցօր. 90. ամոքումն «մեղմացում» Լմբ. սղ. դժուա-րամոքելի Նար. դիւրամոքելի Նար. բայց ա-մոքել նշանակում է նաև յետնաբար «եփել, մարսել» Մագ. Նիւս. և այս երկու նշանակու-թեանց համաձայն՝ ամոքումն «մարսումն» Նիւս. բն. ամոքանք «համեմելը» Փեւ. ամո-քարար կամ խահամոք «խոհարար, կերակուր եփող» Փիլ. ևն։
• Տէրվ. Altarm. 58 սանս. marǰ «մաք-րել», mršta «մաքուր, համեղ», յն. άμέλ-γω, լտ. mulgeo, հյ. մաքուր, միրգ ևն բառերի հետ։ Canini, Et. étym. 29 յն αμυγ-δάλη «նուշ» բառի հետ։ Հիւնք. ստամոքս-ից։ Pokorny 1, 179 հնխ. omo->հում բառից?
Արմատ յաջորդ բառիցդ, որպէս ողոք. մեղմ. միւլայիմ, հազիմ.
Մարի ամոք տածմամբն զձագս հանէ. (Փիլիմ. առ Ստեփ. լեհ.։)
cf. Ամոք.
Բարեխառն. մեղմ. կակուղ, անուշ. ի թիտալլը, միւթետիլ.
Ամոքախառն օդ։ Ամոքախառն խառնուածովն. (Վեցօր. ՟Ե։)
seasoning, sauce.
παράρτυσις, ἤδυσμα conditura, condimentum Համեմումն. յօրինուած համեմիւք. հանդերձանք համեղութեան. թէրպիյէ.
Կազմութեամբ պատրաստութեան, եւ համեմոցն ամոքանօք (յն. մի բառ)։ Հացք եւ աղ առանց ամոքանաց. անխմոր են հացքն, եւ աղն անխառն. (Փիլ. տեսական.։)
to soften, to calm, to compose;
to conciliate, to appease, to allay, to pacify, to reconcile;
to affect, to move, to touch;
to abate, to diminish;
to sooth, to caress;
to engage, to win over, to persuade.
որ եւ ՀԱՄՈՔՍԵԼ. εὑδοκέω, παραρτύω, συγκεράννυμι placo, complacere facio, commiseo, tempero, apparo, condo Բարեխառնել. անուշել. մեղմել. հաճել, հաճոյական գործել. համեղ առնել. համեմել. համոզել. կակղել՝ իրօք կամ նմանութեամբ. անուշցնել, կակղցնել. տինտիրմէք. միւլայիմ՝ թէսքին էթմէք, կէվշէթմէք. ի թիմատ վերմէք.
Ամոքեսցէ զկեանս իւր իբրեւ զվարձկան։ Չամոքելոցն ի հնազանդութիւն. (Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 6։ Եբր. ՟Դ. 2։)
Հաց կերակուր, եւ խորտիկ՝ աղ. որոց էր երբէք, զի եւ զոպայ համեմով ամոքեալ լինէր. (Փիլ. տեսական.։)
Ըստ դեղոցն (այս ինքն մահադեղոցն) չարութեան, որ ամոքեալ է մեղու. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
Զկաւոյն կնատութիւնն յարդիւ իմն ամոքեն, եւ այնպէս՝ առնեն կարծրագոյն զլոյծն։ Յառաքելական ամոքելի զանգուածոյն էին. (Սեբեր. ՟Դ. ՟Է։)
Նմա է կարելի՝ զվէր ցաւոցն ամոքել։ Զցասումն սրտի ամոքել. (Լմբ. սղ.։)
Եփել. մանաւանդ՝ մարսել. ἕψω, πέπτω, συνπέπτω կամ πέττω, πέσσω coquo, concoquo, digero. պիշիրմէք. սինտիրմէք. հազմ եթմէք.
Զոմանս (ի ձկանց) ի սանի հանդերձ պոսիդոնիւ (ջրով) ամոքեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Լերդին ընկալեալ յորովայնէն զնիւթն՝ ամոքէ, եւ նմանեցուցանէ իւր։ Փայծաղն ոչ փոքր ինչ նպաստ լինի առ ի յամոքել (զկերեալ կերակուրն)։ Բարութեամբ եղեալքն, որդոն՝ ամոքելն եւ աճելն։ Ամոքելն եւ աճելն ո՛չ կամաւոր է, եւ ոչ ակամայ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Է. ՟Լ՟Ա։)
appeasement, assuagement, moderation, abatement;
inducement, persuasion.
Ամոքելն, եւ իլն. ամոքանք, որպէս մեղմութիւն կամ մեղկութիւն.
Ամոքումն եւ զղջումն եւ արհաւիրք խռովութեան տիրէ նմին. (Լմբ. սղ.։)
Որպէս մարսումն կերակրոյ. πέψς conconctio, digestio. հազմ.
Խարտեաշն մաղձ առ ի յամոքումն կատարէ, եւ շարժէ զարտաքս ելանել. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
cloud;
— փոշւոյ՝ ծխբյ, a cloud of dust, smoke.
ԱՄՊ գրի եւ ԱՄԲ. (լծ. ամբար, եւ ումպ) νεφέλη, νέφος nubes. պուլութ, էպր, սէհապ. Գոլոշի ջրոյ եւ երկրի՝ ջերմութեամբ արեւու վերացեալ՝ դիզացեալ թանձրացեալ յօդս. կամ մէգ ի բարձու, անձրեւաբեր, հողմակոծեալ, եւ հողմաբեր, եւ հովանի ի վերայ երկրի.
Ամպ է թանձրութիւն գոլորշատեսակ թաղկեալ՝ ծննդական ջրոյ. (Արիստ. աշխ.։)
Ամպք ցօղեցին զջուր։ Ծրարէ զջուր յամպս իւր։ Ամպք անջրդիք հողմակոծեալք։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ (այս ինքն ի վեր յարուցանէ, ըստ յն)։ Սիւն ամպոյ (իբր ամպեղէն)։ Ամպ միգախառն, կամ թեթեւ, մեծ, լուսաւոր։ Իբրեւ զամպ ջնջեալ յերկնից։ Անցցեն կեանք մեր իբրեւ զհետս ամպոց։ Ընդ ամպս երկնից. եւ այլն։
Ամպ խտացեալ կամ լրթագոյն, ահագնատեսիլ, կարկտաբեր, անձրեւաձիր, հրածին, լուսարփի. (Պիտ.։ Նար. եւ այլն։)
Գամ ես յամպոյ։ Ամպովքն զհրամանսն կատարէ. (Ագաթ.։)
Յանկարծակի խտացան ամպովք երկինք. (Լաստ.։)
Ամպ անջուր հալածի ի հողմոց. (Նեղոս.։)
Որպէս բառ ռմկ. (լծ. ընդ հյ. ումպ, ըմպել. եւ թ. էմմէք, որ է ծծել. ) Բոյսն եւ ճճին սպնդոյ, կամ սպունգ. սպունկ. սիւնկէր.
Սպունկն աման որ ի ծովն լինի. զոր մարդիկ ամպ անուանեն. (Զքր. կթ.։)
having the colour or appearance of a cloud.
ἑπινεφής nubilis, nubibus tectus, subductus Որ ինչ է ի գոյն ամպոյ. մթագոյն. ամպախառն.
Արեգակն շող ամպագոյն ի վերայ ծագեաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 22։ (Իսկ իբր ամպատեսիլ՝ ըստ յն. ասի))
moving towards the clouds, rising to the clouds.
Որ խաղայ ընդ ամպս. եւ խաղալով ընդ ամպս.
Վասն ահաւոր եւ ամպախաղաց գալստեան իւրոյ։ Յահաւոր եւ յամպախաղաց գալստեան քո Տէր. (Ագաթ.։) (Շար.։)
Ձագախառնեալ ազգըս մարդկան, ամպախաղաց յերկինս թռեան. (Գանձ.։)
Կամ ուր ամպք խաղան եւ յածին. պարունակ օդոց.
Յերկրէ մինչեւ յերկինս հինգ պարունակք են. առաջին՝ ամպախաղացն, երկրորդ՝ լուսինն, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
which produces clouds.
Ծնօղ կամ պատճառօղ ամպոց. ամպաբեր.
Ուստի՞ ծնանին օդք ամպածինք, եւ ի նոսին սպառին. (Ագաթ.։ (Իսկ իբր յամպոյ ծնեալ, որպէս մակդիր յուշկապարկաց կամ կենտաւրոսաց։))
to strike with a thunderbolt or by lightning.
to be struck by lightning.
Հարուածիլ յամպոց. շանթահարիլ. կայծակէ զարնըւիլ.
Յանկարծօրէն ամպահարեալ՝ անփառունակ տգեղանայր. (Սկեւռ. լմբ.։)
covered with clouds, cloudy, misty.
to be transformed into clouds, to become clouds.
Ամպ լինել. լինել որպէս զամպ. ամպ դառնալ. պուլութ լանմագ.
Չեւ եւս է թանձրացեալ եւ ամպացեալ օդն. (Եզնիկ.։)
voluntary.
Որ կայցէ կամք անձին կամ այռոց. կամաւոր. եւ Կամակատար. կամակ. եւ Կամեցողական.
Կամական շարժմունք. (Եզնիկ.։)
Զո միշտ իւր կամակն չորեքկերպեան կենդանեօքն օրհնաբանեն. (Զքր. կթ. ծն.։)
Բնութեամբ կամական գոլով մարդ. յն. Դամասկ. (։)
Ասեմք ինչ եւ կրեմք ի մտի զմեղս՝ կամկանս ինչ, կամ ծաղրականս, կամ խանդաղականս բան. (Վրք. հց. ՟Զ. ձ։)
condescending, complaisant, obliging;
— լինել ումեք, to be complaisant, very kind to, to do the obliging, to comply with the whims of, to oblige, to satisfy.
Կատարիչ կամաց այռոց. հռու. հաւատարիմ. կամակար.
Զկամակատարասն հօր արասցէ որդիս շնորհօք. (Ագաթ.։)
Ոգի հարկաւոր, որ է հնազանդ եւ կամակատար. (Եզնիկ.։)
Կամակատար ծանուցայ ձեզ. (Փարպ.։)
Ընտանի եւ կամակատար. (Պիտ.։)
Աշոտ իբրեւ կամակատարս զդուին քաղաք իւր պատրաստեաց. (Յհ. կթ.։)
Կամակատար որդի բարձրելոյն. (Նար. խչ.։)
Որ սիրէ զաստուած եւ կամի սիրել ի նմանէ, կամակատար (անձին) անհնար է լինել. (Համամ առակ.։)
Կամակատարից. (Երզն. քեր.։)
complaisance, obligingness, kindness.
Կատարելն զկամս այլոց. կամակար յօժարութիւն ի հնազանդութիւն. եւ Հնազանդութիւնն.
Ոչ պատուեաց կամակատարութեամբն զարարիչն. (լաւ եւս կամակարութեամբն. ըստ յն. յօժարութեամբ. Ոսկ. ղկ.։)
Զմեր հեշտութենէն՝ որ ի կամակատարութենէ լեալ (կատարելով զխնդիր քո յօժարութեամբ,) քաջ գիտեմ խնդութիւն քեզ լեալ. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Դարձուցանել զարժանաւոր դարձուածս աշխատութեան ի ծննդոցն ի կենդանութեան պատկառելի պատուոյն կամակատարութիւն (կատարելով որդւոց զկամս ծնողացն). (Պիտ.։)
voluntary, willing, free, spontaneous;
-, — մտօք voluntarily, spontaneously, freely;
willingly, at one's will or pleasure, of one's own accord or free will.
• «ինքնակամ, ազատ, ինքնիշ-խան» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. յհ. ա. 11. Եզն. Մծբ. որից կամակարել «ուզածի պէս վա-րուիլ» Բ. եզր. դ. 20. ի կամակարուց Կոչ. կամակարագոյնս Կորիւն. կամակարաբար Պիտ. կամակարապէս Պիտ. կամակարու-բիւն Յոբ. լզ. 19. Ոսկ. յհ. ա. 9, 11. Կոչ. Եզն։
• = Պհլ. [syriac word] kāmkār «բացարձակ, ինքնակամ» ձևից, որից նաև պհլ. ❇ kāmkārtar «կամակարա-գոյն», kāmkārīh «բացարձակ իշխանու-թիւն»։ Սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] kamgār «կամարար, ինքնակամ, երջա-նիկ, բարեբաստիկ», kāmgari «երջան-ևութիւն, կարողութիւն», սանս. [other alphabet] kāmakāra «ազատակամ, ազատակամու-թիւն», [other alphabet] kamakārena «ազա-տակամ, ինքնակամ»։ Այս բոլորը կազ-մուած են kāma «կամք» և kār «անել, գործել» բառերից ճիշտ այնպէս՝ ինչպէս հյ, օգտակար և վնասակար ձևերը։-Հիւբշ. 163։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Btrg. bak-tr. Lex. 41, 12՝ կցելով պրս. kāmgār ձևին։ Նոյնը նաև Տէրվ. Նախալ. 69։
• ԳՒՌ.-Իմաստի զարգացմամբ կամկար Ալշ. Ակն. Բզ. Մշ. Ննխ. Զրս. «կամաց, դան-դաղ», որից կամկրուկ «կամացուկ» (Մխի-թար աբբա, Դուռն քերականութեան, էջ 84), բառիս աւելի հին գործածութիւնն ունին Փոնց. 137, Առաք. պտմ. 72 և 84 (Կամկար գնացիւք եհաս ի Թարվէզ. Կամկար և հան-դարտ գնացիւք հասին մինչև յերկիրն Ղա-րաբաղու). Գր. Աղթամարցուց վկայութիւն-ներ տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 326բ, ուր ունինք նաև կամկարագնաց «հանդարտաքայլ» Տաղ։
ἐκούσιος spontaneus, volontarius Ինքնակամ. յօժարակամ. անձնիշխան. ազատ եւ մտադիւր. ըստ կամի բերեալ տիրաբար. կամաւոր. ինքնահաճ. կամակոր.
Առնել զկամս նորա յանձինս մտադիւրս, եւ ի սիրտս կամակարս։ Կամակարմտօք կամիլ, կամ յանցանել։ Կամակար համբոյրք թշնամւոյն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 3։ Ել ՟Լ՟Զ. 2։ Եբր. ՟Ժ. 26։ Առակ. ՟Ի՟Է 6։)
Զարթոյց բռնութիւն ի վերայ կամակար կամացն. (Եփր. ել.։)
Զիսրայէլ մերժէ սաստիւ յայգւոյն յաղագս կամակար մտաց. (Ոսկ. հռ.։)
Ի կամակար մտաց չար լինել, կամ արբանեակ լինել չարին։ Կամակար վարք անիրաւութեանց։ Յճխ. (ստէպ։)
Գիտութեամբ եւ կամակար մտօք. (Սարգ. ՟բ. պ.։)
Կամակար չարութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Ոգիքն ի ակզբանէ անձնատէր կամակար եղեալ էին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
ԿԱՄԱԿԱՐ. Ինքնաշարժ. կարօղ եւ կամեցօղ կատարել զկամս իւր, կամ զայռոց. աջողակ, կամակ. եւ Կամակատար տիրապէս.
Արարչութիւն ո՛չ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ. (Եզնիկ.։)
Դիւրագոյն է՝ որք ընդ իշխանութեամբ են՝ կատարել զառաքինութիւն, քան կամակար իշխանութեամբն. (Յճխ. ՟Զ։)
Ըստ կամակար իւրոյ իշխանութեան. (Ոսկիփոր.։)
Ածէք զսուր երկսայրի իշխանութեանդ ընդ մէջ, զի առ երկուց կողմանց պէտս կամակարս ի վար արկանիցէք. (Պիտ.։)
Յերիվար կամակար աշտանակեալ. (Խոր. ՟Բ. 76։ Ստանայ զնա իւր ծառայ կամակար. Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
ԿԱՄԱԿԱՐ. մ. ԿԱՄԱԿԱՐԱԲԱՐ. ἐκούσιως sponte, voluntarie. Կամակար մտօք. ի կամակար մտաց. ըստ կամս անձին կամ այռոց. կամակ եւ հեշտալի օրինակաւ. աջողակի. ուզելով, սրտանց, ուզածին պէս, աղէկ մը.
Կամակար ի վիշտս դիմէր (յն. անդանդաղ)։ Կամակար յաղդեցին նոցա ( յն. որպէս կամէին). (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 28։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 49։)
Մինչդեռ կամակար նաւես, երկիր ի նաւաբեկութեան. այսինքն ըստ կամի. յն. յաջողութեամբ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Յաջողեալ ... կամակարաբար զիշխանութեանցն տանին վարկ։ Կամակարաբար եւ որում փափաքեն՝ հասանել ըստ ախորժելոյն։ Կամակարաբար կատաղի. (Պիտ.։)
Ի ԿԱՄԱԿԱՐՈՒՑ մ. (ի Կամակարք բառէն) Ինքնակամութեամբ. անձնիշխանութեամբ. ի բուն կամաց. յանձնէ.
Զի՞նչ են մեղք. բոյս չար ի կամակարուց քոց անդստին ի քէն բուսեալ. յն. լոկ, ի քէն. (Կոչ. ՟Բ։)
to act according to ones entire will, pleasure or caprice.
ἐκουσιάζομαι sponte ago. Ըստ կամս անձին գնալ. իշխել առնել ինչ ըստ կամի. ուժել. քեֆովը շարժիլ, կրնալ ընել.
Դի՛ք ի վերայ դոցա հարկս եւ հասս, զի մի եւ այլ կամակարեալ բռնասցին. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 20։)
Կալ եւ դադարել ... եւ ոչ եւս փոփոխել, կամ կամակարել ուրեք յեկեղեցւոյն իւրմէ. (Կանոն.։)
Որոյ կամակարօղ հրամանին ոչ ոք դիմակալել զօրէր. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Ի տէդ նիզակի կամակարօղք. (Խոր. ՟Ա. 12։)
powerful, mighty, potent;
— ի տէգ նիզակի, skilful at hurling the javelin.
free-will;
spontaneity;
կամակարութեամբ, cf. Կամակար.
ἐκουσιασμός, προαίρεσις actio voluntaria, voluntas, consilium, propositum եւ ἑξουσία auctoritas, factultas, potestas եւ αὑθάδεια contumacia, pertinacia. Ինքնակամ յօժարութիւն. եւ անձնիշխանութիւն, կամ անձնահաճութիւն. հլութիւն, եւ անսաստութիւն. ազատութիւն ի լաւ կամ ի չար անդր. (ուստի շփոթի ի գրչաց ընդ Կամակորութիւն)
Միաք կամակարութեան. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 19։)
Անձնիշխան կամակարութիւն մտացն։ Զկամակարութիւն մտացն եւ մարմնոյն ածել ի հնազանդութիւն. (Յճխ. ՟Ժ. եւ ՟Զ։)
Քաղցրութեամբ եւ կամակարութեամբ զամենեսեան ձգէ առ ինքն։ Կամօք կամարութեամբ եւ մտօք յօժարութեամբ կոչէ զամենեսեան։ Կամօք կամակարութեան ընդ հնազանդութիւն մտանել բարութեանն։ (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 9. 11։)
Կամօք կամակարութեան եկն ի տեղի չարչարանացն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Վարձս ընդ կամակարութեանն առնուլ. (Եզնիկ.։)
Կամակարութեամբ յարձակեալ ի վերայ մահու. (Եղիշ. ՟Ա։)
Փութոյն անխափան կամակարութեամբ։ Չարաբարոյ կամակարութիւն. (Պիտ.։)
Կամակարութեամբ եւ ծուլութեամբ անարգել զօրէմս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Աներկիւղ կամակարութեամբ գործէ զաղտէղի գիճութիւնս. (Փարպ.։)
Եւ ինքն առ կամակարութիւն ի դահճապետէն.. (Նախ. երեմ.) այսինքն ազատութիւն։
wilful, headstrong, froward.
Որ կացուցանէ կամ պնդէ զկամս իւր. անձնահաճ. կամակոր, իր քեֆը պաշտօղ.
Եղեն կամակացոյցք կամածին կամացն։ Կամակացոյցք անձանց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
agreeing with, privy to, instrumental in;
accomplice, partaker in;
— լինել, to be a party to or instrumental in, to agree with, to approve of, to consent to.
ὀμόνοος բայիւ ὀμονοέω, συνευδοκέω concors, consentiens, complacens Համակամ. համախոհ. մեկ սիրտ՝ մեկ հոգի.
Առ ի կոտորումն նմին եւ կամակցաղ նորա. (Եսթ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Կամակից էք գործոց հարցն ձեռոց։ Որ կամակիցն լինին գործելեացն. (Վկ. ՟Ժ՟Ա. 48։ Հռ. ՟Ա. 32։)
Ոչ եղէց քեզ կամակից. (ՃՃ.։)
Կամակից էին ընդ տէրութիւն պապայ. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Խարհրդակից իւր եւ կամակից կացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Բնութիւնս քարշօղ, եւ հեշտութիւնն գող, եւ մարմինս կամակից. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
to lose all shame, to be shameless.
ԲԱՑԽՓԻԿ կամ ԲԱՑԽՓՆԻԿ. Կէս մի բաց, եւ կէս մի խփեալ. վեր ի վերոյ պարտըկած.
Մինչդեռ ամօթխածն իցէ, ստէպ խրատիցես ... մինչեւ քողընկէց բացխփիկն խաղայցէ։ Բացխփնիկ նափորտամբն խաղայցէ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. (յն. այլազգ։))
far, very far;
— ի բաց cf. Բաց.
ԲԱՑՈՒՍՏ կամ Ի ԲԱՑՈՒՍՏ. Ի հեռուստ, ի հեռաստանէ. հեռւանց.
Բացուստ միայն բանիւ ի կեանս դարձոյց. (Տօնակ.։)
Ետես թզենի մի ի բացուստ. (Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Նշանակիչ ժամանակին ի բացուստ անդր ծանուցմամբն։ Ի բացուստ ի հեռուստ իբր ըստ հուպ նայեցեալ տեսանօղս։ Ի բացուստ նկատել, ակնարկել, հերքել. (Նար.։)
Բժշկէ բանիւ եւ հրամանաւ ի բացուստ. (Իգն.։)
Ի տղմատիպ կենցաղական շաղախմանցս, որք ի կենցաղումս, ի բացուստ (այսինքն հեռի) ելով. (Մագ.։)
Հայել ոչ իշխեսցէ, այլ բացուստ ի բաց զթիկունս դարձուցեալ՝ ի բացուստ մորմոքիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 51։)
Մինչ չեւ տարածեալ իցեն ճառագայթք արեգականն, բացուստ ի բաց յառաջարձակ լուսովն լուսաւորէ զաշխարհս ամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Ի տեսլենէ օձի միոջ բացուստ ի բաց փախչելով մարդիկ. (Ագաթ.։)
Բացուստ ի բաց ի հաւատացեալ գործոյն հրաժարեն. (Լմբ. պտրգ.։)
Բացուստ ի բաց հալածել, կամ հեռանալ. տրոհեալ տարագրել. հերքումն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։ Եփր. յես.։ Նար. ՟Հ՟Ե։ Նար. խչ. երգ։)
who lives, sleeps in the open air;
shelterless;
uncovered, in the open air, under the open sky;
— լինել, to sleep, to lodge in the open air or under the stars;
to pass the night in the fields.
Պօղ ընդ ժամանակս ժամանակս բացօթեայ լինէր. (ՃՃ.։)
Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն յայնմիկ բացօթեագք. (ա՛յլ ձ. բացօթեայգք, կամ բացօթեայք) (Ղկ. ՟Բ. 8։)
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ամրանալ բացօթեայ ի լերինս. (Զքր. կթ.։)
cf. Բացօթեագ.
Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն յայնմիկ բացօթեագք. (ա՛յլ ձ. բացօթեայգք, կամ բացօթեայք) (Ղկ. ՟Բ. 8։)
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Պօղ ընդ ժամանակս ժամանակս բացօթեայ լինէր. (ՃՃ.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ամրանալ բացօթեայ ի լերինս. (Զքր. կթ.։)
sufficient, fit, capable, competent, qualified;
worthy, capacity, ability;
—ն or Աստուած —, God, omnipotent, Almighty;
— լինել, to suffice, to be capable;
— լինել անձին, to content one's self;
— առնել, to enable, to capacitate;
to content, to satisfy;
"sufficiently, enough;
ըստ —ի, passably, tolerably, so-so;
— է, it is enough, it suffices, cf. Շատ է;
չէ —, it is not enough or sufficient."
Գողանային բաւական իւրեանց։ Առիւծ որսացաւ բաւական կորեանցն իւրոց։ Գտանիցի նմա (ինչք) բաւական փրկանացն իւրոց։ Կարի յաճախէ բերել ժողովուրդդ քան զբաւական տարազու պիտոյից գործոյդ։ Քահանայքն ոչ սրբեցան բաւականք.եւ այլն։
Ուրախութիւն անձին գինի, որ ըմպիցի ի ժամու ցբաւական. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 36։)
Գերազանցութեան եւ պակասութեան միջակ է բաւականն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 6։)
Բաւական ժամանակս. (Խոր. ՟Ա. 19։)
Վասն բաւական ժամուս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Կեանք մշակի բաւականի քաղցրասցի. (Սիր. ՟Խ. 18։)
Ի նմին բաւական լիցուք. այսինքն այնու շատասցուք. (Կանոն.։)
Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Եթէ ի փոքուն չէք բաւական, վանս այլոցն զի՞ հոգայցէք։ Եւ առ այս ո՞ բաւական իցէ։ Ո՛չ եթէ անձամբ բաւական եմք խորհիլ ինչ։ Որ եւ բաւականս արար զմեզ պաշտօնեայս։ Որք բաւական իցեն եւ զայլս ուսուցանել։ Մինչեւ բաւական լինել (յն. կարել) ընդ հովանեաւ նորա թռչնոց երկնից բնակել։ Բաւական լինել ոչխարին, կամ ոչխարու, կամ գառամբ. եւ այլն։
Առ ամենայն ցանկութիւն բաւական. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Զմտա՛ւ ած, ո՛րչափ բաւական են քուք այրւոյ՝ յորժամ զհարստէ քուքայցէ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Մերթ անձին բաւական լեալ, եւ մերթ այլով կարօտ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Ուրախ լինի ծարաւի, յորժամ ըմպէ. այլ զի ոչ լինի բաւական սպառել զաղբիւրն, ոչ տրտմի. (Եփր. համաբ.։)
Կամ Յարմար. ընդունակ. արժանաւոր. արժանի. կարօղ տանել.
Տէր չեմ բաւական, եթէ ընդ յարկաւ իմով մտցես։ Աղաչեմ զքեզ տէր, չեմ բաւական։ Չեմ բաւական ամենայն արդարութեան եւ ճշմարտութեանն՝ զոր արարեր ընդ ծառայի քում։ Մեծ է օր տէրն, եւ ո՞վ իցէ նմա բաւական.եւ այլն։
Որ զբանն Աստուած բաւական եղեր ընդունել յորովայնի միշտ կոյս. (Շար.։)
ԲԱՒԱԿԱՆՆ. ὀ ἰκανός եբր. շատաի կամ սատտայի Աստուած ամենաբաւական, կատարեալ. ամենազօր. լիացուցիչ. շատացուցիչ ամենայնի.
Ես եմ Աստուած քո բաւական։ Դառնացոյց զիս բաւականն յոյժ։ Բաւականն չարչարեաց զիս։ Ժառանգութիւն բաւականին ի բարձանց։ Միթէ զդատաստան ոք բաւականին թիւրիցէ՞.եւ այլն։
Կալայց զիս անմեկնելի ի բաւականին յուսոյ. (Պիտ.։)
Ինքն յինքենէ բաւական առ ամենեսեան։ Հոգի սուրբ Աստուած բաւական. (Յճխ. ՟Զ։ Ագաթ.։)
Բաւական եղեւ նմա յանապատի. (Օր. ՟Լ՟Բ. 10.) իմա՛, շատացոյց զնա։
Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Մինչեւ ի լիութիւն բաւականի։ Կերակուր եւ կենդանութիւն բաւականի ընդ տիեզերս ամենայն երկրպագուաց քոց։ Յերեւելիս ական տեսանելեաց բաւականի. (Ագաթ.։)
Հատուցանէր նմա ըստ ձեռին բաւականի զմնասս հարկին. (Յհ. կթ.։)
Ժողովեցէ՛ք իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում։ Քաղէին իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 16. 18. 21։)
Զչափ պիտոյից բաւականին ունել, եւ յաւելորդացն մասնաւորել զկարօտեալսն. (Իգն.։)
դիմազ. ԲԱՒԱԿԱՆ Է. դիմազ. ἅρκεται, ἰκανόν ἑστι sufficit, satis est Հերիք է. շատ է. բաւէ. տե՛ս (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 22։ ՟Գ. Թագ. ՟Ը. 27։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 18։ Ի. ՟Ժ՟Դ. 22։ Մտթ. ՟Ի՟Դ. 9։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 38։ Յհ. ՟Զ. 7։)
Այսչափս բաւական իցէ ի փրկութիւն անձին իմոյ. (Մանդ.։)
Այլ այն չէ բաւական ի փրկութիւն. (Մխ. երեմ.։)
Բազում ամաց բաւական է. (Իգն.։)
Որ բաւական էր ի մխիթարութիւն նորա. (Բրսղ. մրկ.։)
Կաթիլ մի միայն քո կուսութեան՝ ինձ փրկութեան է բաւական. (Ներս. մոկ.։)
ԲԱՒԱԿԱՆ. մ. որ եւ ԲԱՒԱԿԱՆԱԲԱՐ. ἰκανῶς, ἁποχρώντως satis, sufficienter, contente, satis abunde Ըստ բաւականին. բաւականապէս. հերիք. շատ իկս. լիով եւ Ըստ կարի.
Բաւական ցուցանի քեզ յայնցանէ, որք նախ քան զմեզն պատմեցին։ Բաւական քեզ ուսուցանեն. (Յհ. կթ.։)
Պատրաստէ զմարմնականն բաւականաբար. (Լմբ. սղ.։)
Եւ ոչ մի ոք առ սա բաւականաբար ըստ առաւելութեան եւ կամ նուազ զօրութեան կալաւ հաւասարութիւն։ Որով եւ յամենայնի առնուլ զխնդրելին՝ բաւականաբար զօրանայր. (Պիտ.։)
powerful, omnipotent.
Իբր Ամենազօր. բաւականն (Աստուած).
Մեծ է տէր, եւ բաւականազօր, թէ՛ յերկնից ոք խնդրէ (նշան), եւ կամ յերկրի. (Ոսկ. ես.։)
capacity, ability, competence, aptness.
Զիա՞րդ կարիցէ ի նմին աստուածութենէն համարել որ չէն բաւակ ճանաչել զհայր. (Սեբեր.)
Բաւիղ կամ բաւեղ, բաւակ, բաւղակ կամ բողակ. շինուածք ինչ՝ կամ առոյք (առուք) մանուածոյք, ստուերական։
Կշռեա՛ ինձ զարժանն բաւականութեամբ. (Առակ. լ. 8։)
Որպէս զի զամենայն բաւականութիւն ունիցիմք. (Ժմ.։)
Հարկաւոր բաւականութեամբ շատացելոց։ Իմաստասիրական բաւականութեամբ. (Պիտ.։)
Լիապէս բաւականութեամբ բաշխեալ ամենայնի։ Մի՛ զկամուրջ կենցաղոյս գրեսցես ինձ հանգստեան բաւականութիւն. (Նար. ՟Կ՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Ըստ բաւականութեան պահանջելոյ ժամուն պիտոյից. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ուստի՝ ԲԱՒԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ, իբր մ. Բաւականաբար. հերիք. լիով.
Բաւականութեամբ ունի զկենացն տեւողութիւն. (Պիտ.։)
Բաւականութեամբ իսկ յայտ առնէ, թէ եւ այլն. (Կիւրղ. ծն.)
Յոբ բաւականութեամբ եցոյց. (Վանակ. յոբ.։)
Բաւականութիւն մեր յԱստուծոյ է. (՟Բ. Կոր. ՟Գ. 5։)
Կեանս ընձեռել զօրէ ինքնիշխան բաւականութեամբ։ Ինքեան միայն բաւականութեամբ նորոգեաց։ Քաւեա՛ ի պարտեաց ամենակատար բաւականութիւն. (նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Է. եւ ՟Ծ՟Բ։)
in the shape of a labyrinth.
Ունօղ զձեւ եւ զտեսիլ բաւղակի կամ բաւղաց. բր յն. λαβυρινθώδης լապիրինթոսի նման.
noise, confused sound.
ԲԲԻՒՆ կամ ԲԸԲԻՒՆ. Ձայն ամբոխի. հնչիւն, գոչիւն, մանաւանդ յաղթականաց.
Իսկ բըբիւն աղաղակի եւ մարտամբոխի ... եւս քան զեւս սաստկանայր, եւ հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց. (Յհ. կթ.։)
consulate.
ὐπατεία consulatus Կուսակալութիւն, կողմնակալութիւն, հիւպատոսութիւն. Տե՛ս եւ ՀԻՒՊԱՏՈՒԹԻՒՒՆ.
Բդեշխութիւն կողմանցն արժանաւորեցան առնուլ. (Խոր. ՟Ա. 22։)
Զերծեալք ի մրրկեալ այսմ բդեշխութենէ. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
repair.
Բառ եբր. պատաք, կամ վատաք. յորմէ եւ յն. βεδέκ bedek կամ ἑπισκευασμός instauratio Նորոգութիւն խարխալեալ շինուածոց. կամ Հնութիւն նորոգելի. որպէս եւ ի Հին բռ. ասի անխտիր.
Բեդեկ. կազմած, կամ խախտած։ Բեդեկն՝ զորմ ինչ կամ զայլ ինչ յարկ տաճարին կարկատել է. (Կիւրղ. թագ.։)
Նոքա կազմեսցեն զբեդեկ տանն տէրն՝ յամենայն իմիք ուր գտանիցի անդ բեդեկ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Ի՟Բ. 6։) որ եւ այլուր ասի, Կազմել զտունն. կամ Գործ շինուածոյ։
broken;
deject.
συντετριμμένος contritus Արմատ Բեկանելոյ. որպէս Բեկեալ, խորտակեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կոտրած.
Զկոյրն, կամ զկաղն, կամ զբեկն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 22։)
Նմանութեամբ, Զղջացեալ, կամ խոնարհեալ.
Ասէ մարկիանոս բեկ սրտիւ, եւ ցած ձայնիւ. (Ճ. ՟Բ.։)
Եւ կամ Լքեալ, վհատեալ. սիրտը կոտրած.
fragment, piece, morsel;
—ք քարանց, շինուածոյ, rubbish.
Նոր եւ անսովոր է ասել իբր Պատառուած կամ ճեղքուած.
κλάσμα fragmentum Կոտոր իրին բեկելոյ. բեկեալ մասն. հատոր. կոտրածի կտոր.
Ընկէց կին մի բեկոր երկանի ի վերայ գլխոյ նորա. (Դատ. ՟Թ. 53։ եւ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 21։)
Զտախտակսն Մովսէս խորտակեաց, եւ բեկորք նոցա ոչ կցեցան. (Եփր. համաբ.։)
Զբեկորս (կամ զբեկորս) կռոցն ժողովեցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Անձրեւ մտանելով ընդ ծերպս եւ ընդ բեկորս տանն. (Ի գիրս մոլ.։)
byssus, muslin.
ԲԵՀԵԶ կամ ԲԵՀԷԶ. βύσσος byssus, linum exqusitissimum որ եւ ՎՈՒՇ. Կտաւ ազնիւ եւ բարակ. թելն նորա եւ մանեալն, որպէս եւ անկուածն, կամ սպաս եւ հանդերձ կազմեալ. նոյն բառ է գրեթէ յամենայն ազգս. (յն. եւ լտ. վ՛իսսօս, պի՛սսուս. արաբ. պիւզուզ, պէզզ. եբր. վուձ, զէզ, վատ, պատին. թ. ինճէ պէզ, պիւզպէնդ ).
Բեհէզ մանեալ, եւ մազ այծեաց։ Ի բեհեզոյ մանելոյ։ Կարմիր մանեալ, եւ բեհէզ։ Կարմրովն ներկելով, եւ բեհեզով։ Զապարօշսն ի բեհեզոյ, եւ զխոյրն ի բեհեզոյ (ասինքն բեհեզեայ, կամ բեհազեղէն)։ Եւ էր զարդարեալ (գաւիթն արքունի) բեհեզովք եւ կերպասովք ... ծիրանեօք եւ բեհեզովք։ Զբեհեզն, եւ զերկնագոյն։ Ածի ընդ մէջ քո բեհեզ։ Բեհեզ ընդ դիպակի գործեցաւ քեզ։ Ագանէր բեհեզս եւ ծիրանիս.եւ այլն։
of byssus.
βύσσινος byssinus, ex bysso factus Կազմեալն ի բեհեզոյ, վշեղէն, կտաւի. ասի ի մեզ եւ պարզապէս՝ Ի բեհեզոյ. բարակ կտաւէ.
Զգեցոյց նմա պատմուճան բեհեզեայ. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 42։)
Խոյր բեհեզեայ թագ կապեսցէ նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 6։)
Կայր նափորտ մի բեհեզեայ ծալեալ. (Փարպ.։)
Հանդերձս բեհեզեայս (կամ բեհեզայս). (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Բեհեզեայ.
Արարին պատմուճանս բեհեզեղէնս։ Արասցես ապարօշս բեհեզեղէնս. (Ել. ՟Լ՟Թ. 25։ ՟Ի՟Ը. 3։)
Եւ Դաւիթ զգեցեալ էր պատմուճան բեհեզեղէն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 27։)
fecundity.
Բեղնաւորութեամբ անդաստանացն եւ բուրաստանացն։ Առատաբար բեղնաւորութեամբ՝ կախեալս ունելով զյոլովութիւն պտղոցն. (Պիտ.։)
a note in music.
Անուն խազի ի հայկական երաժշութեան, որ ունի զձեւ կորճ կամ կոր բենի։ (Յիշատ. երգարանաց։)
burden, load, weight;
cargo;
duty;
bale.
φορτίον, φόρτος, ἅρσις, βάσταγμα , γόνος, σάγμα, βάρημα onus, sarcina, gravitas, pondus Ծանր ինչ բառնալի եւ բերելի՝ անձամբ կամ գրաստու, սայլիւ, եւ նաւու. բէռ.
Կոտորեաց բեռն մի փայտի, եւ եդ զայն ի վերայ ուսոց իւրոց։ Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Ի բացարար ի բեռանց զթիկունս նորա։ Տեսանիցես զգրաստ ընկերի քոյ անկեալ ընդ բեռամբ։ Կախէին բեռն գրաստուց։ Անդ էր նաւն թափելոց զբեռինսն։ Մի՛ ոք իշխեսցէ մտանել բեռամբ յաւուր շաբաթու ընդ դրունսն Երուսաղէմի.եւ այլն։
Որք զծանրութիւն բեռանց ոչ կարեն բերել, ի մասունս զբեռնն բաժանեն. (Արշ.։)
Թեթեւացեալք ի ծանր բեռանց՝ անձա՛մբ անձին առէք զբեռն ծանրութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)
ԲԵՌՆ. որպէս Վաճառք, աղխամաղխք. ապրանք. մալ.
Զբեռն նոցա ոչ ոք գնէ։ Ոչ միայն բեռինդ եւ նաւիդ։ Բեռինս ուղտուց քառասնից։ Տասն իշոյ բեռինս յամենայն բարութեանց։ Բարձեալ բեռինս բերէին.եւ այլն։
Զբիւրաւոր բարեացն զնաւն բեռամբն տուժեցան. (Մաշկ.։)
բեռն. Նմանութեամբ, զիա՛րդ եւ իցէ աշխատութիւն, ծանրութիւն կամ վիշտ.
Եւ ընդէ՞ր լինիցի ծառայ քո բեռն տեառն իմոյ արքայի։ Իցեմ քեզ բեռն։ Եթէ անցանիցես ընդ իս, բեռն լինիս ինձ։ Եւ ձեզ բեռն ինչ ոչ եղէց. Զմիմեանց բեռն բարձէ՛ք. եւ այլն։
Կամ Պատուիրանք. օրէնք, հարկք. պարտիք.
Լուծ իմ քաղցր է, եւ բեռն իմ փոքրոգի։ Կապեն բեռինս ծանունս։ Բառնայք մարդկան բեռինս դժուարակիրս, եւ դուք մատամբ միով ի բեռինսն ոչ մերձենայք։ Իւրաքանչիւր ոք զիւր բեռն բառնալոց է.եւ այլն։
Զբեռն պարտեացս. բեռանցս մեղաց. մեղացս բեռամբք, եւ այլն. (Նար.։)
porter, bearer, labourer;
waggoner.
βαστάζω bajulans, sustinens Բարձօղ կամ կրօղ զբեռն. բեռը վերցնօղ.
Ո՞վ ոք յերթալ մեր՝ բեռնաբարձս։ Զբեռնաբարձս պսակելով գրաստս. (Խոր. ՟Բ. 89։ ՟Գ. 62։)
Աստուածային օրինացն բեռնաբարձ ողամբ կրեցեր զծանրութիւն աղին. (Շար.։)
Ամպոց ետ բեռնաբարձ լինել յորդահոս անձրեւացն սաստկութեան. (Կոչ. ՟Թ։)
cf. Բեռնաբարձ.
Բեռնակիր անասուն, կամ կենդանի։ Էշ բեռնակիր. (Պիտ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Եզինք, եւ ամենայն բեռնակիրք ի կենդանիս. (Նիւս. բն. ՟Ա.) ուր նոր ձ. բեռնաբերք. յն. νωτοφόρος նիւսաբեր, կամ ուսով կրօղ։
Որպէս եւ նմանութեամբ ասի.
Վա՛յ բեռնակրիս ծանրութեան մեղաց դժնէից. (Նար. ՟Է։)
Եկա՛յք առ իս աշխատեալք ի մեղս, եւ բեռնակիրք յանօրէնութեան. այսինքն ծանրաբեռնեալք. (Լմբ. հանգ.։)
Եւ էին Սողոմոնի եօթանասուն հազար բեռնակրաց։ Կացոյց զնա ի վերայ հարկաց բեռնակրաց տանն Յովսեփայ. (՟Գ. Թագ. ՟Բ. 35։ ՟Ժ՟Ա. 28։)
carriage, conveyance;
cargo.
ἁχθοφορία bajulatio, vectio, ferre sarcinas, vel onera;
molestia Կրելն կամ բառնալն եւ բերել զբեռն. բեռ կրելը.
Եզինք եւ ամենայն բեռնակիրք՝ առ ի յերկրագործութիւն եւ ի բեռնակրութիւն (կամ ի բեռնկրութիւն)։ Բառնալ զ՝ի հեռուստ շահաւէտս բերս բեռնակրութեան. (Պիտ.։)
Նմանութեամբ Կրելն զծանրութիւն, զաշխատութիւն.
Մեծ քան զայս օրինակ սիրոյ կամ կցորդութեան, կամ բեռնակրութեան ոչ մարթի լինել. այսինքն բառնալոյ զծանրութիւն եղբօրն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Որք տեռեցին զնոսա բեռնակրութեամբ. այսինքն քաղեցին զոգիս նոցա ծանր աշխատութեամբ. (Վրդն. ծն.։)
burdened.
Եկա՛յք առ իս ամենայն աշխատեալք եւ բեռնաւորք. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
come now ! come on!
φορά latio, motus, impetus Արմատ Բերել բային. որպէս Բերումն. ընթացք.
Ուխից ի վերայ միմեանց բերք՝ հարկանէին ընդ միմեանս։ Պատառեցան աղբիւրք. քազի պատառմանն եղելոյ՝ անարգել լինի բերն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բերք վշտացն իբր զտարափս ի վերայ եկեսցեն. (Երզն. մտթ.։ )
(Լուսաւորքն) ո՛չ միայն նշանս ցուցանեն, այլ եւ կրակիցք են բերի տարերցս. (Վրդն. ծն. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐ (ոյ, ոց, ովք. կամ ի, ից.) γέννημα, φορά, καρπός, ἕργον germen, fructus, fruges, opus Բարիքն՝ զորս բերէ երկիր. արդիւնք երկրի. պտուղ, բեղուն, արգասիք. երկրի բերք. բարիք.
Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա (այսինքն երկրի)։ Եղիցի ամենայն բերն նորա ի կերակուր. (Ղեւտ. ԺԹ. 25։ ԻԵ. 7։ )
Եւ ամենայն փայտ ծառատունկ տայր զբեր իւր առատութեամբ. (Ա. Մակ. ԺԴ. 8։ )
Զոր սերմանիցես ըստ բերից այգւոյն քո. (Օրին. ԻԲ. 9։ )
Ոչ եւս արբից յայսմ հետէ ի բերոյ որթոյ. այսինքն ի գինւոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ )
Ստեսցէ բեր ձիթենւոյ. (Ամբ. Գ. 17։ )
Ոչ ուտէր եւ ոչ ըմբէր ի բերից երկրաւորաց. (տպ. ի բերոց.) (Յճխ. Թ։ )
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք։ Եւ բերքն պակասք. (Փարպ.։ )
Դրախտս եւ տնկիցես, որ յետ բազմաց ամաց ի բեր հասանիցեն. (Ոսկ. մ. Ա. 21։ )
Պշուցեալ էին եւ ընդ բազմապատիկ բեր դրախտին պտղոցն։ Զբեր մրգոյն։ Ամենազգի բերօք պտղօք։ Մոշայ վայրի, որ է բերք լերին։ (Հող) արգաւանդ ի բերս բուսոց. (Վրդն. ծն. ել։ )
ԲԵՐ. φορά fertilitas, proventus Արգասաւորութիւն. առատ պտղաբերութիւն. առատութիւն բարեաց կամ չարեաց. արգասիք բարի կամ չար.
Բերս եւ անբերութիւնս պտղոց։ Բերոց եւ անբերութեանց։ Անիրաւութեանց բերս եբեր ժամանակն այն։ Ի հասակի ափման յղփութեան ամենեցուն որայիցս, եւ ի բերի անկցի ի վերայ չարն (ջրհեղեղի). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բազում անգամ եւ սխալանացն յինքեան ցուցանէ բերս՝ մշակականն, զանբերութեանց պտղոյն եւ զկարկտիցն. եւ զինուորականն զպարտութեանցն. (Պիտ.։ )
Բարեացն բերք հալեալ։ Զբերս գործոց նանրութեանց ... անախորժելիս հաստողին զքեզ Աստուծոյ։ Իւրականօք կորստեան բերիւք՝ դժնդակարմատն շառաւեղօք. (Նար. Դ. Թ. ԺԸ։)
ԲԵՐ. լայնաբար, ո՛ր եւ է բարիք ի պէտս ուտելոյ բերեալ կամ եկեալ ուստեք. կամ որպէս Բերումն՝ ըստ Ա նշ.
Խորտիկս կերակրոց յօդոյ՝ լորամարգոյ բեր. Փիլ. ժ. բան.։ Պարգեւեն եւ նոցա ի յիւրեանց բերոյն (ի բերեալ որսոյն). (Փարպ.։)
Եւս եւ Արտադրութիւն կամ ծնունդ կենդանեաց.
Կենդանածնէր զջուրսն ի բերս զանազան զեռնոց եւ չորքոտանեաց եւ բուսոց. այսինքն ի բերել, կամ ի ծնանել. (Զքր. կթ.։)
ԲԵՐ 3 ԲԵ՛Ր. φέρε, ἅγε age, agedum, agesis, eja Ի հրամայականէ բայիս Բերել, ըստ ոճոյ յունաց. զոր թրակացին կոչէ մակբայ յորդորման. Աղէ. օ՛ն. հա՛պա. ե՛կ.
Բե՛ր, զաստուածային հանդէս իմաստասիրութեան զգեցցո՛ւք. (Սահմ. Ա։)
Բե՛ր յաւէտ ընդ գնասցուք, զոր եւ օգտակար գոլ ասեմք։ Բե՛ր այժմ ի խորս նոցա իմացուածոց իջուցեալ զմիտս՝ զճշմարտութեան գիւտ անտի հանցո՛ւք. (Պրպմ.։)
ԲԵՐ ԱՍԵԼ. կամ ԲԵՐՋԻ՛Ր ԱՍԵԼ. φέρε εἱπεῖν exempli gratia Որպէս թէ ասել. օրինակ իմն. զոր օրինակ.
Ի վերայ ազգաբանութեանցն՝ ի մի տարեալ հանեն՝ ե՛կ բե՛ր ասել, յարամազդ սկիզբն. (Պորփ.։)
Դարձեալ՝ անեղութիւն ասի, որ ոչ եղեալ երբէք, եւ ոչ ինել կարօղ է. բե՛ր ասել, զեռանդիւնիցն զձեւ, որ ոչ երբէք եղեւ քառանկիւնի, եւ ոչ եղիցի երբէք։ Բե՛ր ասել, սահմանի կենդանին այսու բանիւ, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Զէութեանց սահմանս, կամ բե՛ր ասել, զպատահմանցն։ Որպէս բե՛ր ասացից, այգի ոմն տնկէ. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Առ ի գիտութիւն բացահոսութեան եւ չարամերձութեան բանի բերջ ի՛ր ասել. (Շիր.։) IV.
product, fruit;
a not in music.
φορά latio, motus, impetus Արմատ Բերել բային. որպէս Բերումն. ընթացք.
Ուխից ի վերայ միմեանց բերք՝ հարկանէին ընդ միմեանս։ Պատառեցան աղբիւրք. քազի պատառմանն եղելոյ՝ անարգել լինի բերն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բերք վշտացն իբր զտարափս ի վերայ եկեսցեն. (Երզն. մտթ.։ )
(Լուսաւորքն) ո՛չ միայն նշանս ցուցանեն, այլ եւ կրակիցք են բերի տարերցս. (Վրդն. ծն. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐ (ոյ, ոց, ովք. կամ ի, ից.) γέννημα, φορά, καρπός, ἕργον germen, fructus, fruges, opus Բարիքն՝ զորս բերէ երկիր. արդիւնք երկրի. պտուղ, բեղուն, արգասիք. երկրի բերք. բարիք.
Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա (այսինքն երկրի)։ Եղիցի ամենայն բերն նորա ի կերակուր. (Ղեւտ. ԺԹ. 25։ ԻԵ. 7։ )
Եւ ամենայն փայտ ծառատունկ տայր զբեր իւր առատութեամբ. (Ա. Մակ. ԺԴ. 8։ )
Զոր սերմանիցես ըստ բերից այգւոյն քո. (Օրին. ԻԲ. 9։ )
Ոչ եւս արբից յայսմ հետէ ի բերոյ որթոյ. այսինքն ի գինւոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ )
Ստեսցէ բեր ձիթենւոյ. (Ամբ. Գ. 17։ )
Ոչ ուտէր եւ ոչ ըմբէր ի բերից երկրաւորաց. (տպ. ի բերոց.) (Յճխ. Թ։ )
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք։ Եւ բերքն պակասք. (Փարպ.։ )
Դրախտս եւ տնկիցես, որ յետ բազմաց ամաց ի բեր հասանիցեն. (Ոսկ. մ. Ա. 21։ )
Պշուցեալ էին եւ ընդ բազմապատիկ բեր դրախտին պտղոցն։ Զբեր մրգոյն։ Ամենազգի բերօք պտղօք։ Մոշայ վայրի, որ է բերք լերին։ (Հող) արգաւանդ ի բերս բուսոց. (Վրդն. ծն. ել։ )
ԲԵՐ. φορά fertilitas, proventus Արգասաւորութիւն. առատ պտղաբերութիւն. առատութիւն բարեաց կամ չարեաց. արգասիք բարի կամ չար.
Բերս եւ անբերութիւնս պտղոց։ Բերոց եւ անբերութեանց։ Անիրաւութեանց բերս եբեր ժամանակն այն։ Ի հասակի ափման յղփութեան ամենեցուն որայիցս, եւ ի բերի անկցի ի վերայ չարն (ջրհեղեղի). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բազում անգամ եւ սխալանացն յինքեան ցուցանէ բերս՝ մշակականն, զանբերութեանց պտղոյն եւ զկարկտիցն. եւ զինուորականն զպարտութեանցն. (Պիտ.։ )
Բարեացն բերք հալեալ։ Զբերս գործոց նանրութեանց ... անախորժելիս հաստողին զքեզ Աստուծոյ։ Իւրականօք կորստեան բերիւք՝ դժնդակարմատն շառաւեղօք. (Նար. Դ. Թ. ԺԸ։)
ԲԵՐ. լայնաբար, ո՛ր եւ է բարիք ի պէտս ուտելոյ բերեալ կամ եկեալ ուստեք. կամ որպէս Բերումն՝ ըստ Ա նշ.
Խորտիկս կերակրոց յօդոյ՝ լորամարգոյ բեր. Փիլ. ժ. բան.։ Պարգեւեն եւ նոցա ի յիւրեանց բերոյն (ի բերեալ որսոյն). (Փարպ.։)
Եւս եւ Արտադրութիւն կամ ծնունդ կենդանեաց.
Կենդանածնէր զջուրսն ի բերս զանազան զեռնոց եւ չորքոտանեաց եւ բուսոց. այսինքն ի բերել, կամ ի ծնանել. (Զքր. կթ.։)
ԲԵՐ 3 ԲԵ՛Ր. φέρε, ἅγε age, agedum, agesis, eja Ի հրամայականէ բայիս Բերել, ըստ ոճոյ յունաց. զոր թրակացին կոչէ մակբայ յորդորման. Աղէ. օ՛ն. հա՛պա. ե՛կ.
Բե՛ր, զաստուածային հանդէս իմաստասիրութեան զգեցցո՛ւք. (Սահմ. Ա։)
Բե՛ր յաւէտ ընդ գնասցուք, զոր եւ օգտակար գոլ ասեմք։ Բե՛ր այժմ ի խորս նոցա իմացուածոց իջուցեալ զմիտս՝ զճշմարտութեան գիւտ անտի հանցո՛ւք. (Պրպմ.։)
ԲԵՐ ԱՍԵԼ. կամ ԲԵՐՋԻ՛Ր ԱՍԵԼ. φέρε εἱπεῖν exempli gratia Որպէս թէ ասել. օրինակ իմն. զոր օրինակ.
Ի վերայ ազգաբանութեանցն՝ ի մի տարեալ հանեն՝ ե՛կ բե՛ր ասել, յարամազդ սկիզբն. (Պորփ.։)
Դարձեալ՝ անեղութիւն ասի, որ ոչ եղեալ երբէք, եւ ոչ ինել կարօղ է. բե՛ր ասել, զեռանդիւնիցն զձեւ, որ ոչ երբէք եղեւ քառանկիւնի, եւ ոչ եղիցի երբէք։ Բե՛ր ասել, սահմանի կենդանին այսու բանիւ, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Զէութեանց սահմանս, կամ բե՛ր ասել, զպատահմանցն։ Որպէս բե՛ր ասացից, այգի ոմն տնկէ. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Առ ի գիտութիւն բացահոսութեան եւ չարամերձութեան բանի բերջ ի՛ր ասել. (Շիր.։) IV.
that has the mouth open, open-mouthed;
delighted to admiration;
open-mouth, open-mouthed;
— լեալ հայել, — պշուցեալ հայել, to gape after, at, for, to desire ardently, to long for impatiently, to contemplate open-mouth.
κεχηνώς hians, inhians, χαύκων το στόμα aperto ore Որոյ բերան է բաց. բացեալ բերանով. քաղցեալ եւ ծարաւի, անյագ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. լի փափաքմամբ եւ ապշութեամբ. անձկանօք. կարօտալից. բերանը բաց, բաց բերնով.
Յամենայն գարշելիս (ի կերակրոց) բերանաբաց եղեալ գազանաբար առաւել քան զհեթանոսս. (Շ. թղթ.։)
Բերանաբաց յուսով սպասեմք ընդունելութեան արքային մերոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Որում բերանաբաց կալով ի փափագման դասք սերովբէից. (Լմբ. ստիպ.։)
Ամենեքեան բերանաբաց հառաչէին զկնի նորա (յետ մահուանն). (Բուզ. ՟Ե. 43։)
with the mouth full.
Լիաբերան. անյագութեամբ. համարձակ. լեցուն բերնով. յն. բոլորով բերանով. բանալով զբերանն.
Ուտէին զիսրայէլ բերանալիր ամենայն բերանով. (Ես. ՟Թ. 12։)
Զորոց եւ տէրն իսկ ամենայնի բերանալիր գովէր զազնուականութիւնսն. (Կորիւն.։)
Զնա ամենայն ոք բերանալիր բամբասէ՝ վասն լուտալոյն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
too great a freedom of speech;
gluttony;
state of a person who is not fasting.
Լուծումն բերանոյ ի պահոց. լուծանելն զպահս. ծոմը կամ պաքը աւրելը.
Որպէս թէ ընդ անգործութիւն եւ ընդ բերանալուծութիւն՝ խառնել եւ զքնոյն խորութիւն (ի կիւրակէն). (Յհ. իմ. ատ.։)
bit, bridle, gag;
with the mouth shut, dumb, speechless;
— լինել, to become dumb.
Որոյ բերանն կամ ցռուկն կապեալ իցէ. եւ Ափիբերան պապանձեալ.
Որ գործեն զերկիր, մի՛ բերանակապ լիցին. (Գէ. ես.։)
Նմա չկարեմք ինչ ասել. զի բերանակապք եմք. (Ոսկիփոր.։)
Մեք բերանակապ եւ անբան եւս լինիմք ի ժամ մահուանն. (Նանայ.։ եւ Ճ. ՟Թ.։)
that has a pain in the mouth;
sore mouth.
Ցաւ կամ խոց բերանոյ. որ եւ առ Գաղիանոսի Բերան գրի. ἅφθαι ulcera in ore
Գարուն միջակ ... բերանացաւ խիստ, եւ աղբերաց պակասումն. (Տօմար.։)
with the mouth.
Ծիծառն՝ յորժամ զտառապանաց բունիկն կամիցի շինել, բերանացի քաղէ տանի շիղս. (Վեցօր. ՟Ը։)
governor of a castle, commander of a fortress, castellan;
—ք, garrison.
Հրաման տային բերդակալին. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
Լցեալ բազում համբարօք՝ բերդակալս թողուին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Եւ բերդակալեանքն ... նեղեցին զնոսա ըստ հրամանին տուելոյ. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
Լցեալ բազում համբարօք՝ բերդակալս թողուին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Եւ բերդակալեանքն ... նեղեցին զնոսա ըստ հրամանին տուելոյ. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
imprisoned in a fortress.
Արգելեալ կամ արգելմամբ ի բերդի.
Ի բերդարգել պաշարմանն. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
fortresses, castles;
garrison.
ամրոցք. բերդեր.
Զբերդեան ամրոցացն հայոց ի բաց կալան. (Փարպ.։)
Տային հրաման ի բերդեանն, զի նեղեսցեն զնոսա։ Զազատ կանանին անդէն ի բերդեանն բաշխէր. (Բուզ. ՟Դ. 58. եւ 59։)
joyful, delicious, delightful, pleasant, diverting, delectable;
content, cheerful.
Ուրախալի, կամ ուրախալից, եւ բերկրեալ.
Դու մի՛ տրտմիր բերկրալի, զքեզ ոչ թողից յաշխարհի. (Գանձ.։)
cf. Բերկրալի.
ԲԵՐԿՐԱԼԻՐ ԲԵՐԿՐԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ բերկրութեամբ. խնդալից. ուրախալից.
Ա՛յ հրաշագործ բերան բերկրալիր՝ դու լռեցեր այժմ ի խօսելոյ. (Գանձ.։)
Աներկիւղ խնդութեամբ եւ բեկրալից ուրախութեամբ. (Շար.։ Զքր. կթ. խչ.։)
cf. Բերկրալի.
ԲԵՐԿՐԱԼԻՐ ԲԵՐԿՐԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ բերկրութեամբ. խնդալից. ուրախալից.
Ա՛յ հրաշագործ բերան բերկրալիր՝ դու լռեցեր այժմ ի խօսելոյ. (Գանձ.։)
Աներկիւղ խնդութեամբ եւ բեկրալից ուրախութեամբ. (Շար.։ Զքր. կթ. խչ.։)
cf. Բերկրալի.
Սիրոյն արտասուքն եւ տրտմութիւն քան զամենայն ծաղր հեշտալի եւ բերկրականք են. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
belveder, stage.
Հրամայեաց բազմել ի վանդակս բերկրանոցին առ ի ճաշակել կերակուր. (ՃՃ.։)
joy, mirth, pleasure, content, delight;
բերկրանօք, deliciously.
Անհամեմատ, կամ անկշռելի, կամ անբաւ բերկրանօք։ Բարեզարդաբար բերկրանօք բերին։ Խօսնակ բերկրանաց։ Ախորժ բերկրանաց ճաշակմամբ. (Նար.)
joyful joyous, cheerful.
Պատարուն բերկրութեամբ. բերկրալից.
Վայելչական եւ բերկրապատարն խնդութեամբ. (Նար. խչ.։)
joy, mirth, contentment, pleasure, delight, gaiety, agree-ableness, satisfaction, complaisance, mildness.
χαρά, εὑφροσύνη gaudium, laetitia Բերկրանք, բերկրումն. բարկրութիւն, այսինքն ցնծութիւն, ուրախութիւն. խնդութիւն. խնտում, ցնծում.
Ուրախանայի յանտրտում բերկրութեան վայելիւք։ Զուրախութեանցն բերկրւոթիւնս։ Ուրախակիցք իմումս լինցիք բերկրութեան։ Ի զգայութեանցն բերկրութիւնս. (Պիտ.։)
Անանց կամ հոգեւորական բերկրութիւն։ Բերկրութիւն հարսանեաց, կամ բարւոյ, կամ բարեաց։ Ձայն, կամ բարբառ, կամ նաւակատիք, կամ բաժակ բերկրութեան. (Նար.։)
Ի բերկրութեան լինել եւ յուրախութեան։ Միշտ խնդութիւն, համակ ցնծութիւն, յաւէտ բերկրութիւն։ Միով բանիւ պարառութեամբ բերկրութիւն զիրսն անուանեաց եւ ցնծութիւն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
turpentine-tree;
juniper-tree;
բեւեկնոյ խիժ orկռէզ, colophony, rosin.
գրի եւ որպէս ռմկ. ԲԵՒԵԿՆ. τερέβινθος, τέρμινθος terebinthus Ծառ բեւեկնոյ, որոյ խէժն է ռետին.
ԲԵՒԵԿՆԻ. որպէս Գի. սարոյ. ռմկ. գիհի. արտըճ. ըստ յն. ա՛րքեւթօս (որպէս թէ հերիքենի, բաւականի. կամ շատենի) ἅρκευθος juniper
nailed, fastened with nails.
Կապեալ, այսինքն պիդեալ բեւեռօք. բեւեռապինդ. երկաթագամ.
cf. Բեւեռակապ.
Տախտակամած ... բեւեռապինդ ... երկաթադամ տապան գործե. (Ագաթ.։)
Բեւեռապինդ ամրացուցանել. (Ասող. ՟Գ. 11։)
Բեւեռապինդ հեզուսմամբ. (Վրդն. ծն.։)
scarab, beetle;
stag-beetle;
cockchafer.
ԲԶԷԶ ԲԶԻԶ. որ եւ ԲՆԴԵՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarabeus, scarabelaphus Ճճի բզզօղ՝ ո՛րպիսի եւ իցէ. մանաւանդ՝ որոյ թեւքն եւ ամփոփեալ ի պատեանս, եւ առաւել աղտաղասէրն.
Զայլ զբիւրս ի բզզոց անզարդ զեռունս։ Զամենայն զեռունս եւ զբզիզսն ... ժայթքեալ արտաքս բերցես. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Զկէսն պարթեւս, այսինքն զմեղու. եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն ... զբզէզս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Մանտր բզէզն, որ ի մէջ վարդին լինի։ Յաղագս բզեզոյ. (Վստկ. ՟Ճ՟Բ. ՟Ճ՟Ը։)
cf. Բզէզ.
ԲԶԷԶ ԲԶԻԶ. որ եւ ԲՆԴԵՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarabeus, scarabelaphus Ճճի բզզօղ՝ ո՛րպիսի եւ իցէ. մանաւանդ՝ որոյ թեւքն եւ ամփոփեալ ի պատեանս, եւ առաւել աղտաղասէրն.
Զայլ զբիւրս ի բզզոց անզարդ զեռունս։ Զամենայն զեռունս եւ զբզիզսն ... ժայթքեալ արտաքս բերցես. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Զկէսն պարթեւս, այսինքն զմեղու. եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն ... զբզէզս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Մանտր բզէզն, որ ի մէջ վարդին լինի։ Յաղագս բզեզոյ. (Վստկ. ՟Ճ՟Բ. ՟Ճ՟Ը։)
blear, bleared;
Գիճակն.
Բժոտ, բժոտեալ. ունօղ զբիժ, որպիսի լինին աչք տկարացեալք կամ բծաւորք.
Մտացն ակն՝ եթէ ընդ ծուխս ինչ աշխարհի իրացս գայցէ, բժաբե՛ր արտօսրալից լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
talisman, amulet, phylactery.
ἵαμα sanatio, remedium, ἁλεξιφάρμακον, περίαμμα amuletum, ligamen որ եւ ԲԺԻԺ. Սուտ դեղ բժշկութեան. կախարդանք. ծրարք եւ արարք վհկաց ի սուտ կարծիս բուժելոյ զախտս, կամ պահելոյ ի պատահարաց. է՛ որ տխմարական, եւ գործ սնապաշտութեան, եւ է՛ որ դիւթական եւ դիւական. հա մայիլ.
Գտանէին ի ներքոյ հանդերձից նոցա յուռութուլունս, եւ բժժանս յամենայն կռոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 40։) Ուր որպէս յուռութուլունք՝ ի յն. է ἰερώματα այսինքն նուիրականք, կամ սրբազան կարծեցեալ իրք հեթանոսանկանք. նոյնպէս եւ բժժանք՝ է ἱαμνεία (իբր յատուկ անոճն). զոր թարգմանիցն մեր առնու իբր ἵαμα , որ է բուժումն, բժշկութիւն։ Վասն որոյ բժժանքն լինի որպէս Բուժանք. այսինքն իրք բժշկարարք եւ ազատարարք՝ ստութեամբ.
Եւ ոմանց քերել բերել ի ծեփածոյ նաւին նաւթոյ՝ ի բժշկութիւն եւ ի ջնջոց ցաւոց ինչ բժժանաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Դիւթութեամբք եւ բժժանօք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Եթէ բժժանօք ինչ յուռթից կախարդել խորամանկեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ յուռթի բժժանօք. այսինքն իբր կախարդական դեղովք կամ հնարիւք լեալ. (Լմբ. համբ.։)
Կախարդութեամբ, եւ հնարիւք բժժանաց։ Առանց ամենայն բժժանաց կատարին ի Քրիստոսէ բժշկութիւնքն. (Բրսղ. մրկ.։)
Պատրաստեաց կերակուր բժժանօք կախարդութեամբ։ Ճ. (՟Ա.։)
Դեւն ունէր բարձեալ յամենայն անդամս իւր բժժանս դեղոց։ Բելիար ունէր յամենայն անդամս իւր բժըժանս դեղոց բարձեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
medical;
բժշկականն, cf. Բժշկականութիւն.
Ասեմք՝ բժշկական գիրք, բժշկական դեղ, բժշկական գործի. (Սահմ. ՟Ը։)
Ըստ բժշկական արուեստին բերէիք զնմանութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հրաժարել ի վնասակարացն ըստ բժշկական բանին՝ եւ մեզ է օգտակար. (Բրս. հց.։)
Բժշկական կրթականութիւն ամենափորձ հնարաւորութեամբ՝ պատճառ կենաց անախտականաց. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
Պարտ է, զի նա կամեսցի զառողջութիւնն, եւ ապա դեղքն բժշկականք ազդեսցեն. (Լմբ. սղ.։)
Տեղի տան վէրք՝ բժշկական զօրութեան քո մեծի. (Սարկ. աղ.։)
Մերթ՝ որպէս Բժիշկ. հմուտ բժշկութեան.
Լուայ ի բժշկականէ ումեքէ եւ անցելոյ ընդ բանս բժշկականս՞ Մաշկ.։
Ա՛յլ արհեստք՝ կա՛մ յաղագս մարմնոյ է, որպէս բժշկականն, կամ յաղագս այնոցիկ՝ որ արտաքոյ մարմնոյ. որպէս հիւսնականն, շինողականն, դարբնականն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
Բժշկական, անուամբն Աստուծոյ, արարեալ մխիթարայ իմաստուն բժշկի, որ ի հեր քաղաքէ. (Մխ. բժիշկ.։)