cf. Կամն.
ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Զկանայս եւ զմանկտիս հանէին ընդ ցից սայլից, զկէսս՝ զոր ի ներքոյ կամացն արկեալ կասուին. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
Կոխիցէ ոք զկալ կամնասայլիւք։ Զանիւ կամնասայլին։ Իբրեւ զանիւս նորս սղոցաձեւ կամնասայլից. (Ես. ՟Ի՟Ե. 10։ ՟Ի՟Ը. 27։ ՟Խ՟Ա. 15։)
Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Շ. մտթ. ՟Գ. 12։)
Ի կալ կամնասայլից անիւքն սղոցաձեւք զցորեանն չկտրեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
to be stubborn, obstinate, obdurate.
ԿԱՄՇԱՆԱԼ. Իբրու Կաշիանալ, խստանալ. կամ Պակասիլ ի լուսոյ.
Կուրացեալ հրէիցն կամշացեալ սրտիւք, կամին սպանանել զկեանս ազգի մարդկան. (Տաղ.։)
voluntarily, willingly, of one's own accord or free will.
ԿԱՄՈՎԻՆ. Լինի եւ ԿԱՄՈՎԻ. որպէս թէ Կամաւն, Կամաւ. Կամաւորապէս. ինքնակամ.
Սպանանելով զիս կամովին, եւ նենգելով անձամբ անձին. (Յիսուս որդի.։)
Այլ տալ յօժար եւ կամովին, զի բարութեանց պատահեսցին. (Շ.)
Եւ միշտ կենդանին՝ մեռեալ կամովին։ Ես իմ կամովին՝ վասն իմ հաւատին՝ փոխան քրիստոսին մեռանել կամիմ։ Որպէս հօտ յաղին՝ այնպէս դիմեցին ի մահ կամովին. (Գանձ.։)
Մեծ մարդասիրի՝ շարժեալ կամովի՝ ի գործըս բարի. (Գանձ.։)
firm, solid, stable, stationary;
chant, plain-song.
στάσιμος stativus, stabilis, constans, firmus. Կայուն. հաստատուն. եւ որ ինչ լինի յոտին կալով. տեղը կեցօղ, կեցած.
Կարկառն ցրուական է, եւ բլուրն՝ կայական. (Վրդն. ծն.։)
Տաղից, երգոց, չափականաց, կայականաց, պարաւորաց. այսինքն երգոց որ նուագին կալով առ ետեղ առանց պարելոյ. (Փիլ. տեսական.։)
station, place, post, site;
position;
dwelling, residence, abode;
station;
cf. Կայուն;
վերին, գերակայիցն —ք, heaven.
որ եւ ԿԱՅԵԱՆ. Ի սուրբ գիրս վարի անխտիր որպէս Կայք, եւ կայարան. հաստատուն կալն, հաստատութիւն, կարգ, դեգերանք. եւ Տեղի հաստատուն. στάσις statio θέσις situs δίαιτα mora եւ այլն. կենալն, եւ կենալու տեղ.
Կայան ոտից տեառն մերոյ։ Կանգնեցին զտունն տեառն ի կայանի իւրում։ Կացին ի կայանի իւրեանց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 2։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 13։ ՟Լ. 16։)
Կայանս ամենայն անասնոյ անասնոց. յն. մսուր. (խորշ. ՟Բ. Մնաց. 28։)
Եդ նմա կայանս զառապարս. յն. բնակութիւն կամ գեգերանք, ընթացք կենաց. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 6։)
Յայլ գիրս հասարակօրէն՝ որպէս Կայարան, օթեւան. վայր. բնակարան. դիրք. դադարք, տեղի. կողմն.
Կայանք աստեղաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
Վերին, կամ ճշմարտիցն կայանից. (Յճխ.։ Սարգ.։)
Ի ստորայնոցն գերակայիցն կայանս. (Շար.։)
Ընկէց (զարուսեակն) ի դասու կայանէն. (Խոսր.։ Յիւրաքանչիւր դասս եւ ի կայանս. Լմբ.։)
Հեռաբնակ կայանիւք զտտանել. (Պիտ.։)
Ի կայանս նորոգն դաղմատիոյ. (Նար. խչ.։)
Եւ երբեմն որպէս Կայք. կայումն. դադարումն.
Բնութիւն է սկիզբն իւրաքանչիւր գոյից շարժման եւ կայանի. (ըստ այլ թարգ. եւ հանդարտելոյ) (Դամասկ.։)
Ամենայն ինչ ծնունդ է շարժման եւ կայանի. (Վրդն. ծն.։)
Լցուցիչ է բոլորից, եւ պատճառ շարժման եւ կայանի. (Նչ. եզեկ.։)
Իւրաքանչիւր շարժմանց եւ կայանիցն. (Նիւս. կազմ.։)
Մերթ եւս իբր Կայուն, եթէ չիցէ այսպէս գրելի.
Իմացեալ զկայանսն եւ զփոփոխեալսն. (Խոր. աշխարհ. ձ։)
Զգետն զպղտորն, եւ զկայունն եւ զկայանն պարզեսցէ. (Ագաթ.։)
to be composed;
cf. Կամ.
ἴσταμαι sto, consisto. Կայս ունել. անշարժ առնուլ. կալ. զետեղիլ. հաստատիլ. դադարել.
Կայանան եւ զտեղի առնուն եւ մնան. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի շարժմանէ թարթել ական մի չկայանամ. (Շ. իմ. եղակ.։)
Որպէս խաւար ոչ ունի կայանալ մերձ անստուեր լուսոյ. (Շ. ամենայն չար.։)
Խորանին սրբութեան, ուր սեղանն սուրբ կայանայ. (Նար. երգ.։)
Օդ ծանր գոլով քան զհուր, ի ներքոյ հրոյն կայացաւ. (Վրդն. ծն.։)
Ասել զբնութիւն ծընունդ շարժման՝ որք կայանան։ Ի ըստորին կոյս կայացեալ հող ծանրական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Որ քամահէ զընչիւք, անտրտում կայանայ. պիտի լուսոյ ըստ ձձ. կայ մնայ։)
cf. Կայանամ.
ԿԱՅԱՆԱՆԱԼ. cf. ԿԱՅԱՆԱՄ. որ եւ ասի ԿԱՅԱՒՈՐԱՆԱԼ. Զկայ առնուլ մոլորակաց ի դառնալն ընդ նոյն վայր.
Լուսաբերն կայանանայ, յորժամ ի հետեւեալ արեգականն բացակայանայցէ մասունս ՟Խ՟Ը. (Շիր.։)
cf. Կայուն.
Որ ունի կայան հաստատուն. կայուն. անշարժ.
(Ոմանք յարարածոց՝) կայանաւորք են. (Եղիշ. յես.։)
(Երկինք են) կայանաւոր սահմանք. (Ագաթ.։)
cf. Կայան;
station, rail-way station;
terminus;
wharf;
landing place;
— կառաց, coach-stand;
— ելից, մտից, departure;
arrival.
Կենդանակերպ ... որք են եօթնից մոլորակացըն կայարան. (Շ. իմ. եղակ.։)
Բացաւ կայարան շիրմին՝ դիր գերեզմանին. (Գանձ.։)
Տեղի կալոյ, կայան. վայր.
Վերնաբնակ կայարան վերինն ԵԷմի. (Անան. եկեղ։)
Ի յայս կայարան կենաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Տեղիք կայարանացն են ի ներքոյ հաստատութեան. որպէս ռամկականն կայանք մոլար կարծեաց հազարամեայց։
station-master, superintendent.
cf. Կայան.
στάσις, θέσις statio, situs. cf. ԿԱՅԱՆ, ըստ ամենայն առման.
Կայեան բնակութեան։ Զտունս եւ զկայեանս ուխտականացն. (Յհ. կթ.։)
Մտին ի սուրբ կայեանս առաքինեացն. (Ագաթ.։)
Յանպատում կայեանսն։ Յիւրաքանչիւր կայենից (օթեւանաց երկնից). (Յճխ. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ե։)
Պարսպեաց զնա տեղւոյն իսկ կայենիւք ( կամ կայենեօք). (Ոսկ. ես.։)
վերինք ի կայենից իւրեանց. (Ճշ.։)
(Եղիա) ի ցնծալի կայեանն՝ օդագնաց լինելով՝ ամբարեցաւ. (Պիտ. ուր եւ դրախտն կոչի կայեանք ադամայ։)
Ի նորա կայեանսն ժամանել. (Լմբ. առակ.։)
Կազմեալ զհանգստարանն սրբոյն՝ պատուեցին զպարկեշտ մարմինն ըստ արժանի կայենից ճշմարտին. այսինքն դրից կամ կալոյ ի շիրմի. (Փարպ.։)
Կայեանն՝ զոր արդէն իսկ կայցես յետ մկրտութեանն առաջի մեծի բեմբին (սրբութեան), անտի փառացն է նախատիպ. (Ածաբ. մկրտ.։)
to gush, to spout out.
ԿԱՅԹԱՆԵԼ. Կայթել կսմ կայթս հանել. ոստնուլ, ցայտել շառաչմամբ. ցաթկել.
Աղբիւրք որպէս յերակաց ի վեր կայթանել կայլակէն (լաւ եւս՝ կայթանեալ կայլակեն). (Եպիփ. սղ.։)
clapping of hands;
stamping;
shouting, applause, cheers, acclamations;
caper;
clattering.
ԿԱՅԹԻՒՆ եւ ԿԱՅԹՈՒՄՆ. κρότος crepitus, strepitus, plausus, qui fit manu, pedibus, remis etc. Կայթք. կայթելն. ճայթիւն, ցայտիւն. բաբախիւն ձեռաց կամ ոտից, եւ այլն դոփիւն. ծափք.
Յարդանք, եւ կայթիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Սաստիկ եղեալ լինի ի շարժմանէն կայթիւնք։ Կայթումն յամենեցունց իբրեւ ի միասին խնդութեամբ։ Իրանին կայթմանէ դէ՛պ է պատառել մասին այնմ ամպոյն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 48։)
Բագնօքն հրովն եւ աղբերբն ահագին իմն տեսիլ եւ փայլումն, եւ թնդմունս եւ կայթմունս գործէին. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Եւ ոչ կուրետացն հնչմունք, կայթմունք, եւ կաքաւն զինուք զաստուծոյ լալոյն զձայնն թաքուցանելով. (Ածաբ. ի ծն.։)
Հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց նոցա եւ վահանաց հնչեցուցանէին զերեսս երկրին. (Յհ. կթ.։)
cf. Կայթիւն.
to drop, to flow by drops, to fall drop by drop, to trickle;
to leak, to run out;
to stream, to flow.
ԿԱՅԼԱԿԱՆԱՄ ԿԱՅԼԱԿԵՄ ԿԱՅԼԱԿՆԱՆԱՄ. σταλάω, καταστάζω stillo, destillo. Բղխել, հոսել իբրեւ զկայլակս. ծորիլ. թորթորիլ. ցայտել. յորդել. վազել՝ ցաթկել արունի, ջրի, եւ այլն.
Աղբերաց արեան եւ ջրոյ կայլակեցեալ. (Միսայէլ խչ.։)
Ի հատանել հերացն՝ շիթս արեան կայլակացեալ հոսի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Աստուածաբան ասէ, ել ջուր ի կողէն քրիստոսի, զի ցուցցէ՝ թէ մեռեալ է. կայլակեաց արիւն, զի ցուցցէ՝ թէ կենդանի է. (Տօնակ.։)
Աղբիւրք որպէս յերակաց ի վեր կայլակեն. (Եպիփ. սղ.։)
Մատռուակեա՛ զարեան քո վտակ՝ անմեղ կայլակեալ. (Լմբ. սղ.։)
Վտակք կրկնակի աղբեր կայլակնացեալ հրաշիւք. (Երզն. մտթ.։)
to cause to trickle.
Տալ կայլականալ. բղխեցուցանել.
Գերագոյն եւս գեր զոր ի մեռային զդառնահոսան ջրոցն ծորումն կայլակնացուցեալ բղխես զանոյշ եւ զքաղցրահամ արբումն. (Անան. եկեղ։)
leaking;
trickling.
Կայլականալն. բղխումն.
Կենդանի կայլակման արեան կենարարին. (Անան. եկեղ։)
Աղբերց կայլակմունք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
mixed with live coals;
smouldering.
ԿԱՅԾԱԽԱՌՆ ԿԱՅԾԱԿԱԽԱՌՆ. Խառն ընդ կայծս կամ ընդ կայծակունս հրոյ.
Էր զերիս աւուրս ի կայծախառն մոխրին, եւ ոչ մեռաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Հնոցի մոխրով կայծախառն մածուցին։ Հալեալ ձիւթ՝ կայծակախառն մածուցին. (Ճ. ՟Դ.։)
to break out in flames, to blaze.
ԿԱՅԾԱԿԱՆԱԼ. Հրանալ. շանթանալ. կրակ դառնալ կամ կտրիլ.
Ատրորակ կայծակացեալ հրադիմական կարմրութեամբ. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
lightning, thunder;
thunderbolt;
spark;
live or burning coal, glowing embers;
carbuncle, anthrax;
հրացայտ —կունք, lively sparks;
—կունս արձակել, թօթափել, to emit sparks;
to launch thunderbolts, to blast with lightning.
σπινθήρ scintilla ἅνθραξ carbo, pruna. Կայծ՝ մեծ կամ փոքր. շանթ. հուր կամ լոյս փայլատակեալ. եւ Կրակ. ածուխ վառեալ, խարոյկ. կայծ. եւ կրակ վառած.
Կայծակունք թօթափէին ի նոցանէ իբրեւ ի փայլատականց պղնձոյ։ Իբրեւ կայծակն ընդ եղէգն ընթասցին։ Որ սաստիկ կայծակունս յաչաց փայլատակեցուցանիցեն։ Լի բուրուառաւ կայծակունս հրոյ։ Շիջուցանիցեն զկայծակն իմ զմնացեալ։ Կայծակամբք կաղնւոյ։ Կրակարան կամ կրակեաղ կայծականց։ Փքովք կայծակունս արծարծանէ.եւ այլն։
Կայծակն կենդանութեան, կամ աստուածապաշտութեան, բանին, լուսոյ. (եւ այլն. Փիլ. լին.։ Վրդն. ել.։ Խոր.։ Նար.։)
ԿԱՅԾԱԿՆ. κεραυνός, σκεπτρός fulmen. Շանթ երկնառաք. կայծակ. ... որ ասի եւ ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ.
Շանթք ի վայր բերեալ՝ կոչի կայծակն. (Տօմար.։)
Ոչ սատակես կայծակամբք հրոյ ի մեղանչելն մերում. (Վրք. հց. ձ։)
Ի կապիտողիոնն կայծակունք տեղացին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի փայլատականց կայծականց մեռանին անասունք եւ մարդիկ, եւ ոչ խանձատին. (Լմբ. իմ.։)
Ի ճնշմանէն սաստիկ փայլեալ նիւթ կայծական, եւ պատառմամբ թնդմամբ որոտ՝ ընդոստական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Իբրեւ զկայծակն իմն փայլակնահար զաշխարհն արարեալ։ Իբրեւ զկայծակն ի վերայ հասեալ. (Յհ. կթ.։)
ԿԱՅԾԱԿՆ. ἅνθραξ carbunculus. Նմանութեամբ՝ անուն պալարի, կեղոյ, խաղաւարտի, որ ունի այտուցս. կոչի եւ Կայծոռիկ.
Ախտ հիւանդութեան, որ էր նա կեղ. զի ըստ նմանութեան նմին վասն այրելոյն իւրոց անուանէր կայծակն. (Եւս Պտմ. ՟Թ. 8։)
thunder-struck;
thundermg;
fulminating;
startling;
— ծառ, tree struck with lightning, ablasted tree;
— առնել, սատակել, to blast or strike with lightning, to thunders trike;
— եղեւ տուն նորա, his house has been struck with lightning.
ԿԱՅԾԱԿՆԱՀԱՐ ԱՌՆԵԼ. ԿԱՅԾԱԿՆԱՀԱՐԵԼ. Հարմամբ որպէս կայծքարի ընդ պողպատ՝ հուր բորբոքել. կամ որպէս շանթիւ հարկանել ի հրդեհել.
Եւ ինքն լիպարիտ իբրեւ զամպ հրախառն մտանէր եւ ելանէր, եւ կայծակնահար առնէր զբազումս. (Օրբել.։)
Իբրեւ զհուր կայծակնահարեալ ընդ ոլորտս երկրիս մերոյ ի վեր բարձրացուցին զբոցն տոչորիչ. (Յհ. կթ.։)
fulmination.
sparkling, bright, brilliant.
purified by fire.
Մաքրեալն իմանալի կայծակամբ հրոյ. մակդիր եսայեայ մարգարէի ըստ տեսլեան իւրում.
Կայծակնամաքուր յեսայիաս։ Քան զկայծակնամաքուր բերանն տպաւորագոյն. (Սարգ. յկ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Ամսվսածնին եսայեայ կայծակնամաքուր սուրբ մարգարէին. (Շար. Եփր. խոստ.։)
lightening, flashing.
Որ ցայտէ զկայծակունս, զկայծս, եւ զշանթս հրոյ.
Հուր կայծակնացայտ, որ տեղացն ի մեզ. (Յհ. կթ.։)
cf. Կարմրագեղ.
percussion-cap.
stability, firmness.
ԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ԿԱՅՈՒՄՆ. στάσις, τὸ στάσιμον, κατάστασις statio, quies, constantia θέσις situs. Կալն. կայանալն. կայուն գոլն. դադարումն. եւ Կայան, կայ, կայք. դիրք.
Երեւի դրութիւն՝ ի կողմանումն, ի կայութիւն. (Երզն. քեր.։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ կայութիւն (իբր կայունութիւն) ընդունել. (Երզն. մտթ.։)
Հաստատութիւն եւ կայումն ըստ առաքինութեան վարուցն հաստիցի։ Ցո՛յց զկատարեալ կայումն. (Նիւս. երգ.։)
Զերկոսեան ունելով յինքեան, շարժումն եւ կայումն. (Բրս. ծն.։ Մաքս. եկեղ.։)
Շարժեցաւ աթոռ հաստատութեան նոցա, եւ այլ ոչ էառ զկայումն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Արդարութեան, կամ լուսաւորաց կայումն։ Անլուծանելի կենացն յարտեւացեալ կայումն. (Սկեւռ. աղ.։ Երզն. մտթ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոխարկելով զմեծութիւնն իւրաքանչիւր՝ եւ զտեղւոյն կայումն փոխարկէ. (Պղատ. տիմ.։)
Միօրինակ է կայումն մատուցելոցն յաղօթս, եւ բազում բաժանմունս խնդրուածոց ունի. (Կլիմաք.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ. իսկ ցասմնականին կայումն է ի սրտի. (Գր. հր.։) Իսկ ի գիրս Դամասկ. վարի իբր Ենթակայացումն։
cf. Կայութիւն.
ԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ԿԱՅՈՒՄՆ στάσις, τὸ στάσιμον, κατάστασις statio, quies, constantia θέσις situs. Կալն. կայանալն. կայուն գոլն. դադարումն. եւ Կայան, կայ, կայք. դիրք.
Երեւի դրութիւն՝ ի կողմանումն, ի կայութիւն. (Երզն. քեր.։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ կայութիւն (իբր կայունութիւն) ընդունել. (Երզն. մտթ.։)
Հաստատութիւն եւ կայումն ըստ առաքինութեան վարուցն հաստիցի։ Ցո՛յց զկատարեալ կայումն. (Նիւս. երգ.։)
Զերկոսեան ունելով յինքեան, շարժումն եւ կայումն. (Բրս. ծն.։ Մաքս. եկեղ.։)
Շարժեցաւ աթոռ հաստատութեան նոցա, եւ այլ ոչ էառ զկայումն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Արդարութեան, կամ լուսաւորաց կայումն։ Անլուծանելի կենացն յարտեւացեալ կայումն. (Սկեւռ. աղ.։ Երզն. մտթ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոխարկելով զմեծութիւնն իւրաքանչիւր՝ եւ զտեղւոյն կայումն փոխարկէ. (Պղատ. տիմ.։)
Միօրինակ է կայումն մատուցելոցն յաղօթս, եւ բազում բաժանմունս խնդրուածոց ունի. (Կլիմաք.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ. իսկ ցասմնականին կայումն է ի սրտի. (Գր. հր.։) Իսկ ի գիրս Դամասկ. վարի իբր Ենթակայացումն։
stable, firm, constant, durable, immoveable;
— ինչք, real estate, houses & lands, lauded estate.
στάσιμος, ἐστώς stabilis, stans, constans βέβαιος firmus. Ունօղ զկայ հաստատ. հաստատուն. անյողդողդ. անշարժ. անփոփոխ. տեղը կեցօղ մնացօղ, հաստատ.
Կայուն եւ անշարժ. (Փիլ.։ Դիոն. եւ այլն։)
Երբեմն կայուն անդունդս է, եւ երբեմն շարժուն. (Պիտ.։)
Կայունք եւ անխախտելիք. (Նար. առաք.։)
Ի կայուն եւ ի մնացական ժառանգութենէ զրկեալ. (Իգն.։)
Այն՝ որ զբունութիւնըս լուծական, արար կայուն անմահական։ Բնութեամբ կայուն, անձամբ շարժուն՝ անշարժական։ Զի չեմ կայուն ես միշտ ի նոյն, այլ շրջական. (Շ. խոստով.) եւ իմ եղակ։ Իսկ ի գիրս Դամասկ. դնի եւ իբր Կացուցիչ, բաղկացուցիչ։
stability.
penis.
պ. գիռ. κέρκος penis. Առնի անդամ. թլպատ. պոչ։ Ուռպել. ՟Ժ՟Ա. առ Լեհացւոյն.։
Որպիսիք էին, կամ յորպիսի ինչ կայռի. պարտի գրիլ, ըստ յն. կայի։
imperial;
imperial prince or princess.
imperial.
Յանկաւոր կայսեր կամ կեսարու. արքունի.
Կայսերական զարդ, կամ պատկեր, ոսկի շար, զօրք, ձեռադիր, հրաման եւ այլն. (Ագաթ.։ Խոր.։ Նար.։ Յհ. կթ.։)
to rise to imperial dignity, to become or to be crowned emperor.
to proclaim emperor.
empire;
ի — ամբառնալ, to elevate to the purple, or to the imperial dignity.
elector.
electoral.
electorate.
health, vivacity, loveliness;
sprightliness, liveliness, gaiety, sportiveness.
Կայտառ գոլն՝ ըստ ամենայն առման.
զորոյ զտղայութեան զկայտառութիւնն յայտ արեալ. (Կորիւն.։)
containing fish or aquatic animals.
Ունակ կայտառաց յինքեան. պարունակօղ ձկանց.
Ուռկանեցին ի մի ծածկութիւն պաշարման վարմի կայտռունակ ցանցի. (Նար. խչ.։)
having a wife, married, conjugated.
γαμησάς, γεγαμηκώς nuptus, matrimonio iunctus. Այր, որ ունի զկին. ամուսնացեալ. կարգւած մարդ, կնիկ ունեցօղ, տնւոր.
Կանաբրեացն պատուիրեմ։ Որ կանամբին է, հոդայ, թէ ոչպէս հաճոյ լիցի կնոջ իւրում. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 10. 33։)
women, the fair sex.
Կանայք. γυναῖκες mulieres, feminae. կնիկներ. ( կանանի ասեն եւ ջուղայեցիք)
Զարհուրեցան կանանին՝ որ ընդ նունեայ, եւ սկսան փախչել. (Պտմ. վր.։)
Զիւրեանց կանանին ընդ նոսա արձակեալ։ Ընդ կանանին տայր հրաման երթալ. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Ի մատուռն ուրեք երթալ՝ վասն կանանւոյ ոչ կամիմ. (Վրք. հց. ձ։)
Նաեւ կանանոյն ժողովեալ մատաղ մանկտովք։ Եւ կանանոյն անդամ սատարեալք ըստ իւրեանց տկարութեան կանացի ուժոյն. (Ագաթ.։)
gynecaeum;
harem, seraglio;
nunnery, convent.
γυναικών, γυναικεῖον gynaeceum, mulierum conclave. Բնակարան կանանց, որոշեալ ի տունս մեծամեծաց՝ ուրոյն ի բնակարանէ արանց. եւ վանք կուսանաց կամ կանանց միայնացելոց.
Պարկեշտանոցս այս կրկին գաւիթ է. մին յառնանոնց, եւ միւսն ի կանանոցն զատուցեալ եւ որոշեալ. (Փիլ. տեսական.։)
feminine, weak, timid, cowardly, pusillanimous.
Ունօղ զկանացի բարս. կնամարդի. վատասիրտ. թոյլ. անարի.
Զի մի՛ վատութիւն քան զքաջութիւն ճոխասցի, որ կանանցաբարոյիցն քաջ յարմարի. (Արծր. ՟Ա. 7։)
born of & woman.
Ծնեալն ի կնոջէ կամ կնոջ, որպէս դնի ի յն. որդիք մարդկան. մարդ տառապեալ.
Այր կանանցածին։ Ո՞ ոք կանանցածին։ Ո՞վ ի կանանցծնաց՝ Յոբ. (՟Ժ՟Ա. 12։ ՟Ժ՟Դ. 1։ ՟Ժ՟Ե. 14։ ՟Ի՟Ե. 4։)
Ազատին ազգք կանանցածնաց ի ձեռն կուսին կուսածնի. (Տօնակ.։)
Գլխատմանն, որ հոգւովն եղիային, ի կանանցածնացս վեհին. այսինքն մեծին ի ծնունդս կանանց. (Ոսկիփոր.։)
womanish, feminine.
Գրի եւ Կանանցեկան. γυναικώδης muliebris. Սեպհական կանանց. կանացի.
Ազգ կանանցական։ Կանանցական շողոքորդութիւն. (Ոսկ. յհ.։ Լմբ. առակ.։)
Պնդութիւնն (գոտւոյ) մի՛ ի վեր քան զքաշսն. (վասն կանանցեկան է. Բրս. առ աստուածաբ.։)
petticoated, clothed in womans garments.
gynecocracy, petticoat government.
cf. Հաստատ.
Զայս հաստատաբար իմն ասէր. (Սոկր.։)
stereometric;
solid.
Հաստատուն մարմին ըստ երկրաչափից, ունակ երկայնութեան, լայնութեան, եւ խորութեան.
Գիծ եւ երեւումն (այսնիքն մակերեւոյթ) կոչեն զիմանալեացն չափն, իսկ հաստատաչափ եւ մարմին՝ զգալիսս. (Վրդն. ել.։)
Չորեքկերպեան տեսանէր զաթոռ աստուածութեանն՝ զհաստատաչափն ասացեալ. (Տօնակ.։)
cf. Հաստատ.
Զոր հաւաստեաւ ոչ ասաց սրբազանն գիր, զիա՞րդ ոք պատմեսցէ հաստատապէս. (Պրպմ. ՟Ե։)
Գլուխ հաստատապէս պատգամին շապհոյ զայս յղէին. (Փարպ.։)
Հաստատապէս սեռն ստուգութեամբ զաստուածունակ կամս հրատարակեցին. (Նար. խչ.։)
to grow harder, to become stronger;
to be confirmed, to take root in;
to settle oneself firmly in, to stay;
to be certified, assured, proved, confirmed;
to hope for, to rely on, to confide in, to be created;
to recover, to be restored, to come round again;
—տեցաւ ոգի նորա, he recovered his strength, his senses;
—տեցան որդիք նորա, his children are grown up;
—տեցաւ յառողջութեան, he has recovered his health.
paste;
pie, pasty.
Նոյն ընդ Հայս. (որ եւ յն. սդա՛յիս կամ սդէ՛ս ). Զանգուած ալեր եւ ջրոյ.
Արարաք հաստեայս եւ կարկանդակս. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 19։)
to create, to produce, to make;
to strengthen, to confirm, to consolidate;
— զոք ի բարիս, to confirm in the right way.
Հաստատել. պնդել. յեցուցանել. մածուցանել. արմատացուանել. եւ Ստեղծանել, առնել. արձանագրել. (արմատն Հաստ, եւ Աստի՛. զոր տեսցես)
Զայն օր ողորմութեան հաստէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 27։)
Օրհնութիւնն աստուծոյ ի վերայ իմ հաստէր. (Պիտ.։)
Յորում տաճարի կայր եռոտանի հաստեալ. (Նոննոս.։)
Մածումն իմն առեալ ըստ պատահմանն հաստին. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Ե։)
Ցուպ, յոր անկեալն ադամ հաստի. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Յանապատին աճելով աճեաց, եւ աստ հաստելով հաստեցաւ. (ՃՃ.։)
(Կուռք) հաստեալք են ի մարդկանէ. (Ագաթ.։)
Ոչ բերանով ընդ հող հաստելի։ Յանէից գոյաւորութիւն լուսոյ հաստեսցես։ Կամայականն յանձնառութեամբ հաստեցի. (Նար. ՟Դ. ՟Ժ՟Ը. ՟Հ՟Բ։)
Միով օրինակաւ ասէ ո՛չ հաստի կանոն եկեղեցւոյ. (Լծ. ածաբ.։)
Եթէ էր հաստեալ կապեալ մտացն ադամայ ի պատուէր արարչին, ոչ լինէր մարմին նորա լուծեալ յօդելոյ անտի. (Եփր. ծն.։)
creator, producer.
κτιστής, κτίζων creator. Ստեղծիչ. արարիչ. նոյնպէս ստուգաբանի եւ անունս Աստուած.
Ո՞վ է հաստիչ բաց յաստուծոյ մերմէ։ Զհաստիչ նորա։ Հաւատարիմ հաստչին. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 32։ Ես. ՟Ի՟Բ. 11։ ՟Բ. Պետ. ՟Դ. 19։)
Պաշտել զաստուած արարիչ եւ զորդին հաստիչ, եւ զհոգին կազմիչ. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Ամենից հաստիչ յոչէից. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
Արարիչ եւ հաստիչ ամենայնի. (Իգն.։)
Բազումողորմ աստուած, եւ հաստիչ խաղաղութեան, հաստատեա՛ զանձինս մեր. (Ժմ.։)
prudent, cautious.
Բառ անստոյգ. իբր Ուժեղակ. զօրաւոր. տոկուն. եւ Զգուշաւոր.
Ոչ յօդ ոտից եւ ի հանդերձս միայն զգուշանալ, այլեւ յամենայն իրս հաստոյժս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։ (յն. այլազգ։))
serious, grave, mortal;
— վերք, a deep wound;
տալ — հարուածս, to give the finishing stroke or death-blow, to despatch.
Իբր Ազդոյ. ուժգին. սաստիկ. cf. ՀԱՍՏ. եւ cf. ԱՍՏԻ. որ է դիպօղ, եւ կարեվէր.
Վիրաւորեաց զնոսա հաստոյր հարուածովքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
creature, created being;
construction, structure.
Հաստեալ իր. ստեղծուած. կերտուած. շինուած. բաղկացութիւն. գոյաւորութիւն եղականաց, կամ կազմուած նոցին.
Վասն դիցն, զորս կոչես դու աստուածս, ստոյգ իսկ են հաստուածք. (Ագաթ.։)
Պատճառ փառաբանութեան իսկութեան հաստչին զհաստուածոցս առնուն գոյութիւն։ Զհաստուածս մարմյնո։ Կերպարան զստին հաստուածոյ։ Հաստուածին գոյիւ. (Նար. կուս. եւ ՟Գ. ՟Ի՟Ե. ՟Ձ՟Գ։)
Զհաստուած ոսկերացն մարդկան. (ՃՃ.։)
pieced, patched;
composed.
Զի մի՛ հատակարկատ ինչ կարծիցէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
cf. Հատահմայ.
ἁγύρτης tesserarius եւ այլն. Հարցուկ որ հմայէ հատիւք արմտեաց. եւ որ ինչ սեպհական է այնպիսի հմայից.
Մի՛ նայեսցուք ընդ հատահարցսն մտախաբս։ Զհաւահմայն, եւ զհատահարցն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ը։ եւ տիտ։)
Զսեղան հատահարց հմայութեանցն վաճառուցն ցրուեաց. (Արշ. (ուր շփոթի լոմայափոխն ընդ հատահարցն։))
ptisan;
orgeat, barley-water.
Ջուր հատից ցորենոյ խարշելոյ. հատկի ջուր.
Նորա խարշեալ հատ, եւ հատիւն եւ հատաջրովն (կամ հատաջրաւն) սնուցեալ զնա. (ՃՃ. վրք. թէոդոր.։)
Իմ հայրն զիս հատաջրով է սնուցեալ. (Տօնակ.։)
money-changer.
κολλυβιστής nummularius, trapezita Լոմայափոխ, որ վաճառէ զհատս դրամոց, այսինքն փոխէ հանդերձ շահու իւիք. որ եւ սեղանաւոր ասի.
Զսեղանս հատավաճառացն կործանեաց։ Զպղինձս հատավաճառացն ցրուեաց. (Մտթ. ՟Ի՟Ա. 12։ Յհ. ՟Բ. 15։)
Զհատավաճառն ցրուեսջիր. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
cut;
castrated, gelded.
ՀԱՏԵԱԼՆ. ἁπεσπάσμενος avulsus. Որպէս Մաշեալ, ոյր արութիւնք են ի բաց հանեալ.
Զքածաւարոտն եւ զհատեալն մի՛ մատուցանիցես տեառն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 24։)
small grain.
Հատ. սերմն. ուն.
Գայ թռչունն առնուլ անմեղուեամբ զհատիկն, եւ ըմբռնի ի նոյնն. (Լմբ. սղ.։)
kernel.
Ոչ ինչ որ ի գինւոջ՝ կարաս է, այլ հատիճ եւ կամ թին է. (Անյաղթ ստորոգ.։)
linseed.
Էառ զհատկտաւ, որ էին փեռինք նոցա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Նոյն ընդ Կտաւատ. որպէս թէ հատեալ բոյս կտաւոյ.
Խնդրեաց ի նմանէ հատկտաւ, զի արասցէ հանդերձս. (Վրք. հց. ՟Ե։)
part, bit, shred, fragment, stump;
volume, tome;
— հոգւոյս, my life ! my darling ! my love !.
τμήμα segmentum, frustyum ὐπόλημμα pars desumpta, reliquum. Հատուած. կոտոր. մասն. փերթ. կտոր.
Առեալ ի հատոր մի նափորտան՝ ծածկեցի զուս նորա. (Վրք. հց. ձ։)
Հատոր ոգւոյ նորա է. (Մաղաք. ՟Բ. 15։)
Զի այնպէս եղիցին մարմին մի, թէպէտ հատոր հոգւոյ ասի. (Արշ.։ եւ Վրդն. ծն.։ Նչ. եզեկ.։)
ՀԱՏՈՐ. τομός tomus, pars libri, volumen. որ եւ Հատած ասի. Հատուած մատենի. գիրք. մասն գրոց. (յն. դօ՛մօս. յորմէ տոմս, տոմար) ճիլտ, դումար.
Զառաջին հատորս վասն դիւրահասութեան ի գլուխս բաժանեցա. իսկ երկրորդ եւ երրորդ հատորքն առաջին գրոցս, եւ այլն։ (Նախ. առակ.։)
to remove, to separate or detach oneself;
to retire, to go away, to cut and run;
to change one's abode, to emigrate, to colonize, to settle oneself as a colonist or planter.
αὑτομολέω mens desero, transfugio ἁποικέω, μετοικέω demigro, transmigro. Զատանիլ յիւրոցն, եւ հատուած առ օտարն երթալ. փախչել երթալ կամ գալ. գաղթել. բաժանիլ. որոշիլ. հեռանալ. վտանաջել. օտարանալ.
Բազումք ի նոցանէ հատուածեալք եկին յաշխարհս մեր. (Խոր. ՟Բ. 8։ Յհ. կթ. ստէպ։)
Անդրէն յիւրն հատուածէր բանակ. (Պիտ.։)
Առ սհանողն հատուածեցաւ. (Արծր.։)
Հատուածեալք ի զօրավարէն՝ գնացի ի գաւառն գառնի. (Ղեւոնդ.։)
Նենգողին կարթիւն հատուածեալ ի բաց հերքեցայ։ Հատուածեալ ձայն ողջունի քոյ, հեռացեալդ խաղաղութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ ՟Ի՟Ե։)
Ի հաւատսն մեզէն անձամբ հատուածեցաք. (Ոսկ. գաղ.։)
Հատուածելոցն ի մէնջ. (Շ. թղթ.։)
of many pieces, composed.
Եդեալ են ի նմա դրունք հատուածոյ. մանր յօրինուածովք. (Արծր. ՟Ե. 7։)
cf. Հատուկտիր.
ՀԱՏՈՒԿՃԻՐ ՀԱՏՈՒԿՏԻՐ. Հատմամբ միանգամայն կտրօղ. եւ Հատեալ. կտրեալ. կրճատեալ հատմամբ. հատակոտոր. եւ Բնաջինջ. քէսիպ աթան. եւ կտորբրդուճ, ջարդուբուրդ ընօղ, էնելով
եւ կտորբրդուճ, ջարդուբուրդ ընօղ, ընելով.
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)
Հատուկտիր զիջոյց զպարծանսն սիսարայ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
who renders, restores or gives back;
payer;
remunerator.
ՀԱՏՈՒՑԱՆՈՂ ՀԱՏՈՒՑԻՉ. Որ հատուցանէ (ըստ ամենայն առման).
Տէր է հատուցանող բարեաց։ Ո՞ այն իցէ հատուցանող վաստակոց քոց. (Ագաթ.։)
Բիւրուց պարտուց տուժից գոլ հատուցանող ի միում աւուր. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Աստուած հատուցիչ է, ինքն տէր հատուցանէ. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 56։)
Եղաք փոխառուք, լիցուք հատուցիչք։ Ծածուկ պահովք հատուցչին ծածկելոց հաճոյ լիցի։ Նուիրեսցէ սիրտ զծածկեալ խորհուրդս իւր հատուցչին ծածկելոց. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ղեւտ.։)
cf. Հարազատապէս.
Հարազատաբար գթալ, կամ բաղձալ. (անձկալ. Սարգ.։ Փիլ.։ Վրք. հց. ձ։)
ՀԱՐԱԶԱՏԱԲԱՐ γνήσιως genuine. որ եւ ՀԱՐԱԶԱՏԱՊԷՍ. Իբրեւ հարազատ (ըստ ամենայն առման). եղբայրաբար. մտերմաբար. յատկապէս. տիրապէս. իսկապէս. ճշմարտիւ. անխարդախ.
Հարազատաբար ժառանգողացն փոխանորդութեան. (Պիտ.։)
Հարազատաբար խոկայր նորագոյնս ինչ լսել. (Մագ. ՟Կ՟Է։)
Զբուն զհարազատ անունն հարազատաբար գոչեաց. (Փիլ. լին.։)
Դիմեցին այժմ խորթք շուրջ զմեօք. (Բրս. թղթ.։)
legitimately;
brotherly;
sincerely, intimately.
Ի ձեռն հաւատոց հարազատապէս քրիստոսի ժառանգորդք լիցուք. (Ոսկ. գղ.։)
Հարազատապէս զհետ երթայցեմք նորա՝ զխաչն բառնալով. (Առ որս.։)
Հարազատապէս միթար լինել, կամ մաքառիլ, խօսակցել, մակացու լինել, ցանկալ բարին. (Նար. հ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. սղ.։ Արիստ. աշխ.։ Նոննոս.։)
Որք քրիստոսի հարազատապէս ծառայել խորհեցան. (Կլիմաք.։)
Զարիւնն որով ազատեցաք ի ծառայութենէ, որդին քո ի քէն ստացաւ հարազատապէս. (Հ. կիլիկ.։)
to be legitimated;
to become familiar or brotherly;
to contract an alliance with;
եղբայր —տեալ, own brother.
Եղբայր լինել հարազատ, կամ ազգակից. cf. ՀԱՐԱԶԱՏԱՆԱՄ.
Զսա տիրան փոխանորդեալ, որ իւր եղբայր հարազատեալ։ Զեղբարս ինքեան հարազատեալ. (եւ այլն. Շ. վիպ.։)
Ոչ ինչ ամօթ համարեցաւ եղբարս կոչել զնոսա, զի հարազատեցաւ նա նոցա ի ձեռն մարմնոյն՝ զոր առ ի նոցանէ. (Եփր. եբր.։)
wound;
ulcer.
θρᾶυμα vulnus. Հարուած կեղոյ. վէրք կամ այրածք բնութեան.
Քազի հարած է, բորոտութիւն գլխոյ է։ Տեսանիցէ զարած հարածոյն. կամ զարած հարածին։ Տեսիլ հարածոյն։ Ըստ ամենայն արածոյ եւ բորոտութեան եւ հարածի. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 30։)
cf. Հարաւակոյս.
ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄ եւ ՀԱՐԱՒԱԿՈՂՄՆ. Կողմն հարաւոյ. հարաւ. միջօրէ.
Ընդ հարաւակողմ յերկայնութիւն։ Որ իջանէ ի հարաւակողմն։ Քաղաքք որ ընդ հարաւակողմն, եւ այլն։ Բեթղահէմ ի հարաւակողմ կայ երուսաղէմի. (Զքր. կթ.։)
Եւ ա. իբր Հարաւակողմեան. հարաւային.
Ընդ հարաւակողմն կոյս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։)
Ի հարաւակողմ կուսէ։ Ի հարաւակողմն տեղին. (ՃՃ.։)
the south, south side;
on the south side.
Պաղեստինացւոց աշխարհն ի հարաւակոյս պարսից կայ. (Ճ. ՟Գ.։)
Էր եւ ի հարաւակուսէ դուռն. (Նչ. եզեկ.։)
south wind, auster.
Հողմն հարաւային.
Հարաւահողմ վնասակար. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Առաւել՝ ա. իբր հարաւահողմեան. եւ Սեպհական հարաւային ազգի արաբացւոց.
Աւուրք ջերոտ հարաւահողմն գարուն դրանցն բանալոյ. (Ագաթ.։)
Հարաւահողմ մահաբեր խորշակ։ Մահաշունչ հարաւահողմ խաբէութիւն։ Ի հարաւահողմ խաբէութենէ հեթանոսաց։ Որ ի հարաւահողմն հագարու հասին. (Յհ. կթ.։)
cf. Խերեւէշ.
Այրին ինչ ոչ ունէր, բայց միայն երկու հարէժս, այսինքն է երկու դանկ արծաթոյ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
equally stretched, plain, flat.
Հարթ ծաւալեալ, եւ ծաւալմամբ ընդ ամենայն կողմն. համասփիւռ.
Հարթածաւալ ճառագայթից ծագմանն ընդունակ. (Աթ. ի կոյսն.։)
Ճառագայթքն յելս առաւօտուն հարթածաւալ տարածէին. (Պիտ.։)
iron.
Ո՞ւր հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հաւասար. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
level;
— ջրեղէն, water-mark or water-line;
— պղպջակաւոր, spirit-level.
to plain, to smooth, to make even or equal;
to plane, to polish;
to level, to put on a level with, to pull or beat down, to demolish, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to raze.
ὀμαλίζω aequo, complano. Հարթ առնել կամ կացուցանել. տափարակել. հաւասարել գետնոյ. ուղղել. կոկել. ողորկել. կրթել. իջուցանել. ցածուցանել. դուրել, շտկել, տփկեցընել.
Զլերինս հարթեցից. (Ես. ՟Խ՟Ե. 2։)
Հարթեսցեն գարշապարք իմ զհպարտութիւնս. (Դտ. ՟Ե. 22։)
Զհպարտութեանն թեւս հարթել։ Հարթէ զլերինս։ Հարթեալ տապալեցեր. (Նար.։)
Հարթեաց կործանեաց ընկէց զմոլութիւն յերկրէ. (Ագաթ.։)
Հարթէ եւ զլեռնացեալ թագաւորութիւն սատանայի. (Իգն.։)
Զխոշորութիւն վարուցն հարթէ։ Զվարսն հարթելով. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Բրսղ. մրկ.։)
Ուստի՞ է մանուկս այս, կամ ո՞վ հարթեաց զսա. (Կլիմաք.։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Բութն ի խոնարհ իջուցանելով հարթէ։ Մեղմագոյն զիջմամբ հարթէ զբանն. (Երզն. քեր.։)
Ամբարտաւանից բարձրաթռիչ թեւոցն հարթող. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Հարթեաց նատալիա զհերս իւր գլխոյն, եւ զգեցաւ առն զգեստ. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ի՟Զ.։)
beater;
plectrum.
Եհար զհարիչն մեր, եւ բժշկեաց զմեզ. (Լմբ. սղ.։)
Հոգի ուղիղ՝ չար ամբարտաւանութեանն հարիչ. (Կլիմաք.։)
ՀԱՐԻՉ. գ. πλῆκτρον plectrum. Գործի հարկանելոյ զքնար. կնտնտոց.
Զքնարն իսկ ձախովն վարելով, եւ զհարիչն աջովն ունելով. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
hundred-headed.
ἐκατοντακάρανος, ἐκατοντακέφαλος centiceps. Որ ունի գլուխս հարիւր.
Որպէս զի լինել գազանին հարիւրագլխի. (Նոննոս.։)
centuple, a hundredfold, hundred times as much.
ἐκατονταπλάσιος, -ον, -ως centuplus, -um, -pliciter. Հարիւր անգամ աւելի կամ կրկնեալ ի վերայ միոյ. հարուր խաթ.
Յաւելցէ տէր ի ժողովուրդն՝ որչափ ենն՝ հարիւրապատիկ։ Հարիւրապատիկ առցէ.եւ այլն։
Ընդ միոյն զհարիւրապատիկն հատուցանել։ Ընդ միոյն զհարիւրապատիկսն փոխանորդէ օգուտս. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Պիտ.։)
centurion, captain.
Կացուսցես հազարապետս եւ հարիւրապետս։ Ետ, կամ պատուիրեաց հարիւրապետաց։ Մատեաւ առ նա հարիւրապետ մի.եւ այլն։
Ընդ հարիւրապետին հաւատոց եւ ես լծակցեմ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
a hundred, centenary;
centuple;
by hundreds, in great numbers;
centurion.
ἐκατοντάς centuria ἐκατός centum. Ուր իցէ բազմութիւն թուով հարիւր. հարիւրապատիկ. հարիւրեակ. հարիւրք.
Զօրն ելանէր ըստ հարիւրաւորաց եւ ըստ հազարաւորաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Ի՟Ը. 1։)
Կարգաւորեն զդասս գլխոցն զհարիւրաւորսն եւ զհազարաւորսն. (Խոսր.։)
Տայր պտուղ, է՛ր որ հարիւրաւոր։ Եգիտ հարիւրաւոր զգարին. (Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 8։ Ծն. ՟Ի՟Զ. 12։)
Հարիւրաւորն կատարումն է ամենայն ընտրութեան. եւ կնիք՝ վկայ լինելն վասն քրիստոսի եւ մեռանել. (Մեկն. ղկ.։)
Բերէ պտուղ զհարիւրաւորսն։ Կթեցին պտուղս հարիւրաւորս. (Յճխ. ՟Ի։ Յհ. կթ.։)
Արդիւնս ի վեր աճեցուցանել ի հարիւրաւորն թիւ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Ի փոխարէն հատուցմունս հարիւրաւորս հատուսցէ նոցա. (Ղեւոնդ.։)
Յաւելուածք հարիւրաւորաց ժամանակաց (ամաց) գտանին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to be centuplicated.
ՀԱՐԻՒՐԱՒՈՐԻԼ. Հարիւրաւոր կամ հարիւր լինել.
Սրբոցն՝ որ ընտրեալ, հարիւրաւորեալ. (Գանձ.։)
a hundred;
century.
Հարիւրերորդ թիւն. հարիւրն. եւ Հարիւրաւոր.
Սկսայց ի միակէն, եւ անցից ի հարիւրեակն. (Եղիշ. մատն.։)
Միակն եւ տասնեակն եւ հարիւրեակն։ Հազարեակն ի հարիւրեկացն։ Յերկուց հարիւրեկաց բաղկացաւ։ Նուազագոյն հարիւրեակքն (կամ հարիւրակքն). (Փիլ.։)
Տասներեակս, հարիւրեակս, եւ բիւրեակս անուանեալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Հարիւրեակն թիւ կատարեալ. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ ամս եօթանասներորդ, այլ մանաւանդ հարիւրեակս եօթներորդ. (Լմբ. ատ.։)
hundredth;
hundredth part, centime.
Յամին հարիւրերորդի ուտսներորդի ութերորդի. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10։)
Իբրեւ հարիւրերորդի երեքտասաներորդի ամաց. (ՃՃ.։)
rosa centifolia.
ἐκατόφυλλον centifolium. Ազգ բազմաթերթ վարդի։ Բժշկարան.։
cf. Հարիւրերորդ.
ἐκατοστός centesimus. որ եւ ՀԱՐԻՒՐԵՐՈՐԴ. Վերջինն հարիւր թուոց. յետինն ի հարիւրս. եւ Հարիւրաւոր. հարիւրեակ. հարիւրերորդ.
Յամին հարիւրորդի քառասներորդի եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 70։ ՟Զ. 16։)
Հարիւրորդ երկրորդ սաղմոսն. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Ի հարիւրորդ թուոյ անտի՝ որ ի յերկինս են, մի ոչխար անուանէ զմարդիկ. (Իգն.։)
Ի հարիւրորդ թուէն մոլորեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Հարիւրորդ մասն, կամ բաժին.
Հարիւրորդս մտից նախնիս հրամայեալ. (Փիլ. քհ.։)
imposing of a tax or burden;
forcing, offering violence.
ἁναγκάζων coactor. Որ հարկ ի վերայ դնէ. բռնադատիչ. հարկեցուցիչ. հրամանատու.
Նորա ոչ գոյ հողագործութիւն, եւ ոչ հարկադիր. (Առակ. ՟Զ. 7։)
Ունիմք հարկադիր եւ ստիպօղ ի բարի գործս զքրիստոս եւ զնորին հրամանսն. (Լմբ. անդ։)
ՀԱՐԿԱԴԻՐ. Հարկապահանջ. որ առնու հարկս.
Էր ճոխ եւ յաղթազգեաց, եւ հարկադիր, եւ լծատանջ ամենայն շրջակայ ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)
to force, to constrain, to oblige.
Հարկեցուցանել. ծառայեցուցանել.
(Գազանք) ի ձեռն հնարից ընդելեալք լինին եւ հարկադրեալք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
tributary;
thrall, bondsman, serf, slave, servant.
λάτρης, λάτρις servus, serva, famulus, -la եւ այլն. Որ հարկանէ սպասաւորութիւն (ըստ ՟Բ նշ. բառիս Հարկ) ծառայ. աղախին.
Եւ ես մոլորեալ եւ հարկահար տուն ի տանէ. (Յոբ. ՟Բ. 9։)
striker;
knocker;
— ցուլ, a butting or mad bull.
ՀԱՐԿԱՆՈՂ կամ ՀԱՐՈՂ. որ եւ ասի ՀԱՐԿԱՆԵԼԻ. տե՛ս ի վեր. Որ հարկանէ.
Ապա թէ ցուլն հարկանօղ իցէ յերէկն եւ յեռանդն. (Ել. ՟Ի՟Ա. 29։)
Թէ կարդամք զնոսա ցուլ հարկանող, կամ ուղտ մարդառու. (Եփր. ծն.։)
Ոչ խստանայ եւ ոչ ընդդէմ դառնայ հարողացն. (Լծ. կոչ.։ Արշ.։)
Եզցեն յերիվարս ահապարանոցս, եւ առ աթուր հարողս. (Յհ. կթ.։)
receiver-general.
Առաքեաց արքայ զադոնիրամ հարկապետ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 18։)