rough, hard winter;
wintry, hrumal, hyemal, stormy.
δυσχείμερος, δύσχειμος, δυσχείμων infestus hiberno frigore, procellosus. Կարի ձմեռն, եւ ձմեռնային. գժնդակ ձմեռն, մրրիկ. եւ ցրտաշունչ՝ մրրկայոյզ. ալեկոծ.
Էր երբեմն կարաձմեռնգեւ դժնդականայր խիստ ձմեռն. (Սոկր. ՟Է. 22։)
Բազում մրրիկք երկիւղիթիւնւ պատեն զմիաս նոցա, եւ կարաձմեռն յամենայն կողմանց կայ ի վերայ նոցա. (Մանդ. ՟Է։)
Յառաջ զգայ զպատերազմն ձի, զգեշ անգղ, եւ զկարաձմերունս խոտաբոյծք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի խստութենէ կարաձմեռն ձմերայնոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Նոյն թռչուն երեւէր, եւ զփարատելոյ կարաձմեռն ձմերայնւոյն բերէր աւետիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Դժնդակ եղեալ կարաձմեռն ամպոց, մահ անասնոց, եւ հավուաց բազմոց. (Կաղանկտ.։)
Ի կարաձմեռն ժամանակի առնել տապան. (Շ. բարձր.։)
Թամբեաց զկարաձմեռն համատարած ծովն. (Ճ. ՟Ը.։)
seam;
suture;
առանց —ի, without seam.
ῤαφή sutura Կարուած. կարաւանդ. զօդ հանդերձիձ, կամ զրահից, եւ մարմնոյ. կար, կապ. պաղ.
Պատմուճանն էր առանց կարանի՝ ի վերուստ փորանկեալ ամենեւին. յն. անկար. ἅρραφος insutilis, inconsutus. (Յհ. ՟ժ՟թ 25։)
Կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն։ Զի նետն թափ կարանէ ի կար անցեալ էր. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Որո՞վք կարանովք պնդեցի ես զերկին. (Վանակ. յոբ.։)
Խոնաւութեան գոլորշոյն ըստ կարանս ի վեր ելանելով առոգեր զսա։ Եւ կարանացն իսկ պէսպէս տեսակքն եղեն (ի մարմնի). (Պղատ. տիմ.։)
office of precursor;
fore-running.
προδρομή praecursio, antecessus. Պատիւ եւ գործ կարապետի. յառաջընթացութիւն. առաջնորդիթիւն. Նախապատրաստութիւն.
Զյառաջընթացութիւն քո, եւ զկարապետութիւն աստուծոյ բանին. (Ժմ.։)
Զառաքելութեան իւրոյ զշնորհս ի ձեռս տայր նմա, որպես երբեմն յովհաննու մկրտչի զկարապետութիւն քրիստոսի. (Յհ. կթ.։)
Ունելով յինքեան նաւապետ կարապետութեան զտեսուչ եպիսկոպոսն. (Կանոն.։)
Զմեծի պասեքին զճրագալոյցն կարապետութիւն ասէ զգալի պայծառութեամբ. եւ զաստուածայայտնութեան ճրագալոյցն նախատօնակ կարապետութիւն ոթօրեայ աւուրցն պաշտաման. (Կամրջ.։)
caravan.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ճամբորդների խումբ, չու. բանակ» Եղիշ. Խոր. Փարպ. գրուած է նաև կարևան Բուզ. ե. 2. Մաղաք. աբ. 49. լե-տին ձևեր են կարվան Տաթև. ձմ. ձդ. քաւ-վրայն, կարուան Վրդն. առ. 136. նոր բառ է կարաւանապետ։
• = Պհլ. [syriac word] karavān, kārvān, պրս. [arabic word] kārvān «կ-րաւան». փոխառու-թեամբ տարածուած է ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] qayravan (Պա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 92), վրաց. ჭარავანი քարավանի, թրք. k arvan, kervan, kevran, ռուս. караванъ, լեհ. karawana (Berne-ker 501), ֆրանս. caravane, գերմ. Kara-vane (Kluge 243), սպան. caravana, ի-տալ. caravana, անգլ. caravan ևն։ Իրա-նեան բառի ծագումը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 354 նրա մէջ ուզում է տեսնել իրան. kā̄r «կռիւ, պատերազմ» բառը. հմմտ. հպրս. kāra-«բանակ», լիթ. kā̄ras, հսլ. ka-ra «եռիւ», գոթ. harjis «բանակ» (Horn § 834)։-Հիւբշ. 167։
• Schrōder, Thesaur. էջ 344 ժողովըր-դական ստուգաբանութեամբ մեկնում է «կարօղ վանելոյ».-Կարաւան՝ որ թուրքն քեարվան կասէ, Հայոց լեզու այ. ասելն սաքի՝ կարօղ վանելոյ, որ աշխարհօրէն կասեն ղարշու կենալոյ կարօղ (ակնարկելով այն ժամանակուայ վաճառականական կարաւանների կազ-մութիւնը, երբ զինուած՝ կռուելու պատ-
• րաստ ճամբորդում էին)։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որից յետոյ ՆՀԲ, Spiegel, Huzw. Gram. 187, 190, Müller ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. կրա՛վան, Մկ. կարվան. միւս-ները նոր փոխառութեամբ քարվան, քէրվան ևն։ Նոր բառեր են՝ կարաւանկոտրուկ, կա-. րաւանկորուստ «լուսաստղ»։
(ռմկ. քէրվան, քէվրան. պ. քեարպան, քեարվան. իտ. քարօվանա). Խումբ եւ չու ուղեւորաց՝ բեռնաբարձ գրաստուք, բանակ ճանապարհորդաց, եւ զինուորական, եւ արքունի.
Ի ճանապարհի կարաւանին զերծուցանել զարքայն իւրեանց. (Խոր. ՟Գ. 50.)
Քարոզ կարդայր ի մեծ կարաւանին. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Գ. ՟Ը։)
Քրիստոնէից՝ որ ի կարաւանին էին. (Փարպ.։ եւ Յհ. կթ.։ Արծր.։)
caravansary.
seam, joint of a cuirass;
hypochondria.
ὐποχόνδριον, -ια hypochondria, pars quae prope jecur, praecordia. Կա՛մ է Կարուած եւ զօդ զրահից ըստ դրից մարմնոյն զկողիւք, եւ կամ է բառ յն. խօ՛նտրօս, աճառ. յորմէ իբօխօնտրիոն, իբր ենթաճառ, այսինքն Սնակուշտ.
Վիրաւորեցաւ ընդ կարաւանդսն ի ներքս. (՟Ա. Թագ. ՟Լ՟Ա. 3. (ուր ձայնդ ի ներքս, հայի ի յն. իբօ)։)
to make a regular discourse.
good order, method in oratory.
Քաջ մի՛տ դիր կարգաբանութեան գրոցն, եւ ուսանիս անտի. (Եղիշ. յես.։)
Կարգ եւ կարգաւորութիւն բանից։ Բան կարգաւոր.
Ըստ համօրէն աւետարանական կարգաբանութեան գլխոցն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Զոր յիւրում տեղւոջն կարգաբանութեան գրեցից. (Արծր. ՟Ա. 8.)
Ըստ կարգաբանութեան խօսից անթարթափ լեզուոյ. (Նար. խչ.։)
ordinance, disposition, arrangement;
regulation organisation, constitution.
σύνταξις, σύνταγμα coordinatio, ordo, dispositio, constitutio. Կարգաւորութիւն. սահմանդրութիւն. բարեկարգութիւն. յօրինուած.
Ստուգաբան ի կարգադրութիւն ճառից. (Փարպ.։)
Խրախճանական կարգադրութեանց դրուագս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Զկարգադրութիւնս տանցն (սաղմոսի)։ Կարգադրութիւն կրից. (Նար. ՟Կ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
Պատուիրան եւ կարգադրութիւն ընկալաք յառաքելոցն եւ ի սրբոց հարցն. (Խոսր.։)
oblique, diagonal;
crosswise, indirect.
ԿՈՂՄՆԱԿԱՆ πλάγιος obliquus, lateralis. որ ասի եւ ԿՈՂՄԱՆԱԿԱՆ. Շեղեալ ի մի կողմն. Խոտորնական. Մեկդի պառկած.
Հաւասար վեցակուսի են զատական, զառ ի վեր եւ ի նրքուստ եւ կողմնական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
laterally, obliquely, sideways, indirectly.
πλαγίως obliquo. Կողմանակի. եւ Անուղղակի. ըստ տմիք.
զայս բան կողմնակի իմն յիշեաց աւետարանիչն։ Եւ զայն որ ղուկասն կողմնակի ասէր։ Մարգարէիցն կողմնակի իմն բարբառեալ. (Կոչ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ժ։)
Կողմնակիքն մեր (լուսանցոյցք), որ են աջեայք եւ ահեկեայք, լուսաւորք են առաքինութեամբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Կուսակից.
cf. Կուսակցութիւն.
cf. Կողմնակալ.
στρατηγός dux, praepositus. Իշխան եւ ոստիկան գաւառի՝ իբրու զօրավար եւ պահապան արքունի յերեսաց թշնամեաց. կողմնապետ. կողմնակալ.
Դիմեցին նոքա ի վերայ գորգեայ, որ կողմնապահ կայր կողմանց եդովմայեցւոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 32։)
Կողմնապահ թողեալ երկրին՝ ինքն դարձաւ առ թագաւորն. (Զենոբ.։)
Եթող անդր զբազումս ի նախարարացն կողմնապահս. (Խոր. ՟Բ. 41։)
Կուսակալք եւ կողմնապահք. (Յհ. կթ.։)
ԿՈՂՄՆԱՊԱՀՔ. Զօրք՝ որ ենն ի կողմնական թեւս.
cf. Կողմնակալ.
partial.
partiality;
party-spirit.
compass;
— ծովային, mariner's compass or sea compass;
— ծոցոյ, pocket, portable or travelling -;
chorographical-chart.
cf. Կողմնակի;
partial.
Արեգակն՝ շեղագնաց, թիւրընթաց, կողմնաւոր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ի կողմնաւոր սիրոյն կարծիք եւ նախանձ լինին։ Խափանեսցին ամենայն կողմնաւոր կամք. (Բրս. ճգն.։ եւ Մաշտ. հին.։)
Մի՛ կողմնաւոր բարուք զոմանս սիրել՝ ջոկս առնելով, եւ զոմանս անտես առնել. (Շ. ընդհ.։)
bounded, limited, circumscribed.
Փակեալ կողմամբք, կամ ընդ սահմանաւ.
Ոչ Փակեալ կողմամբք, կամ ընդ սահմանաւ.
Ոչ եթէ անչափակալ բարձրութիւնն աստուծոյ սահմանաթաքոյց եւ կողմնափակ իցէ. (Ագաթ.։)
to lay down, to put to bed.
ԿՈՂՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ կամ ԿՈՂՄԵՑՈՒՑԱՆԵԼ, ԿՈՂՄԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. κοιμίζω, κοιμάω cubare facio. Ընկողմանեցուցանել. ննջեցուցանել. տարածել զհիւանդն կամ զմեռեալն կամ զմանուկն. պառկեցընել.
Եհան զնա, եւ կողմնեցոյց ի մահիճս առնն աստուծոյ։ Եւ ահա մանուկն մեռեալ, եւ կողմանեցուցեալ ի մահիճս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Դ 21. 32։)
Կող մնեցուցանեն զնոսա իբրեւ զդիակունս. (Թղթ. բար.։)
Կողմնեցոյց ի մահիճն. (Մամիկ.։)
մեծաւ ողբով տարեալ կողմնեցուցին զսուրբն (ներսէս). (Ճ. ՟Բ.։)
Մսուր զծնիցեալն կողմեցույց զվերանստեալն յաթոռ քերովբէական. (Գր. սքանչ.։)
Ի մսուր զծնիցեալն կողմեցոյց զխոնարհեցուցանօղն երկնից. (Անթիպատր։)
cf. Կողմանիմ.
ԿՈՂՄՆԻՄ κοιμάομαι cubo, dormio. որ եւ ԿՈՂՄԱՆԻԼ. Ընկողմանիլ. ի կողմն լինել կամ անկանիլ. յանկողին մտանել. ննջել. պառկիլ.
Լուծին զգոտիսն, եւ կողմնեցան. (Վրք. հց. ձ։)
Կողմնեալ յիւրում տեղւոջ. (ՃՃ.։ Լմբ. էր ընդ.։ Լմբ. եբր. եւ այլն։)
Եւ Ի կողմն խոտորիլ. շեղիլ.
Կողմնեալք ի սիրոյ աստուածւթեանն. (Արծր. ՟Գ. 5։)
the ribs of a vessel, knee.
colossus
ԿՈՂՈՍՈՍ կամ ԿՈՂՈՍՈՆ, կամ ԿՈՂՈՆ. Բառ յն. գօլօսօ՛ս. κολοσσός colossus. Արձան հսկայաձեւ. առնապատկեր ահաւոր մեծութեամբ.
Կարիա եւ ռոդո շրժեցան, մինչեւ մեծի կողոնին անկանիլ։ Ռոդոս շարժեցաւ, կողոսոսն կործանեցաւ. որ էր պատկեր արեգական առնակերպ՝ իբր ՟Հ կանգուն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
spoliation, robbery, deprivation, depredation.
Կողոպտիլն. կողոպտումն. կողոպուտ, եւ գերեդարձ.
Զգիշերն ամենայն ճիչք եւ ձայնք կողոպտանաց լինէին. (Ասող. ՟Գ. 17։)
Զձաղածանակ կողոպտանս նախատանաց (դիւաց եւ կռոց՝ յերեսաց փրկչին). (Անան. եկեղ։)
basket-making, basket-work.
porker, pig;
corn, callosity.
Լինելին իբրեւ զկոճ (ըստ ՟ա նշ) կամ մասն կոշտացեալ.
Պատկեր դիմացն երեսանց շրջեալ էր ի պատկեր եւ ի կնճիթ կոճանաց յեղեգան բնակելոյ. (Ագաթ.։)
ornamented with raised embroidery;
garment of divers colours;
corsage, bodice.
ԿՈՃԿԵՆԻԿ ԿՈՃԿԷՆ, ԿՈՃԿԵՆ, ի, ից. καρπωτός, ἁστραγαλώτος fructibus intextus, talaris, tali formam habens. Յօրինեալն կոճիւք կամ կոճակօք՝ աստղնեգործ. (ըստ յն. պտղաձեւ. կամվիգաձեւ) փառաւոր կոճակներով.
թամար է կոճկենիկ պարգօտն, զոր եւ պատառեացն եւս. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Եւ էր զնովաւ պարեգօտք ասղնեգործք եւ կոճկէնք. զի այնպէս զգենուին դստերք թագաւորաց կոյսք զձորձս իւրեանց։ Եւ զպարեգօտսն կոճկէնս՝ զոր զգեցեալ էր, պատառեաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18. 19։)
cf. Կոճկենիկ.
ԿՈՃԿԵՆԻԿ ԿՈՃԿԷՆ, ԿՈՃԿԵՆ, ի, ից. καρπωτός, ἁστραγαλώτος fructibus intextus, talaris, tali formam habens. Յօրինեալն կոճիւք կամ կոճակօք՝ աստղնեգործ. (ըստ յն. պտղաձեւ. կամվիգաձեւ) փառաւոր կոճակներով.
թամար է կոճկենիկ պարգօտն, զոր եւ պատառեացն եւս. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Եւ էր զնովաւ պարեգօտք ասղնեգործք եւ կոճկէնք. զի այնպէս զգենուին դստերք թագաւորաց կոյսք զձորձս իւրեանց։ Եւ զպարեգօտսն կոճկէնս՝ զոր զգեցեալ էր, պատառեաց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 18. 19։)
lopping off;
rooting up;
extirpation.
Կոճոպելն, իլն.
Զտիրական պատահումն մրցանաց կոճոպման Մագ. (՟Լ՟Բ։)
county;
earldom.
պատիւ եւ գործակալութիւն կոմսի.
Որ պատուեցաւ ի կոմսութեան իշխանութիւնն. (ՃՃ.։)
Ում կոմսութեան պատիւ շնորհեալ, գունց եւ մարգիզ վերաձայնեալ. (Վահր. ոտ.։)
dung-beetle.
κάνθαρος scarabaeus. Բնդեռն աղբայոյզ. բզեզ.
Իբրեւ զկոյադնդիռսն, որ աղբով պարարին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
cloaca, sink, commonsewer, cess-pool.
Աղբանոց. լուսալիք.
Տեսանիցես բազում գայռ, եւ աղտեղի վտակս կոյանոցաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17.) յն. մի բառ ὁχετός.
stud-groom, stud-master.
ռմկ. կուտպան. Պահապան եւ վերակացու, որ հոգայ զկոյտս երամակաց.
Փաղանուանք՝ երաակապան եւ կոյտապան. (Երզն. քեր. (ա՛յլ ձ. երամակպան եւ կուտպան)։)
cone;
fir-cone, pinecone.
• (որ և կովն, կոնոս, կոնոն) «բրգա. ձև» Նիւս. Կազմ. և բն. (Նեմես. էջ 72), ո-րից կոնաձև (նոր գրականի մէջ), կոնաձե-վապէս Նիւս. կազմ. (բառարանները դնում ևն նաև կոն «պիստակենու պտուղ» նշանա-կութիւնը. բայց այս նշանակութիւնը յոյնին միայն յատուկ է և չկայ հայերէնում)։
• = Յն. ϰῶνος «կոնաձև. 2. պիստակենու պտուղ». առաջին նշանակութեամբ փոխա-ռեալ են նաև լտ. conus, ֆրանս. cóne (որ և «շոճիի պտուղ») ևն։-Հիւբշ. 359։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
• տե՛ս Իկոն։
• տե՛ս ձոն։
• , ԿՈՆԵՐ տե՛ս Մաղարիկոն։
ԿՈՆ որ եւ ԿՈՎՆ, եւ ԿՈՆՈՍ. (ըստ յետնոց՝ Կոնոն.). Բառ յն. գօ՛նօս. κώνος conus. Պտուղ թեղօշի կամ փստղենւոյ. եւ րստ երկրաչափից՝ Մարմին որ ունի զայն ձեւ, այսինքն բոլորակ բրգաձեւ, գունտ սրածայր.
Ի միասին յարելով ըստ յանգման կոնին՝ լուսոյն պատահութիւնք։ Երկրաչափողքն կոնոս իմն վերագրեն յանդմանէ ճառագայթիցն եղեալս յարտաքս առաքելոցն ի ձեռն աչացն. քանզի առաքեալ ճառագայթս աջոյ ականն ի ձախ կոյս, իսկ ձախոյն յաջ կոյս. եւ ի յանգմանէն նոցա կատարիլ կոնոսն. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
ԿՈՆ 2 իբր յն. իգօ՛ն. εἱκών . այսինքն Պատկեր։ (Ոսկիփոր.։)
tool, conirostre.
conic, conical.
brief, bull, decree.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև կայ միայն սեռ. -ի) «համառօտ երգ, յորդորակ, յիշատակագիր, հայրապետական թուղթ» Յայսմ. Շնորհ. Տօնակ. (արդի գրականում միայն վերջին իմաստով)։
• = Յն. ϰονταϰιον (նյն, ϰονταϰι) բառից. որ նշանակում է «ոլորուած գլանաձև թուղթ գրեալ, կարճ օրհներգ». ծագում է ϰόντας (=ϰοντός) բառից՝ որ նշանակում է «ռա-ւազան, ձող, ճոկան կամ մական, iavelot» Sophocles 679). իմաստի զարգառման համար հմմտ. հյ. գաւազան և գաւառանա-գիրք։ Յունարէնից են փոխառեալ նաև վրաց. კონდაკი կոնդակի «մաղթանք յանուն սրբոց, աատարագամատոյց գիրք», ասոր. [syriac word] qōndaqā «volumen», հսլ. kondakù, լեհ, kondak դուս. конnакъ «Աստուածածնի վրայ եկեղեցական տաղ» (Berneker 558)։ Նոր յունարէնում «մական» իմաստից ստա-ցուել է «հրացանի կոթ» նշանակութիւնը, որից էլ փոխառութեամբ թրք. ❇ ︎ duñ-daq, qondaq, ալբան. kondák, բուլգար. kundák, ռմկ. ղօնդաղ «հրացանի կոթ» (Berneker՝ անդ)։-Հիւբշ. 359։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. կօնդակ, Ախց. կօնտակ Ալշ. Մշ. կօնդագ. նշանակում է նաև «եր-կար նամակ կամ այլ գրութիւն» Ննխ։
• ՓՈԽ.-Ուտ. kondak նոյն նշանակու-թեամբ։
• , ի հլ. «նիզակ». մէկ անգամ գործածում է Մագ. գամագտ։ (Նորագիւտ բառ)։
• = Յն. ϰονδος, ϰόνδαϰος կամ ϰόντος «շատ սրածայր մի նիզակ»։
• Գտաւ ու մեկնեց Մէնէվիշեան ՀԱ, 1911, էջ 389։
Ըստ յն. Գօնտա՛գիոն. κοντάκιον contagium, (Ըստ Տիւքանժայ). Ի միջին դարս վարի որպէս Համառօտ երգ, յորդորակ։ Իսկ թ. գոնտակ, գունտակ, է խանձարուր, փաթոյթ։ Ի հյ. Մագաղաթեայ թուղթ, գիր հայրապետական, գիր յիշատակաց, կտակ, եւ այլն, գալարեալ գլանաձեւ.
Գրեաց ի կոնդակի՝ կարակրել եւ զգեցուցանել զաղքատս քաղաքին. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ա.։)
Եւ գալարիմ որպէս կոնդակ կըտակագրեան, կամ մագաղաթ՝ յորժամ ի հրոյ հոտ մերձենան. (Շ. իմ. եղակ.։)
Ունէր զկամարն ... պնակիտ դպրի ի մէջ իւր, որ է կոնդակ մագաղաթեայ. (Տօնակ.։)
bullist, compiler or writer of bulls.
bullary, collection of bulls.
hemlock.
• «մոլախինդ խոտը» Եւս. քր. Բ 218. Ոսկ. ես. 424 (կոնիոն, որ է խնդա-կոթ). Նոնն. 30. գրուած է նաև կոնիովն Վեցօր. 88, 89։
• = Յն. ϰώνειον «մոլեխինդ բոյսը և նրա-նով պատրաստուած մահադեղ»։-Հիւբշ. 359։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Բառ յն. գօ՛նիօն. κώνειον cicuta. Խոտ թունաւոր. ըստ հյ. մոլեխինդ, կամ խնդամոլի. խնդակոթ. պալտըրան, շիւքէրան.
Սոկրատէս արբ զկոնիոնն, եւ մեռաւ. որ է խնդամոլի. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Դեզ մահու մոլախինդ կոնիոնի արմատ. (Մեսր. երէց.։)
Կոնիոն՝ որ է խնդակոթ. (Ոսկ. ես.։)
Բուսանի ընդ ցորենոյ կոնիովն արմատ. (Վեցօր. ՟Ե։)
cyperus.
• «souchet, հապպ-իւլ-լազիզ կո-չուած պտուղը». իբր նոր բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. 1156 բ. ծագումը անյայտ է։
cf. Տնտես.
ԿՈՆՈՄՈՍ կամ ԿՈՆՈՄ. Բառ յն. իգօնօ՛մոս. οἱκονόμος oeconomus, dispensator, administrator. այսինքն Տնօրէն. տնտես. վեքիլ խարճ.
Կոնոմոս վանիցն։ Կացուցաք զմի ի մէնջ կոնոմոս մեզ. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Հիւանդացաւ կոնոմ եղեցւոյն. (Վրք. հց. ձ։ Իսկ ի գիրս Ուռպ.) գրի Եգոմոնոս՝ փոխանակ գրելոյ Եգոնոմոս։
Իսկ (Հին բռ.)
Իւկոնոմոս, տնօրէն։
shell, conch-shell;
basin, wash-hand basin;
dish, bowl, porringer;
back or console of a throne;
arcade, arch, porch;
nuptial-bed.
• , ի, ի-ա հլ. «գոգաւոր մեծ աման, լական» ՍԳր. Մծբ. 262. «կոնքաձև յենա-րան, բազմոց» Երգ. գ. 1. «գոգաձև կամար» ՍԳր. Վեցօր. «սրսկապան, վարագոյր» Ա. մակ. դ. 38. «մի տեսակ խեցեմորթ» Վեցօր. 140. Եփր. մրգ. 351-2. որից կոնքաձև «գո-գաւոր» Սարգ. Նչ. եզեկ. նոր գրականում կոնք նշանակում է նաև «իրանի ծայրի ոսկ. րային մասը, bassin»։
• = Յն., ϰόγχη «խեցեմորթ, յատկապէս՝ ռս-տըրէի խեցի, խեցեմորթի պէս գոգաւոր ա-ման, մի տեսակ հեղուկաչափ, արկղ, խղըն-ջաձև կամարաւոր ծածկոց՝ քրիստոնէական եղեկեցիների խորանի վրայ». սրանից են փոխառեալ լտ. concha «խեցեմորթ, խեցե-մորթի կճեպից շինուած աման, չափ, կա-մար», վրաց. კონკი կոնքի «աղեղ, կամար. 2. լական, тaзъ» (եթէ ուղղակի հայերէնից չէ փոխառեալ)։-Հիւբշ. էջ 359։
• ՀՀԲ միայն «խեցեմորթ» նշանակու-թեամբ դնում է յն։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 116 «աման» նշանակու-թեամբ թերևս յն. ϰόγχη։ ՆՀԲ լծ. հյ. գոգ, իբրև «ծոց խոր» և յն. ϰόγχη։ Տէրվ. Altarm. 69 և Հիւնք. յն. ϰόγχη։
Էճ ցօղ ի գզաթէ անտի լի կոնքիւ ջրոյ. (Դտ. ՟Զ. 38։)
(լծ. հյ. գոգ, իբր ծոց խոր. եւ յն. գօ՛նխի. խեցեմորթ՝ կոնքաձեւ) κόγχη vasculum in modum conchae cavatum. մանաւանդ λεκάνη pelvis νιπτήρ pelluvium, malluvium τρύβλιον catinus, patina. Անօթ գոգեւոր. աման ծոցաւոր. տաշտ. դաշխուրան, լական. եւ Սկաւառակ. ափսէ.
առեալ ջուր՝ արկ ի կոնք. (Յհ. ՟Ժ՟Գ. 5։)
Կոնք մի արծաթի ի ՃԼ կշռորդէ։ Կոնք արծաթիք երկոտասան։ Ի տեղի կոնքոյ եւ տաշտի։ Կոնք՝ որ է երկու ունկի աման մեծ. (Վրդն. թուոց., ի լտ. ըստ Մենինսքեայ մեկնի։)
ԿՈՆՔ ἁνάκλιτον acclinatorium. Կոնքաձեւ յենարան, կամ բազմոց, եւ միջոց հանգչելոյ ի գահաւորակի.
Գահաւորակ արար ... զկոնք նորա ոսկի. այլ ձ, զսնարսն. եւ ա՛յլ ձ. զկողմանս՝ ոսկեղէնս. (Երգ. ՟Գ. 1։)
Ո՞ ձգեաց զերկինս իբրեւ զկոնք գմբեթարդ. (Վեցօր. ՟Ա։)
Կամար դրանն մերձ ի կոնք դրանն։ Զկամարն եւ զկոնքն եւ զարմաւենիս։ Արմւենիք աստի եւ անտի ի վերայ կոնքիցն. եւ այլն. (Եզեկ. խ. 9. 21. 26. 48։)
Կոնք կոչէ որ բոլոր կամար էր ի վերայ դրանն կայր, որ էր գոգաձեւ ի ներքոյ կամարին իբրեւ զտաշտ. (Նչ. եզեկ.։)
ԿՈՆՔ. παστοφόριον thalamus. Առագաստ. սրսկապան. վարագոյր.
Տեսին ըզկոնքս եւերեալս, եւ զվարագոյրաձիգս խաթարեալս։ Զարդարեցին զկոնքսն եւ զվարագոյրաձիգսն. (՟Ա. ՟Դ. 38. 57։)
Ազգ որ խեցեմորթքն կոչին, այսինքն կոնքն, եւ կտինքն, եւ կոքղիք, եւ ստրոմք. (Վեցօր. ՟Է։)
Կոնքն բարբառեսցին զծնունդն մարգարտին. (Եփր. աւետար.։)
in form of a cupola;
concave, vaulted.
Որ ունի զձեւ կոնքի կամակամարի. գոգաձեւ. ծոցաւոր.
Եւ որ եւ՛ս գերիվերոյ կոնքաձեւ տաճարին աստուծոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Ի դրանն վերայ գոգաձեւ գտանի ... որպէս եւ այժմ տեսանեմք ի մեր եկեղեցիքս, որ ի վերայ սեմոցն կոնքաձեւ գտանի. (Նչ. եզեկ.։)
conchylia, purple-fish, murex.
• , որ և կոնքել, կոնքիւլ, կոնքի-ղոս (սեռ. -ի) «ծիրանի ներկը տուող խեցե-մորթը» Նոնն. 49. Վրդն. ել. գրուած է կոն-քիլոս Տաթև. հարց, էջ 342, Մտթ. ներբ. 167. կոնքելոս Տաթև. ամ. 384.-յգ. սեռ. կոնքուլաց Սիմ. ապար. 143։
• = Յն. ϰοτϰίλη, ϰογχόλιον նոյն նշ. ո-րից փոխառեալ են լտ. conchylium և վրաց. კონკილა կոնքիլա հոմանիշները։ Ծագում է ϰόγχη «խեցեմորթ» բառից, որից հյ. կոնք։-Հիւբշ. 359.
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ԿՈՆՔԵՂ կամ ԿՈՆՔԵԼ, կամ ԿՈՆՔԻՒԼ. Բառ յն. գօնխի՛լի, կամ գօնքի՛լօն, գօնխի. κογχύλη, κογχύλιον, κόγχη conchylium, conchula, concha, murex. Խեցեմորթ ի ծովն տիւրոսի, յորոյ ի կոկորդն գոյաւորի՝ որպէս արիւն յերակի՝ ազնիւ կարմիր ներկն, որ ասի Ծովու ծիրանի.
Տիւրոս առ ծովեզերբն հովուական քածին (շան) շրջելով. եւ գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին. ապա արիւն կոնքելին եներկ զբերան շանն. եւ հովիւն առեալ բուրդ՝ ջնջէր. եւ բուրդն զգոյն ծիրանոյն առ։ Եւ գիտեցեալ հովիւն, եթէ կոնքելն այնպիսի ներկական բնութիւն ունի՝ հրապարակաց զայն, եւ այնպէս քաղելով առ ծովեզերին զկոնքելն՝ եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
Ի ծովէն ելանէր կոնքիւլն, յորմէ ծիրանին. (Վրդն. ել.։)
enchirium.
• «եևեղեցական մի զարդ՝ որ հայ-րապետը իր ձախ ազդրի վրայ է կրում» Պտոռ. 521. Լմբ. մատ. 195. Մաշտ. Ամ» պտմ. (շար.) էջ 134։ («Կոնքեռը քառակու-սի զարդ մըն է ասեղնագործուած կամ ըն-տիր կերպասէ շինուած, որ երեք անկիւննե-ոէն փոքրիկ ծոպեր ունի և չորրորդ անկիւ-նէն երիզով կկախուի գօտիէն՝ հայրապե-տին ձախ կողմէն և ձախ ազդրին վրայ». Քննասէր, Ծիսական բառարան, Օրաց. առո-հիւանդ. 1906 թ. էջ 154)
• ՆՀԲ յն. γόνν «ծունկ» և γείρ «ձեռք» բառերից։ Ըստ Քննասէր (անդ) լծ. յն. կոնիքիռ կամ ենքիրիոն (իմա՛ յն. ἐγχείριον «անձեռոց», որ տալիս է հյ, ենքեր «անձեռոց» (տե՛ս այս բառը) և
• վրաց. ვნკერი ենքերի «քառակուսի ղենջակ եպիսկոպոսի և վարդապետի»)։ Հացունի, Պատմ. տարազի 384 յն. ϰογχανιον «խեցեակ»?
(ի յն. ղօնի, խի՛ռ, եւ հյ. ծունգ, ձեռն. որպէս թէ ի վերայ ծնդեաց եդեալ ձեռն. որ եւ ասի ըստ յն. եբիզօ՛նադիօն, եւ ենիխի՛ռիօն). ἑπιγονάτιον, ἑγχείριον epigonation, enchirium. Մասն հայրապետական զարդու՝ կախեալ ի վերյ ձախոյ ազգեր, որպէս հովուական մախաղ, կամ ի նշան զենջակին յիսուսի, կմ բոցեղէն սրոյ սրովբէին. եւ այլն.
Կոնքեռ զգօտւովն ի ձախակողմանն։ Եւ կոնքեռ զահակ բարձօք. որպէս կաթողիկոս. (Մաշտ.։)
to be beaten or cudgelled to death;
to die on the rack.
ԿՈՇԿՈՃԱՄԱՀ ԼԻՆԵԼ. Կոշկոճմամբ կամ կատամահ մեռանիլ. կոտորիլ սրով.
Հրամայէ սրով սատակել զնոսա. եւ այսպէս ըստ արժանի իւրեանց կոշկոճամահ լեալ՝ հատաւ յոյս կենաց նոցա. (Յհ. կթ.։)
torment, torture, rack;
slaughter;
suffering, grief, trouble.
Կոշկոճելն, իլն. խոշտանգանք.
Դառն կոշկոճմամբ, եւ փութամահ տանջանօք մատնեաց զնա ի սպառումն սրոն ծարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
Համբերեաց ազգի ազգի վշտաց քարավէժ կոշկոճման. (Շար.։)
Ի կոշկոճման տեղի ընդունէր զզարկուածս քարանցն իբրեւ զցօղ զուարթագին. (Նիւս. ստեփ.։)
Տուն ցաւոց, եւ բնակարան վնասուց եւ կոշկոճմանց. (Մաշկ.։)
grossness, coarseness, indelicacy, rudeness.
antarctic pole;
comma.
Որպէս Հատեալ կամ հատանօղ ի ստորէ, կարճեալ եւ աներեւոյթ մեզ.
Մինն (ի բեւեռաց երկնի) որպէս ստորատ, որ ի հարաւ երեւի. (Վանակ. հց.։)
Ըստ քերականաց՝ որպէս Ստորակէտ, եւ նշանակ հատիչ բառի եւ բանի՝ ի ստորին կուսէ եդեալ.
Ենթամնայն եւ ստորատդ հակառակ են միմեանց. ենթամնայդ՝ ի խառնել զբանն, իբր թէ օրէնս ուսոյց. իսկ ստորատն ի բաժանել զսոյն (զոր օրինակ օրէնս, սւսոյց)։ Ենթամնայդ ներքսադրական, ստորատդ ներքեւահատ. (Երզն. քեր.։)
cf. Ստորէք.
ՍՏՈՐԵԱՅՔ կամ ՍՏՈՐԷՔ. Ստորայինք. ենթալուսնեայք.
Անհաւասար համարձակութեամբ ի ստորէիցս (կամ ստորիցս) ստեղծագործեալք. (Նար. առաք.։)
sublunary or terrestrial things.
underground;
subterranean.
κατάγειος, καταχθόνιος, γεώδης terrenus, terrestris. Որ ինչ կայ ընդ երկրաւ, ի խորս երկրի. սանդարամետական. եւ Բնակեալն ի ներքոյ երկնից. հողեղէն. գետնամած.
Գուցէ զնորա ստորերկրեայս պատառեսցէ պիսիդոն երկրաշարժ. (Նոննոս.։)
Յախսն եւ ի փապարս ստորերկրեայս. (Սարկ. շարժ.։)
Ստորերկրեայ գոլով, եւ անճաշակ հոգեւորական իմաստիցն։ Եւ արդ մեք ստորերկրեայքս փառաւորեսցուք զքրիստոս. (Սարգ. յռջբ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
the inferior part, the underneath;
inferior, lower;
— or ի —, under, beneath, underneath, down, below.
Տ. Ի. Ի ՍՏՈՐԵՒ, Ի ՍՏՈՐԷ. cf. ՍՏՈՐ, եւ այլն։
hidden places.
πράβυσον intrusum, occultum, latebra. Մթին խորշք ընդ որմովք. ալք. ալուցք. Ե՞րբ ասիցի այս. միթէ յանկեա՞ն ուրեք, կամ ի ստորմիս. եւ ո՛չ ուրեք, այլ լու ի լու ամենեցուն. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
to specify, to express;
to ascribe, to attribute.
որ է որպէս յն ըստոգել, κατηγορέω praedico, dico, tribuo, adscribo. Ստորասել՝ մանաւանդ տրամաբանօրէն. ընծայել ումեք կամ հաստատել զյորջորջումն ինչ զիմեքէ. յայտնել։ Տե՛ս Արիստ. ստորոգ. ստէպ։
Միաւորութիւն զմերձենալն միայն ստորոգէ. այլ թէ առ ինչ մերձեցաւ, զայն ոչ յայտնէ. (Դամասկ.) (ուր եւ ստէպ գրի՝ Ստորոգունի, իբր ստորոգի)։
Ստորոգի. որպէս դնել ենթակայ կամ ստորեւ զմարդն, եւ ոգել այսինքն ասել զկենդանին ի վերայ նորա. հիբար, մարդն է կենդանի. եւ ոմն կենդանի է մարդ. (Մխ. ապար.։)
Ամենայն համանգամայն ի նա ստորոգի, եւ ոչինչ է յամենայն։ Զամենայն ստորոգէ (զաստուծոյ՝ սուրբ գիրն), եւ որպէս զմի օրհնաբանէ զնա. (Դիոն. ածայ. ՟Է. ՟Ժ՟Գ։)
Նմին նման ասէ պօղոս՝ զօրինացն ստորոգելով գրաւորութիւն. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Ուր ստորոգողն արիստոտէլ (այսինքն ճառօղն զտասն ստորոգութեանց), տասն բանիւ գրողն էի. (Շ. վիպ.։)
ՍՏՈՐՈԳԵԼ. ըստ հոմաձայնութեան յն. κατηγορέω . Չարախօսել. ամբաստանել. պարսաւել. բամբասել.
Քերթողքն մեծ զօրութիւն ունին առ կարծիսն, կա՛մ բարեբանելով, կամ ստորոգելով. (Պղատ. մինովս.։)
Են այսոքիկ ըստորոգողք բազում, եւ բազում ժամանակաւ իսկ ըստորոգեալք. (Պղատ. սոկր.։)
four-faced.
ՉՈՐԵՔԴԻՄԵԱՆ ՉՈՐԵՔԴԻՄԻ. τετραπρόσωπος quadrupliem faciem habens. Ունօղ զչորս դէմս. քառադէմ, չորեքկերպեան.
Չորեքդիմեան կառք իմանալիք՝ ըստ հրաշալի տեսլեանն եզեկիելի. (Երզն. լս.։)
Ուղղեաց զպատկերն չորեքդիմեան ի տաճարին տեառն. (Եփր. մն.։)
Քառադէմ ասի եւ կառսդ. (այն կառք՝ որ տեսաւ ի մարգարէէն, չորեքդիմի լինէր պատկերն. Շ. բարձր.։)
Որ ըզպատկեր չորեքդիմին՝ կանգնեաց ի տան սըրբարանին. (Յիսուս որդի.։)
Որթ յանապատին ... եւ պատկերն չորեքդիմի՝ մանասէին. (Եփր. համաբ.։)
Տունն մանասէի չորեքդիմի պատկերաւն պղծեցին զսրբութիւնս իմ. (Գէ. ես. յԵփրեմայ։)
Մանասէ զչորեքդիմի զկուռսն ի տաճարին աստուծոյ եդ. զի ուստի՛ արդեօք եւ եկեսցէ ոք, կռոցն երկիրպագցէ. (Բրս. ապաշխ.։)
cf. Չորեքկարգեան.
four-hinged (door).
Որոյ են չորք ժեռք կամ ժայռք, այս ինքն ատամունք, որպէս ծղխնիք դրան. չորս կեռիքով.
Չորեքժըռի ինքն ի կանգուն, ո՛վ զնա չունի, գիտեմ, չէ՛ տուն. (Շ. առակք.։ 1)
squared;
quadrate.
cf. ՔԱՌԱԿՈՒՍԻ, ՉՈՐԵՔԱՆԿԻՒՆԻ. τετράγονος quadrangularis եւ այլն.
Տապան ի չորեքկուսի փայտից (որ ի Փիլ. չորեքանկիւնի)։ Չորեքկուսի լինիցի սեղանն։ Չորեքկուսի եւ կրկին գործեաց զտախտակն։ Պարիսպ ի չորեքկուսի վիմաց։ Ամենայն անջրպետք չորեքկուսի պատուարաւորք. (Ծն. ՟Զ. 14։ Ել. ՟Ի՟Է. 1։ ՟Լ՟Թ. 9։ Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 5։)
Մասն՝ հինգհարիւր ասպարէս ի լայնն, եւ նոյնչափ յերկայնն չորեքկուսի. (Խոր. աշխարհ.։)
Ի հեռաստանէ՝ աշտարակք չորեքկուսիք՝ բոլորք երեւին. (Շիր.։)
four hundred.
Տառապեցուսցեն զնա ամս չորեքհարիւր։ Գետինն չորեքհարիւր սատեր արծաթոյ է։ Չորեքհարիւր արամբք. (Ծն. ՟Ժ՟Ե. 13։ ՟Ի՟Գ. 15։ ՟Ա. Թագ. ՟Լ. 10։)
Երեքարիւր ... չորեքարիւր. (Եփր. մն.։)
four hundredth.
τετρακοστός quadringentesimus. Վերջինն չորեքհարիւր թուոյ.
Յամին չորեքհարիւրորդի. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 1։)
on all fours.
Չորեքյափք գնայր առ գետովն. (Պտմ. աղեքս.) (ա՛յլ ձ. ի չորս գնայր)։
wednesday;
cf. Օր.
ՉՈՐԵՔՇԱԲԱԹ ՉՈՐԵՔՇԱԲԱԹԻ. τέτρας σαββάτου quarta sabbati, feria IV, dies Mercurii. Չորրորդ օր շաբաթու, այսինքն եօթնեկի՝ սկսեալ ի միաշաբաթէ. չորեքշաբթի.
Վասն պահելոյ զչորեքշաբաթ. (Կանոն.։)
Ի կիւրակէի եւ ի չորեքշաբաթու եւ յուրբաթու։ Զչորեքշաբաթի եւ զուրբաթ անսուաղ անցուցանէին։ Մինն ի մէնջ հրեշտակ չորեքշաբաթի է, եւ միւսն ուրբաթու. (Սեբեր. ՟Ե։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Թ։)
Ի չորեքշաբաթսն եւ յուրբաթսն։ Չորեքշաբաթուն ընթերցուածք։ Չորեքշաբաթքն եւ ուրբաթքն։ Յուրբաթու եւ ի չորեքշաբաթւոջ։ Ի չորեքշաբաթուն։ Յաւուր չորեքշաբաթու։ Գտանես չորեքշաբաթ զօրն՝ աւետեաց. եւ այլն. (Արշ. ստէպ։)
four times.
ՉՈՐԻՑՍ կամ ՉՈՐԻՑՍ ԱՆԳԱՄ. Ի չորս նուագս, եւ չորրորդ անգամ։ (Պիտառ.։)
dry, arid.
Զխորհուրդս նորա առակեաց յերկիր չորուտ, որ զպտուղ ոչ տայ. (Եփր. համաբ.։)
the number four;
four.
Մեծապատիւ էր առ պիւթագորեանսն չորրեակդ։ Չորրեակ՝ թուոց է ամենայարմարագոյնն, իբրու կատարելագոյն։ Զչորրեակն ոչ առնու, զի թէ առնու, հարկաւորի հատանել զմիակն. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։ Փիլ. լին.։ Քեր. քերթ.։)
Չորրեակ տարերցս կամ տարերցդ խառնուածոց. (Պիտ.։)
Իննուց յիսնից՝ եւ թուոց երից եւ չորեակ տասանց. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Զչորեակ թիւն ի քառասնեակն յաւելցուք, զի ոչ թուով երրեկաց ժամանակ չափեսցի, կամ չորրեկաց ծննդոց յանցելոց. (Միսայէլ խչ.։)
ՉՈՐԵԱԿ կամ ՉՈՐԵԿ. որպէս ռմկ. չորկեկ. Չոր. չորին. կամ որպէս Չորրեկ. իբր չորքոտանի.
tetrarch.
τετραρχής, τετραρχών tetrarcha. Պետ չորրորդի մասին տէրութեան կամ երկրի իրիք.
Չորրորդապետս կացուցանէ աւգոստոս զհերովդէս, եւ զանտիպատրոս, եւ զլիւսիաս, եւ զփիղիպոս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Կամ որպէս Պետ չորից գնդաց. qui quatuor cohortibus praeest.
Եթէ ի նմանեաց իմոց յաղթեալ իսկ էի չորրորդապետացն երկնաւորաց, ոչ էի այնքան պատկառեալ եւ ամօթալի. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
tetrameter.
Յորում կայ տիպ կամ չափ չորրեակ թուոյ. որպիսի է ազգ ինչ տաղաչափութեան առ յոյնս.
(Գրիգոր աստուածաբանն արար տաղաչափութիւնս) ամպիկունս՝ երրաշարժս (կամ երրականս՝) եւ չորրորդատիպս. (Ճ. ՟Բ.։ եւ Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։)
a coach and four;
quadriga.
τέθριππον quadriga. Չորեքերիվարեան կառք. քառաձիք.
Նորոգեցաւ տուաձիոցն ասպարէս. եւ յաղթէր տիբերի կայսեր չորքձիքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Թշուառ.
Եւ ո՞ր իցէ այն զոր ասենն, որ փառաւորն գրեցաւ (ի ճակատագրի) փառաւոր է, եւ որ չուառն՝ չւառ. (Եզնիկ.։)
dressed in woollen cloth.
Զգեցեալ չուխայ կամ ցփսիս. չուխայ՝ ապա հագնօղ.
Արք եւ կանայք՝ չուխազգեստք եւ պարեգօտահանդերձք. (Թղթ. դաշ.։)
unorthodox.
Չգրեաց այնպէս, թէ դուք չէք ուղղափառք, այլ թէ ընդ չուղղափառս ընդէ՛ր հաղորդեցայք. (Թղթ. աբր. եւ կիւրղ.։)
uneatable;
unfit for food.
Զոր չէր օրէն ուտել՝ ըստ օրինաց.
Օրինադրութիւն ուտելեաց եւ չուտելեաց կենդանեաց. (Նախ. ղեւտ.։)
chocolate;
բաժակ մի —, a dish of -;
խառնիչ —ի, chocolate-stick;
ըմպել —, to drink -.
useless;
—ք, useless things, futilities, trifles.
Կարեւորքն յանփոյթութեան են, եւ չպիտոյքն ի բազում խնամակալութեան. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
indolent, idle, indisposed to labour.
Ոչ սիրօղ վշտաց եւ աշխատութեան.
Անպատերազմասէր եւ չվշտասէր եւ կանացի բարք նոցա. (Եւս. քր. ՟Ա։)
vile, abject, worthless, despicable, mean.
εὑτελής vilis. Սնոտի որպէս զչիքն. չնչին. եւ Չքաւոր մտօք. փուճ, ցած.
Նաեւ չքոտեօքն զկծեցուցանէ զմեզ. որպէս լուովն, եւ ճանճիւ եւ մժխով։ Այնքան չքոտի եւ անքատ անձամբքն ... զթագաւորս հզօրս եւ ահագինս փախուցանեն (լուք). (Եզնիկ.։ Նար. ՟Կ՟Թ։)
Կամեցաւ մերժել զմեզ ի չքոտի կռոցն վնասակարութենէ. (Կաղանկտ.։)
Դեգերեալ մաշէին յանուղղայ կրթութիւն ըստ չքոտի մտացն։ Ըստ քեզ չքոտոյդ (մտօք)՝ եւ շնչին առակս օրինակացդ մատուցանեմք. (Բուզ. ՟Գ. 13։ Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Պակշոտ.
cf. ՊԱԿՇՈՏ եւ այլն
cf. Պասուք.
Փոխանակ գրելոյ Պասուք. այսինքն պասքեալ. անջուր.
Եւ բղխեցից ի պազուք երկրի անդ զմայրն եւ զնոճ. (Ոսկ. ես.)
studded, adorned or set with studs.
λαμπήνη, λαμπηνικός . (որպէս փայլուն գահաւորակ) lampena, currus regius contectus, lectica. Մակդիր գրաստու՝ յորոյ վերայ կապեալ է պալարաձեւ կազմած, այսինքն պաղպաջունք. կամ որ լծեալ է ի հովանաւոր կառս.
Հեծեալս կառօք, հանդերձ պալարակապ երիվարօք՝ հովանոցօք. (Ես. ՟Կ՟Զ. 20։)
Լայնաբար՝ Զարդարուն. փողփողեալ. որպիսի են զարդք գրաստուց եւ կառաց.
Սպիտակ ջորւովք, ոսկեղէն եւ արծաթեղէն զարդուք. եւ վերջաւորս փողփողեալս՝ նշանակապ՝ պալարակապ՝ մետաքսիւքն, եւ ոսկւովք պսակօք. (Ագաթ.։)
precipitated.
Վախավէժ. գահավէժ. վիժեալ ընդ վախս լերանց, գետոց, եւ այլն.
Զի մի՛ ըստ օրինի ... խստերախաց վզանուտ այնոցիկ կենդանեաց լինիցիմք պախավէժք. (Սարկ. աղ.։)
to blame, to reprove, to rebuke, to reproach, to find fault with, to reprobate, to disapprove, to condemn, to censure.
ἑξουδενόω nihili facio, contemno, sperno ἑπιτιμάω, καταγινώσκω reprehendo, objurgo μέμφω, καταμέμφομαι incuso, vitupero, vitio verto λαμβάνω, -ομαι deprehendo, corripio. Ընդվայր հարկանել (իբր ընդ վախս). անգոսնել. աղարտել. պարսաւել. թշնամանել. ստգտանել. բամբասել. քամահրել, վար զարնել (լծ. պ. բուխտան. եւ հյ. պախել, բախել, առակել) cf. ՊԱՀԱՐԿԵՄ.
Խրատեն զիս ի միասին, զորոց պախարակէի զվարս նոցա։ Պախարակեաց զնա կենդանւոյն. (Յոբ. լ. 1։ Սիր. ՟Ի՟Թ. 35։)
Եթէ այնպէս իցէ, զԱստուած պախարակես, որ զայն այնպէս կարգեաց. (Ոսկ. կողոս.։)
Բազում ինչ ըստգիւտ պախարակեալ զառաջին զկեանսն իւր՝ իբրեւ ընդ կոյր կենցաղ անցեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Պախարակեցէ՛ք զարքայն ձեր զԴարեհ, եւ մի՛ զիս. (Պտմ. աղեքս.։)
Պախարակեն զբացատրութիւն սահմանիս. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Եւ նախ ի գաւառէն պախարակեսցի ... Զպախարակելին հակառակ գովելւոյն բնաւորեցոյց յինքեան պակասութիւն ... Որո՞վ իւիք կարասցէ ոք պախարակել զսա (զարժանիս ամենայն գովութեան). (Պիտ.։)
Կենդանագրեալ պատկերաւ մարդացելոյ բանին Աստուծոյ պախարակել զմեզ անամօթին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զոր բանիւ յայլս պախարակեցի, գործով զնոյն ես կատարեցի. (Խոսր.։)
Պախարակէ զնոսա, իբրու թէ հանդերձք իցեն հնացեալք եւ տկարք։ Սկսանի պախարակել զստոյգ աղտեղութիւն նոցա. (Իգն.։)
Զկորուստ ժողովրդեան ոչ ցաւէին, զորոց եւ Ամովս պախարակէ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Պախիմ.
Զարհուրին, պախեն, յարտասուս հարկանին. (Ոսկ. ես.։)
well boiled.
Ըստ Հին բռ. Քաջեփ. աղէկ խաշած։
to be frightened at, struck with consternation.
συμπίπτω incido, ruo, collabor ἑκπλήσσομαι timeo, terror, de statu mentis decido. Պակնուլ. սրտաբեկ լինել. անկանիլ իբր ի վախից. (պէսպէս առմամբ) խիստ վախնալ, սիրտը փրթիլ, լեղին պատռիլ.
Քուն հատաւ յերեսաց իմոց, պախեալ եմ ի սիրտ իմ ի հոգոց իմոց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 10։)
Ի բաց գնասցեն (ամօթով). պախեալք եւ թաքուցեալք։ Ոչ վայրապար ղօղակ զնապաստակն կարծեալ վասն ղօղելոյն եւ պախելոյ. (Փիլ. առ լիւս.։)
Ոչ առ մարմնոյն տկարանալ մատնէին ի պարտութիւն, այլ առ ի խորհրդոցն պախելոյ. զի ինքեանք զանձինս տային ի պարտութիւն։ Ոչ պախիցի երկիւղիւն. (Ոսկ. ես.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Ամենեւին ուրացաւ, եւ յահէն պախեալ գտաւ. (Երզն. մտթ.։)
Պախիլ վավաշ հրով. (Տօնակ.) (նովին ոճով վարի եւ յն. πλήσσομαι ardeo )։
Առեալ քարինս՝ կոծէր զկուրծսն. եւ այնքան պախէր՝ զի իջանէր վտակ արեանց. իմա՛ բախէր։
Զոհս փողոտել հանել դնել տայր ի վերայ բագնի. հրամայեաց եւ ի պախիս կնդրուկ սաստիկ ծխել. անյայտ մնայ բանն, եթէ չիցէ պախ եփեալ զոհն։
afraid, timid.
Ըստ Հին բռ. է նոյն ընդ ռմկ. (Վախկոտ։)
some money.
Դոյզն պախրէ. որպէս արծաթ. յն. ἁργύριον.
Եթէ սակաւ ինչ պախրէիկ աղքատին տայցեմք, ստէպ վեր ի վայր զայն յեղյեղումք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
narrow-minded, crack-brained, senseless, insensate, foolish, stolid, silly.
ἑνδεής φρενῶν, μικρολόγος եւ այլն. Որոյ միտքն է պակաս. յետնեալ ի հանճարոյ. անմիտ. յետսամիտ. խելքը պակաս, անխելք, բամպակը նօսր.
Զպակասամիտս յերիտասարդաց։ Ցպակասամիտսն ասէ։ Պակասամտացդ հրաման տամ. (եւ այլն. Առակ. ստէպ։)
Լաւ է պակասամիտն երկիւղած՝ քան որ լինէ մտօք, եւ յանդըգնի յանցանել ընդ օրէնս. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Մարդիկ հանապազ յամենայնի տկարք են, եւ պակասամիտք, եւ մոռացկոտք. (Ղեւոնդ.։)
Ի պակասամիտ եւ ի փառախնդիր անձինս թերահաւատ մարդոց. (Փարպ.։)
Գոյ հնար եւ յաղքատութեանն առատամիտ լինել, եւ ի մեծութեանն պակասամիտ. (Ոսկ. հռ.։)
scant-bearded.
ՊԱԿԱՍԱՄՕՐՈՒ ՊԱԿԱՍԱՄՕՐՈՒՍ. Որոյ մօրուքն է պակաս. կարճ մօրուօք, քարձ. քէօսէ.
Էր սուրբն (Մարկոս) յօնեղ, պակասամօրու (կամ մուրու)՝ որպէս քարձ. (Ճ. ՟Բ.։ եւ Հ=Յ. ապր. ՟Ի՟Ե.։)
Էր ալէխառն եւ պակասամօրուս. (Հ. ապր. ՟Ի՟Ե.։)
cf. Պակաս ;
faulty;
պակասաւոր բայ, defective verb.
Ունօղ զպակասութիւն ինչ. պակաս. թերի. անկատար.
Այսպիսիս ոչ է չար, այլ պակասաւոր բարի. (Դիոն. ածայ.։ 3)
want, fault.
Պակասն. մնացորդ.
Աղօթիւք զպակասորդն խնդրեն. (Սարգ. յկ. ՟Գ։ 1)
to become enamoured with, to fall in love.
ՊԱԿՇԻԼ. Յառիլ. անկղիտանալ. զարնուիլ տեսքով.
Եւ պակշեալ պաշտեցին եւ դադարեցին ի նոսին. (Լմբ. իմ.։)
dissolutely, lavishly.
Հեռացեալ ի բաց եկաց (անառակ որդին) պակշոտաբար. եւ վատնեաց զամենայն ստացուածսն ... (զի) եկաց պակշոտաբար. (Ճ. ՟Գ.։)
to give oneself up to lechery or lasciviousness, to lead a dissolute life, to live in debauchery.
ἁσωτεύομαι, ἁσώτως ζόω, ἁκουλαστέω , ἁσελγέω luxurior, libidinosus sum, petulanter ago χαίνω hio, inhio. Պակշոտ լինել. անառակիլ. շուայտիլ. յիմարիլ տռփանօք. անկղիտանալ. բերանաբացեալ կալ. գէշ աչքով նայիլ, սիրահարիլ. առսըզլանմագ .... եւ այլն.
Կինն սրարբեալ եւ պակշոտեալ. (Առակ. ՟Է. 10։)
Անարգել վաւաշոտն, անխուզ պակշոտեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Զմէ՞ լքեալ զփիլիսոփոսն՝ ի թարգմանս պակշոտիցիս։ Մարմին՝ ոչ յաղագս այսորիկ պատրաստեցի, զի պակշոտիցիս եւ պոռնկիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։ եւ Ոսկ. եբր.։)
Յովսէփ ի պակշոտիլ տիկնոջ իւրոյ ի վայելուչ գեղ հասակի նորա, ոչ կամեցաւ մեղանչել Աստուծոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Դանիէլ առ ծերսն պակշոտեալս ի շուշան՝ ասէր. (Տօնակ.։)
Պակշոտեալ եմք ի յընդունայնութեան աշխարհիս. (Իսիւք.։)
Պակշոտեալ բանք. իմա՛ խելագարական. որ եւ ասի անդ՝ բանդագուշանաց բանք։
ՊԱԿՇՈՏ որ եւ ՊԱԿՇՈՏԵԱԼ. գրի եւ ՊԱԳՇՈՏ. (որպէս պակուցեալ եւ ափշեալ շուայտութեամբ, կամ որ պագանէ զօշոտութեամբ) Խենէշ, ցոփ. անառակ. լկտի. վավաշոտ. գէշ աչք տնկօղ. շփացած, երեսը պատռած, քեղըրթած, առ սըզ, էտէպսիզ.
Զայն որ զարդարի՝ ոչ ոք ի մաքրից գովէ, այլ պակշոտք եւ շռայլք։ Խաչն՝ պակշոտաց ապաշխարութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. եւ Ոսկ. խչ.։)
Առ պակշոտ յիմարութեան ցոփութեան բարոյիցն. (Ագաթ.։)
very vigilant guard.
Պահապան արթուն. cf. ՊԱՀԱՅՈՅԶ, cf. ՊԱՀԱՑՈՅՑ.
Ոչ ննջէ եւ ոչ ի քուն երթայ պահախոյզն (կամ պահահոյզն) Իսրայէլի. (Պիտառ.։ 2)
to apply oneself to, to avail oneself of.
χρηματίζομαι operam do. Պահակ՝ այսինքն պաշտպան եւ ջատագով լինել իմիք. փոյթ տանել.
Վասն բժժանացն թէ հազար ոք ճարտարախօսիցէ յայնցանէ՝ որք այնմ պահակիցեն, կռապաշտութեան իրք են. (Ոսկ. կողոս. ՟Ը։)
guard, sentinel, sentry, vedette.
ἑξυπνίζων excubitor, circulator. Գիշերապահ. տքնող եւ ձայնատու պահապան գիշերոյ. cf. ՊԱՀԱԽՈՅԶ. պէքճի.
Յորժամ պահայոյզքն շրջիցին, եւ փողովք եւ քնարօք ի ժամանակս ձմերայնւոյ ի քնոյ զարթուցանեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
to guard, to mount guard, to garrison, to mount sentry.
ՊԱՀԱՐԿԵԼ. Պահ արկանել. պահել զգուշութեամբ.
Գիշերի իսկ արարեալ զլուսաւոր յարութիւնն, զի պահարկելոցն եւ գուշակելոցն ծանուսցէ զճշմարտութիւն իւր յիրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
ՊԱՀԱՐԿԵԼ. փոխանակ գրելոյ՝ Պախարակել.
Պահարկելով զմոլար օրէնսդիրն։ Ոչ ընդհատ կամ պահարկելի թուիցի կոչել զնա (այսինքն զմաշտոց երկրորդ) նովիմբ անուամբ (նման գոլոյ Յովհաննու Կարապետին). (Արծր. ՟Գ. 5։ ՟Դ. 8։)