cf. Կերակուր.
առանց կերակրանաց կեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի կերակրանացն պէտս։ Զանազան կերականօք։ Զհարկաւոր կերակրանացն պաճարանս։ Անպաճոյճ եւ դիւրագիւտ կերակրանօք շատանելով. (Պիտ.։)
fond of eating, dainty-mouthed;
— լինել, to feast, to revel, to give oneself up to feasting.
Մեղա՛յ կերակրասէր լինելով. (Մաշկ.։)
to give to eat, to nourish, to keep, to feed;
to maintain, to sustain, to treat;
to bring up, to rear.
միշտ զհոգիս նոցա կերակրէր. (Գր. հր.։)
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
ἑσθίω vescor. Ուտել. ճաշակել. սնանիլ.
frugal fare, scarce nourishment.
Սպասաւորել ինձ զօր ըստ օրէ կերակրիկն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։ Նոյնպէս եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Լմբ. սղ. ՟Թ. եւ ՟Լ՟Է։ Եղիշ. երէց.։ Եփր. պհ.։)
nutritive, nutritious.
τρόφιμος alimentum praebens, nutricius ἑδώδιμος esculentus, edulus. որ եւ ԿԵՐԱԿՐԱԿԱՆ. Դարմանիչ. սննդարար. սննդական. եւ Ճաշակողական.
Ըստ բնութեան պատշաճել կերակրողականին առաջի դնէր զպէտս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Պտուղն ... որոշեալ է ... կերակրողական զօրութեամբն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
gluttony.
eating;
eater;
— եւ արբեցող, eating drinking;
gluttonous wine-bibber;
այր —, a lover of good living;
glutton.
βεβρωκώς, φάγος edens, manducans, edax, vorax. Որ ուտէն. ճաշակօղ. եւ Շատակեր.
stuffing, eating to excess, gluttony.
Կերողութեամբ եւ արբեցութեամբ, եւ բնաւ հեշտութեամբ. (Տօնակ.։)
cf. Խրոխտամ.
Մի՛ խրոխտել հնդդէմ փորձութեանց. այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Ամաչեսցէ չարն, որ խրոխտեալ մարտնչի ընդ մեզ. (Եղիշ. ՟Բ։ Իսկ Ոսկ. մ. ՟Դ. 8.) գրի խոխտի, իբր խրոխտի. յն. գոռոզանայ կամ բռնակալէ։
gasconade, bravado, empty boast, rodomontade;
defiance, insolence, haughtiness;
չզիջանել ի խրոխտմանէն, to lose nothing of his arrogance.
cf. Խրտչիմ.
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
Եղիցի երկիրն հրէաստանի ի խրտուիլ եգիպտացւոց։ Խից ի խրտուիլ զշաւիղս իմ. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 17։ Ողբ. ՟Գ. 9։)
to scare, to startle;
to scaro or fright away.
πτοέω, ἁποσοβέω metu consterno, abigo. Տալ խրտչել. շրտուցանել. սարտուցանել. ահաբեկ առնել. վանել. խրտեցնել.
Եթէ իւր միայն խնդրէր զպաշտօնն, վաղվաղակի խրտուցանէր զպաշտօնեայս իւր. (Եզնիկ.։)
Խրտուցանել զդարանագործ թշնամին. (Վրդն. երգ.։)
to be scared, to take umbrage, to shy, to start aside, to take fright, to be restive.
ἑκπηδάω exsilio πτοέομαι metu consternor. Շրտնուլ. սարտնուլ. հարթչել. խորշիլ. յետս ընդոստնուլ. յահի լինել. յետս ընկնիլ. խրտիլ. խրչիլ.
Խրտչէին իմն ի քրիստոսէ աշակերտքն յվհաննու. (Ոսկ. ես.։)
cf. Խնում.
Լաստին դադարք վիմօք խցաւ։ Խցան բերանք չար խրատատուացն. (Նար. ՟Ի՟Դ։ Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Խնում.
Քանիցս ի թշնամաց ի կապանսն խցեաց զբերան. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
small room, cell, hut, cabin.
Բնակեալ էր ըստ մարմնոյ ի նեղ խցկան. (Եղիշ. ՟Ը։)
to cover;
to shut.
Խփեալ շրթամբք. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
cf. Խփանեմ.
Խփեալ շրթամբք. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
ἁρρωστέω, μαλακίζομαι aegroto, langueo ἁλγέω doleo ἁποκάμνω laboro. հիւանդանալ. ախտանալ. տկարանալ. որ եւ Աշխատիլ ասի. հիւընտնալ. ... տե՛ս (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 2։ Դան. ՟Ը. 27։ Փիլիպ. ՟Բ. 27։)
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
Խօսակից եւ հաշուակից իրերաց լինելով. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ախորժալի յաւէտ միշտ ծառայի՝ տեառն խօսակից լինել. (Ի գիրս խոսր.։)
conference, dialogue, conversation, parley, interview;
interlocution;
discourse.
Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց այլասեռ ձայնից ի մի տեսակ զուգաշուրթն խօսակցութեան (այսինքն բարբառոյ) համահաւաքիչք. (Նար. առաք.։)
mouth, tongue;
*parlour.
Ի քառից աստի գեղեցկաձայնեալ, ի տեսանելեաց եւ ի լսելեաց, ի խօսարանաց եւ ի շօշափելեաց։ Սրեալ իբրեւ օձի՝ խօսարանացն իւրեանց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
speaking, that speaks.
Զգոյշ ըացէք, գուցէ հրաժարիցէք ի խօսելեաց աստի. (Ագաթ.։)
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
որ ի ձեռն հրեշտակաց խօսեցաւ բանն, հաստատուն եղեւ։ Զի՞նչ է բանն խօսեցեալ ընդ քեզ։ Թէ թաքուսցես յինէն բան մի յամենայն բանից խօսեցելոց յականջս քո.եւ այլն։
ԽՕՍԵԼ Ի ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ, կամ Ի ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ. Դաշնաւորիլ եւ հաշտիլ. խաղաղութիւն առնել. ... (՟Ա. Մակ. 10։ ՟զ. 49. 60։)
Զոր օրինակ հաւ խօսի ի լռութեան գիշերի. (Շ. մտթ.։)
ԽՕՍԵԼ. μνηστεύω despondeo, desponso, nuptias concilio. Հարսնախօսութիւն առնել. նշանել, իլ. պսակիլ. հարսն առնել, եւ լինել.
Աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Աղջիկն խօսեալ առն։ Այր ոք՝ որոյ խօսեալ իցէ կին։ Շինէին զշինուածս, եւ խօսէին կանայս։ Խօսեցայց զքեզ ինձ յաւիտեան։ Խօսեցայցզձեզ առն միում՝ իբրեւ զկոյս մի սուրբ յանդիման կացուցանել քրիստոսի։ Խօսեալ զմայր նորա մարիամ յովսեփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ.եւ այլն։
Խօսեցաւ նմա ի հարսնութիւն դուստր մեծի իշխանին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
Գիշերային մթոյն խօսնակ բերկրանաց։ Չորեքծագեան մասանց էակաց անպատկառ խօսնակք. (Նար. կուս. եւ Նար. առաք.։)
speaking;
mediator.
Այլ ոմն ձիս խօսնական՝ կարծրերախ։ Ամենակալդ ձեռօք զխօսնականացս շարժողական գործի ըմբռնեալ՝ ազդեա՛ զօրութիւն ձայնի. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Լ՟Ե։)
betrothed, affianced husband, intended.
μνηστήρ, μνηστεύων desponsatus, et sponsus, procus. այր՝ որ խօսեալ է զկոյս զոք՝ իւր ի հարսն. փեսայ կուսի նշանելոյ.
Սեպհականեալ մակդիր սրբոյն յովսեփայ աստուածահայր կոչեցելոյ, որ խօսեցաւ եւ էառ իւր ի կին զամենասուրբ կոյսն, եւ մնաց միշտ առանց գիտելոյ զնա.
faculty of speech.
Հրաշափառապէս բարեգործեսցե՛ս բադ կենդանի ինձ խօսողութիւն անսայթաքելի. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Սոյն միտք պաշտին ի հրեշտակս, եւ ի դեւս, եւ ի մարդիկ, որ ոնին խօսողութիւն. (ՃՃ.։)
betrothal, betrothing.
Մանաւանդ μνηστεία sponsalia. Հարսնախօսութիւն. խոստումն. նշանելն, իլն.
Առ կոյս (ասէ) խօսեցեալ առն. Զի ի խօսմանէն ցուցցէ զկոյսն մարիամ ճշմարիտ մարդ ըստ բնութեան մերում. (Աթ. թղթ.։)
gifted with the faculty of speech;
endowed with reason, rational.
Զբանաւոր զիմաստուն զխօսուն կամ գիտուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի հոգեղէն պաշտօնէից, եւ բնութենէ խօստոց։ Տուեալ լինի փառաբանութիւն արարչին ի վերայ լռնոց եւ անխօսից խօսնովքս. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Գ։)
Զխօսուն պաշտօնդ ձեր. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 1։)
Կրկին ծրդեալ շինուածս խօսուն։ Զոսկեղէն տախտակս խօսուն. (Նար. ՟Բ. ՟Լ՟Դ։)
Իբրեւ խօսուն բերանով անշշունչն բողոքէ. (Եզնիկ.։)
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
ԽՕՍՔ λάλημα, λαλιά loquela λόγος , ὀμιλία verbum, sermo, homilia, conversatio μελέτη meditatio, declamatio φθόγγη, -γος vox եւ այլն. որ եւ ԽՕՍ, (տե՛ս ի վեր անդր) Ասք. ասութիւն. ասացուած. արտաբանական բան ձայնաւոր. զրոյց. բարբառ նշանական յօժեալ ի բառից.
ԽՕՍՔ. Զրոյց մտաւոր. խօսք ընդ անձին. մտածութիւն. խորհուրդ. որոշումն ի սրտի. ներտրամադրեալ բան. յղացումն կամ ծնունդ մտաց.
Ոչ թողի ի սովորութիւն պաշտօնէից քոց ժամ, որ ըստ հաւուն խօսից. (Ի գիրս խոսր.։)
the fourteenth letter of the alphabet, the ninth of the consonants;
fifty, fiftieth.
Ծ. ՟ծ. Որպէս նշանակ թուոյ, է Յիսուն կամ յիսներորդ։
to irradiate, to cause to shine;
to cause to germinate, or to sproutforth;
ծագեցից Դաւթի ծագումն արդարութեան, I will cause the Branch of righteousness to grow up unto David;
առաւօտն ծագեաց զլոյս իւր, the sun shone forth, day broke.
Յիրաց անտի ճշմարտութիւնն ծագէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ի հօրէ ծագեցար լուսաւորել զարարածս։ Ծագումն հրաշագործ, որ ի կուսէն ծագեցաւ. եւ այլն. (Շար.։)
dawn, rising;
birth, origin, source, rise;
emanation;
lineage, descent;
derivation;
զ—ն ունել, to take its rise in, to draw one's origin from;
— արեգական՝ արեւու, sunrise, sunrising.
Զլուսնականսն հաշուեն ծագմունս. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Յառաջագոյն քան զծագումն որդւոյն աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ծագումն միածնի որդւոյ քո յերկնից (այսինքն միածինդ ծագեալ)։ Այսօր զհոգին ճշմարտութեան դաւանեցին սուրբ հայրապետքն ծագումն առ ի հօրէ յառաջ բղխեալ անհատաբար, եւ այլն։ Ծագումն լուսոյ աստուածային նշանի։ Ծագմամբ լուսափայլ աստեղն։ ծագումն արեւու լուսոյն ճշմարտի (սուրբ կոյս. իբր ծագօղ, արեւելք). (Շար.։)
Ծագումն ճշմարիտ փառաց ամենակալին. յՆ. հոսումն, ծաւալք։
to plait, to ruffle, to fold;
to turn in or up, to roll or wrap up.
Առ եղիա զմաշկերակն իւր, ծալեաց, եւ եհար զջուրն. (՟Դ. Թագ. ՟Բ. 8։)
Վարշամակ ծալեալ։ Նափորտ ծալեալ. (Յհ. ՟Ի. 7։ Շ. խոստով.։ Փարպ.։)
wrapped up, enveloped.
Առաքեցի ոսկի ծածկոց ծալովի. (Թղթ. դաշ.։)
folding;
— ծովու, rippling, undulation;
ծալմունք ամպոց, gathering cloudiness.
Դարձեալ կոչեցաւ ծով, զի ծալմամբ եւ ծաւալմամբ այլայլի միշտ. (Վրդն. ծն.։)
Պատառեալ զշարունակ ծալմունս ամպոյն. (Արիստ. աշխ.։)
to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.
ի բժիշկս ծախեալ էր զամենայն լիչս իւր։ Ծախեա՛ ինչ ի նոսա։ Մտադրութեամբ ծախեցից, եւ ծախեցայց վասն անձանց ձերոց։ Ես ծախէի, եւ խառնէի ի ճաշ իմ։ Ծախեաց գանձս բազումս։ Ոչ ծախէ աղախին քո զկերակուրն՝ որ եկեալն է ընդ իս.եւ այլն։
Ծախեցան աւուրք բազումք, եւ ո՛չ հասեր յարս. (Մաշկ.։)
Ի մշտնջենամռունչ յաղօթս ծախէր (զժամանակն). (Յհ. կթ.։)
ԾԱԽԵԼ. ἑξαναλίσκω, καταναλίσκω եւ այլն. absumo, consumo եւ այլն. (լծ. թ. զայ էթմէք ). Վատնել. մաշել. սպառել. լափել. սատակել. կորուսանել.
Փայտ ընդ փայտ շփեալ՝ հուր ծնանին, եւ անդէն ծնողք ծախին ի ծննդոցն իւրենց. (Խոսրովիկ.։)
Զծախ իւղոյն յարգէ, եւ զծախելեացն յիշատակարան պատմեն ամենայն ուրեք. (Կորիւն.) (այսնքն ծախողաց, կամ մարիամու)։
ԾԱԽԵԼ. որպէս աշխարհիկ ոճով, Վաճառել.
devouring;
consuming, wasting;
corrosive.
καταναλίσκων absumptor, consumptor. Սպառօղ. մաշօղ. լափօղ.
wast, consumption;
corrosion.
Ոչ միայն մեղացն թողութիւն շնորհէ, այլ ամենեւին ջնջումն եւ ծախումն արասցէ։ Թողութիւն հոգւովն եւ ջրովն, եւ ծախումն հրովն իմանալեաւ. (Մեկն. ղկ.։)
to flow gently, to ripple;
to wave, to undulate
σαλεύομαι, κινοῦμαι moveor, agitor ἑπιφρίσσω inhorreo. (լծ. սասանիմ. տատանիմ) շարժլիլ. շարժիլ. ծփծփիլ (ջրոյ եւ խոտոյ). քստմնիլ. շարժիլ.
Դաշտք ծածանէին (ի սասանութենէ երկրի). (Ասող. ՟Գ. 36։)
in secret, by stealth, secretly, stealthily.
Տե՛ս եւ ծածկաբար խորհուրդն, զոր գուշակէր աստանօր. (Նանայ.։)
cf. Ծածկաբար.
that sees secrets.
Եւ զմարդոյ՝ որպէս Ձեւացեալ գուշակ գաղտնեաց. եւ Իրագէտ անձին խղճի մտօք. եւ Հոգետես.
covering, cover, lid.
cf. ԾԱԾԿԱՐԱՆ ըստ ՟ա նշ. ἑπικάλυμμα operimentum, tegumentum.
to cover;
to hide, to conceal;
to dissimulate, to mask, to cloak, to veil.
Յիւրաքանչիւր շիրիմս առ հարսն իւրանց ծածկեցին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 39։)
Զպատանի հրաշատեսիլ եւ զգօն ծածկել (ընդ հողով), յորմէ ակն ունէի ծածկիլ. (Մագ. ՟Կ՟Գ։)
that which conceals or hides;
cover, lid.
Զտաշտսն, եւ զծածկիչսն, եւ զամենայն սպաս սեղանոյն. (Թուոց. ՟Դ. 14։)
hiding, concealment, secret;
cover, covering;
dress;
եր զխաւար ի —իւր, he made darkness his secret place;
— թաղման, shroud;
— անկողմոյ, counterpane;
— կահուց, cover;
— կառաց, hammer-cloth;
— ձիոց, horse-cloth;
housing;
— նաւուց, awning.
Եդ զխաւար ի ծածկոյթ իւր։ Ի ծածկոյթ երեսաց քոց։ Ի ծածկոյթ խորանի իւրում։ Ծածկոյթ աստուծոյ իշխանութեան.եւ այլն։