monotheist.
monotheism.
combination, union, homogeneousness.
Միատարր գոլն. զօդումն. խառնուած. բաղկացութիւն.
Չիք մաշիլ եւ աճել. քանզի միանգամ էառ զկատարեալ միատարրութիւնն, կալ մնալ այնպէս. (Վեցօր. ՟Զ։)
cohabitation, living in the same house.
Մի տուն կամ մի ազգատոհմ գոլն. մնակակցութիւն.
Փլուզին քակեցին զմիալեզու միաբանութեանն իւրեանց շինութիւն միատնութեան. (Ագաթ.։)
living with, in the same house;
cohabitant.
Սեկունդոս ասէ. (կին չար՝ հացակից գազան, եւ հարկաւ միատոհմ թշնամի. Ոսկիփոր.։)
cf. Միաւորեմ.
ἐνόω unio, aduno. Տալ միանալ. միաւորել ո՛ր եւ է օրինակաւ. զօդել. խառնել. տարրացուցանել. միացնել.
Մերոց մարմնոց նման առնուլ մարմին, եւ միացուցանել ըստ ճշմարտութեան ընդ իւր. (Պրպմ. ՟Ի՟Բ։)
Արարիչն զհողեղէնս բնութիւն միացոյց ընդ ինքեան. (Մեկն. ղկ.։)
Յանարատ սրբութիւնն փափագանօք միացուցանէ. (Յճխ. ՟Գ։)
Յաւազանին ջուր միացուցեր. (Նար. գանձ հոգ.։)
Տպաւորեալ միացո՛ զմեզ նդ ամենայն բարեգործութեան յորդորմունս. (Ժմ.։)
unity;
union.
Իբր Միութիւն. միասնականութիւն. եւ Միաւորութիւն.
Տե՛ս զզուգականութիւն, տե՛ս զմիաւորականութեան զօրութիւն. (Ագաթ.։)
Մտերիմ միաւորականութիւն. յն. միաւորական մտերմութիւն. (Փիլ. բագն.։)
union, junction, conjunction;
adhesion, combination;
reunion;
incorporation;
gluing;
copulation, pairing;
unanimity.
Որպէս Միաւորն գոլ. միութիւն. միակութիւն. եզականութիւն. միասնականութիւն. որպէս յն, μονάς, ἐνότης unitas.
Մի է՝ ո՛չ դիմօքն, այլ՝ աստուածութեամբն. միաւորութիւն՝ երրորդութեամբ երկրպագեալ, եւ երրորդութիւն՝ ի միաւորութիւնն գլխաւորեալ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Զմիաւորութիւն տէրութեանն, զոր ունի տէրունականն մարդ հանդերձ աստուածեղէնն բանիւ. (Աթ. ՟Ը։)
Որպէս Միանալն, միաւորիլն, անշփոթ խառնումն. յն. ἔνωσις unio, adunatio. նաեւ Միութիւն՝ իբր միացումն.
Սուրբ կոյսն մարիամ աստուածածին՝ գործարան միաւորութեան բնութեանցն։ Ոստոյն՝ յորում անճառաբար անկաւ միաւորութեան պատմուճանն։ Ի միասին եկին բնութիւնքն, եւ առանց խառնակութեան եկաց մնաց ի միաւորութեանն. (Պրոկղ. ի կոյսն.։)
Անլոյծ միաւորութիւն։ Շարադրութիւն եւ միաւորութիւն (բանին ընդ մարմնոյ). (Աթ. ՟Դ։ Տե՛ս եւ Պրպմ. ՟Ը։)
Անհասանելի միաւորութիւնն, եւ ոչ բնութեանցն այլայլութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յաղագս միաւորութեան հոգւոյ եւ մարմնոյ. խնդրելի՛ է, թէ զիա՛րդ լինի միաւորութիւն անձին եւ մարմնոյ. (Նիւս. բն. ՟Գ։)
Եւ Միութիւն բարոյական. միաբանութիւն սիրոյ. συνάφεια conjunctio եւ այլն.
Միաւորութիւն սիրելւոյն (ընդ սիրելւոյ)։ Եղիցի ի մէջ քո եւ դերենկիդ անկասկած միաւորութիւն։ Եկեղեցւոյ անունն՝ ո՛չ բաժանման, այլ միաբանութեան եւ միաւորութեան անուն է. (Նիւս. կուս.։ Արծր. ՟Գ. 13։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Զամենայն առումն ձայնիս տեսանես ի բանն Աթան. ՟Գ.
Շահեսցուք զմիաւորիլն մեզ առ աստուած քրիստոսիւ եղեալ ... որոյ զհետ երթեալ՝ շահեսցո՛ւք զհպելան առ աստուած, եւ զմիաւորութիւնն զփրկական՝ ըստ նմանութեան նորա, ըստ նմանութեան աստուածայնոյն միաւորութեան. որպէս ինքն ասաց, ես եւ հայր իմ մի եմք. այսպէս եւ սոքա ի մեզ եղիցին։
monoceros, unicorn;
— ծովային, sea-.
ՄԻԵՂՋԵՐՈՒ կամ ՄԻԵՂՋԻՒՐՈՒ ՄԻԵՂՋԵՐՈՒԻ ՄԻԵՂՋԻՒՐ ՄԻԵՂՋԵՐԻ. μονόκερος monoceros, -rus, unicornus. Էրէ վայրի կամ գազան, որ զմի եւեթ եղջիւր ունի ի ճակատուն, եւ ունի նմանութիւն ինչ եղջերուի, ձիոյ, վարազի, ուղտու, եւ այլն. ... եբր. րէմ.
Իբրեւ փառք միեղջերւոյ (կամ րու)։ Եղջիւրք միեղջերոյ (կամ րուի) եղջիւրք նորա։ Եթէ կամիցի քեզ միեղջերուն (կամ ջիւրուն, կամ ջերուին կամ ջիւրին) ծառայել։ Յեղջերէ միեղջերւոյ (կամ ջիւրոյ)։ Որ սիրելին է որպէս զորդիս միեղջերոյ (կամ րու, կամ րուի).եւ այլն։
Լինի ի հնդիկս եւ միեղջերու, որ է մեծ գազան, եւ ի վերայ ողինն ճանգ. (Խոր. աշխարհ.։)
Եթէ յեղջերէ միեղջերւոյ փախնուցում։ Զզօրութիւն աստուածային միեղջերուիս այս ի վեր քան զեղանակս. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. յովէդ.։)
Միեղջիւր կամ միեղջուր. (Լմբ. պտրգ.։)
Միեղջերի. ((ուղղ. եւ սեռ) Թղթ. դաշ.։)
strangury, gravel, dysury, ischury, stoppage, suppression or retention of urine, pain and difficulty in discharging the urine.
Հիւանդ կա՛մ քար, եւ կամ միզագրաւութիւն ունիցի, եւ կամ զասացեալն սրբազան ցաւ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Անկաւ յախտ ինչ, զոր միզագրաւութեան գործն կոչեն. (Վրք. ոսկ. նոր ձ. եւ տպ։)
diabetes, incontinence of urine.
Հրամայեաց միզ հեղուլ ի վերայ սրբոյն. (Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։)
to cause to urine, to move or provoke urine.
cf. Միզաշարժ.
urethra.
οὑρητήρ ureter, meatus urinarius, fistula urinaria. որ եւ ՄԻԶԵՐԱԿ. Խողովակ կամ անցք միզի. ջրհեղ անչամ. ճուճ.
Ի դուրս հոսի ընդ միզուկն։ Յորժամ ի միզուկսն հասանէ, ի մի երակ ի բաց գնայ. (Բժշկարան.։ եւ Ոսկիփոր.։)
pissing;
— արեան, piss blood.
mutual damage.
զՄԻՄԵԱՆՍ ՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ. ἁλληλοφονία mutuae caedes Սպանութիւն իրերաց. կոտորած երկուստէք.
Զմիմեանս սպանութեանցն, շնութեանցն, երդմնահարութեանցն. (Ածաբ. ի ծն.։)
ԸՆԴ ՄԻՄԵԱՆՍ ՀԱՐՈՒԹԻՒՆ. գ. σύμπτωσις conflictus, concursus, cohaerentia. Ընդհարումն ի միմեանս. մանաւանդ յարումն. ի միմեանսայար գոլն. յարաբերութիւն. միայարութիւն.
Ընդմիմեանս հարութեամբք շնչաբեր երակաց ի ներքս մուծանէ. (Նիւս. բն.։)
Դէմք քերովբիացն ի միմեանց կողմ հային, եւ երկոքին ի հաշտարանն ... մշտնջենաւոր ընդմիմեանս հարութիւն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 66։)
ՄԻՄԵԱՆՍԶՐԿՈՒԹԻՒՆ կամ զՄԻՄԵԱՆՍԶՐԿՈՒԹԻՒՆ. Զրկելն զմիմեանս։ (Բուզ. ՟Գ. 14։)
mime, mummery, mimicry, buffoonery, harlequinade, drollery.
minotaur.
solitude, loneliness.
cf. ՄԻԱՅՆՈՒԹԻՒՆ. միանաւորութիւն.
Վասն տեղւոյն ամայութեանն, եւ իւրոյ մինութեանն զարհուրեալ տքնէր. (Վրք. հց. ձ։)
(Ի ժամ մահուն) մինութիւն հասեալ է յօգնականաց. (Սեբեր. ՟Ժ։)
one, unit;
unity, union, reunion;
concord, accord.
μονάς, ἐνότης unitas. Մի գոլն. թիւն մի. եւ Միանալն. միաւորութիւն (ըստ ամենայն առման). անշփոթ խառնումն. զօդ. յօդաւորութիւն. եւ Միաբանութիւն. ἔνωσις unio, conunctio եւ այլն. մէկ ըլլալը՝ ո՛ր եւ է կերպով
Երրեակ միութիւն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Շար. եւ այլն։)
Միաբանեաց ընդ աստուածութեանն միութիւն, եւ ոչ երկուութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անբաժանելի եւ անշփոթ միութիւն մարմնացելոյ բանին աստուծոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Անշփոթ միութեամբ մարմնացեալ. (Պտրգ.։)
Երկուց միութեան անայլայլականի կապ պատկանակիր. (Նար. կուս.։)
Թէպէտեւ միութիւն եղեւ բնութեանցն ճշմարտապէս, այլ շփոթումն եւ խառնակութիւն ոչ, այլ մնացին բնութիւնքն՝ շփոթումն ոչ կրեալք. (Սարկ. հանգ.։)
Ընդ քեզ միութեան։ Ընդ հոգւոյդ սրբոյ միութեան։ Միութեամբ հոգւոյս իմ ընդ քեզ. (Նար. ՟Խ՟Գ. ՟Ծ՟Բ. ՟Հ՟Ը. եւ այլն։)
divination or guessing the contents of.
Գուշակութիւն կամ հմայք գիտելոյ զոր կայ ի մէջ փակեալ ամանոց, որպէս եւ ի փորի.
Ի դիւթութիւնս, ի քուահարցութիւնս, ի միջագիտութիւնս, եւ ի գրարարութիւնս. (Մանդ. ՟Ի՟Ը։)
epenthesis.
mediocrity.
μεσότης mediocritas, modus, medium, medietas. Միջակն գոլ. միջին վիճակ. միջասահմանութիւն. չափաւորութիւն. եղանակ.
Չափակիրն լինելոյ, որք զմիջակութիւնսն պատմեն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 177։)
Սահման արդարութեան է միջակութիւն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Զծայրագունիցն զդաժանութիւն միջակութեամբն ցածուցանեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ի տիս հասեալ միջակութեան՝ քաջահասակ էր նա. (Յհ. կթ.։)
Սուր (կամ շեշտ), բութ. յերկոցունց պարոյկ, որ ունի զմիջակութեան խորհուրդն. (Քեր. քերթ.։)
Միջակութեան. ո՛րգան, բարւոք, յատկապէս (յն. իմաստնաբար). (Թր. քեր.։)
Միջակութեան (կամ միջակաւոր) է, որ ի նոյն ժամանակացն միջոցսն իրս իմն առնեն. (Երզն. քեր.։)
the middle or internal part of the thorax.
Լինի ազդումն նոցա ի ներքոյ ըստ միջակրծիցն՝ սրատեսակին անուանեցելոյ ջղուտ մարմնոյն. (Նիւս. բն. ՟Ի։)
to cut in the middle, to divide in two parts;
— լինել, to be halved.
division by halves;
interruption.
Ժամանակն այն (գարնան) միջահատ միջասահման է երկոցունց ժամանակաց. (Նիւս. երգ.։)
entered, introduced;
well versed in, initiated, instructed, intelligent, expert;
free, frank, bold, daring;
meddlesome;
enterprising, adventurous, venturous;
— լինել, to enter, to push in, to introduce oneself, to go forward or before;
to intrude into, to thrust oneself forward, to intermeddle or interfere;
to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts, to dive into, to explore, to sift;
to undertake, to have a hand in, *to have a finger in every body's pie;
— ձեռամբ գործել, to act freely.
προσβάλλων, -ουσα, πεγενηθείς aggrediens, permixtus μεμυήμενος initiatus. Մխեալն ի մէջ կամ ի խորս. խելամուտ. զգածեալ. մասնակից. խորհրդազգած. եւ Համարձակ. ձեռնամուխ.
Լուիցեն միջամուխք խորհրդոյն, եթէ յո՛րպիսի սեղան մատչելոց իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Գիտէք իսկ խորհրդոյն միջամուխքդ. (Ոսկ. ես.։)
Ամենայն ինչ ընդ ամենայնի խառն եւ միջամուխ գտանի. (Վեցօր. ՟Ա։)
Զերանելին ղուկաս, որ իրագէտ եւ միջամուխ էր քրիստոսագործ իրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
Թեւամուխ միջամուխ յաստուածատուր հրամանաց հանգամանս։ Որ եւ սկսան իսկ սիւնք եկեղեցւոյ միջամուխ ձեռամբ զգործս աւետարանչացն քրիստոսի գործել. (Կորիւն.։)
Միջամուխ հաւատով ընդդէմ նոցա վառեալ. (Յհ. կթ.։)
Հասակ երիտասարդութեան միջամուխ է եւ ի բարւոյ եւ ի չարի գիտութիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Գ։)
Եսայիաս միջամուխ խորհրդազգած է տնօրէնութեանն խորհրդոյ. (Վրդն. յանթառամ.։)
Միջամուխ առնէ զհովիւսն, եւ ապա ասէ առաջի գնալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
ՄԻՋԱՄՈՒԽ ԼԻՆԵԼ. πρόσβαλλω, ἴημι, εἵω, ἄπτομαι me ingero, adorior, invado, aggredior, adeo եւ այլն. Մխիլ ի մէջ, մտանել ի խորս. յարիլ. յառիլ. խելամուտ լինել. եւ Ձեռնամուխ կամ ձեռներէց լինել.
Միջամուխ լեալ յասորեստան։ Միջամուխ լինէին ի հեթանոսս։ Համագունդ միջամուխ լինէին ի բանս սպանութեան արքայի. (Խոր. ՟Բ. 68։ Իգն.։ Յհ. կթ.։)
Ի քրտունս առաքինութեանն միջամո՛ւխ լիցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Միտքն միջամուխ լինել ձեռնարկիցեն յազգակիցս եւ յաներեւոյթսն։ Յիմանալիսն միջամուխ լինել հանդերձ զգայութեամբքս. (Առ որս. ՟Է։)
Գութ ամենայն ժողովրդեանն ի քրիստոս փոխեսցի, եւ նմա միջամուխ լինիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
cf. Միջամտեմ.
intervention.
entomology.
interruption.
Ընդհատութիւն. անջրպետութիւն. միջահատութիւն.
Աստուածային կտակարանին ընթերցումն ... լինի առանց անջատման եւ միջատութեան. (Փիլ. ել. ՟Բ. 34։)
interjection.
cf. Թիկնամէջ.
full moon.
διχομηνία plenilunium. Լուսին լրացեալ. միջին ժամանակ միոյ շրջանի լուսնի.
Իբրեւ զմիջնալուսին լցայ. (Սիր. ՟Լ՟Թ. 16։)
cf. Միջնայարկ.
Միջին տուն. միջնայարկ. (ըստ ոմանց՝ կրկնայարկ)
Ներքնատունս, եւ միջնատունս, եւ վերնատունս գործեսցես ի նմա. (Ծն. ՟Զ. 16։)
Ի ներքնատանն գազանքն էին եւ անասունքն, եւ ի միջնատան նոյ իւրայովքն, եւ ի վերնատանն թռչունքն. (Տօնակ.։)
intercession, mediation, interposition, intermeddling, intervention;
negotiation, medium;
— վաճառաց, brokerage, brokage, agent's commission;
միջնորդութեամբ, mediately, through the medium of.
μεσότης, μεσιτεία medietas, intercessio կամ διά mediante, opera, per. Միջնորդ կամ միջին գոլն, ո՛ր եւ է օրինակաւ. միջոց. սատար. ձեռնտուութիւն.
Առանց ի՛րիք պատճառաց եւ միջնորդութեան (որդին աստուծոյ է ծնունդ հօր). (Եզնիկ.։)
Խաղաղութիւն արար յիսուս իւրով միջնորդութեամբն. (Իգն.։)
Որում զհրեշտակութիւն միջնորդութեան հաւատայ. (Խոսր.։)
Զդեռեւս տկարագոյնսն՝ իւրեանց միջնորդութեամբն յառաջ ածել պարտին ի քրիստոսի նմանութիւնն. (Բրս. հց.։)
Հե՛զ դու ակնարկեա՛ ի մեզ գթութեամբ (սուրբ կոյս), կարօտ եմք յաւէտ քում միջնորդութեան. (Սարկ. աղ. կուս.։)
Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակայիլ, այսինքն ի համեմատութենէ. իսկ հաստատութիւնքն յերկուց միջնորդութեանց. (Նիւս. բն. ՟Ե։)
marrow, core, heart;
— հացի, crum of bread;
— ձուոյ, yolk of an egg;
— ընկուզոյ, kernel of a walnut;
— տնկոց, pith;
— պտղոյ, core;
— գիսաւորաց, nucleus of comets.
որ եւ ՄԻՋՈՑ (ըստ վերջընթեր նշ). Որ ինչ կայ ի բուն մէջն կամ ի ներքս անդ՝ իբրու ծուծ եւ սերմն.
Ձուկ միջուկ։ Միջուկ սերկեւլի. (եւ այլն. Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Ոսկիփոր.։ Վստկ.։)
cf. Միտումն.
ՄԻՏՈՒԹԻՒՆ ՄԻՏՈՒՄՆ. ῤοπή propensio, inclinatio եւ libramentum τὸ ἑπιρρεπές pronitas. Միտելն. հակումն. հակամիտութիւն. խոտորումն ի միջին կշռութենէ. յօժարութիւն. բերումն.
Ունիմք բնութեամբ միտութիւն ինչ յողորմութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ծանր իմն է եւ վայրաբեր՝ մեղացն միտումն։ Ետես ի ստեղծուածին իւրում զառ ի վատթարն միտումն. (Նիւս. կազմ.։)
Որ զկարծրացեալ ոգիս շարժէ ի միտումն վատթարաց. (Սոկր.։)
Միտումն յաղթութեան ի վերին խնամոցն լինի։ Դիպուած բախտի, որ ոչ կայ հաստատուն՝ անցեալ ի վերայ միոյ միտման. (Պտմ. աղեքս.։)
inclination, tendency, propensity, disposition;
proneness;
inclination;
—ումն ի չարն կամ ի բարին, good or evil propensities.
ՄԻՏՈՒԹԻՒՆ ՄԻՏՈՒՄՆ. ῤοπή propensio, inclinatio եւ libramentum τὸ ἑπιρρεπές pronitas. Միտելն. հակումն. հակամիտութիւն. խոտորումն ի միջին կշռութենէ. յօժարութիւն. բերումն.
Ունիմք բնութեամբ միտութիւն ինչ յողորմութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ծանր իմն է եւ վայրաբեր՝ մեղացն միտումն։ Ետես ի ստեղծուածին իւրում զառ ի վատթարն միտումն. (Նիւս. կազմ.։)
Որ զկարծրացեալ ոգիս շարժէ ի միտումն վատթարաց. (Սոկր.։)
Միտումն յաղթութեան ի վերին խնամոցն լինի։ Դիպուած բախտի, որ ոչ կայ հաստատուն՝ անցեալ ի վերայ միոյ միտման. (Պտմ. աղեքս.։)
bug.
periodicity.
revolution, circulation, turn;
period.
որ եւ ՊԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. շրջաբերութիւն շրջան.
Երկուտասանից ծառայելով պարբերութեամբ կենդանակերպիցդ. (կամ երկոտասանամեայ ծառայելով պարբերութեա կենդանակերպիցս) յորոց ամք գոյանան. (Երզն. մտթ.։ 9)
distribution of presents;
of prizes;
liberality, generosity.
բաշխումն պարգեւաց. առատաձեռնութիւն.
Իսկ որք զայս արհամարհիցեն, եւ ոչ գայցեն յայս պարգեւաբաշխութիւն։ Պարգեւաբաշխութիւն նորոգեալ քահանայապետութեանդ ձերոյ նահանգի առ ի մենջ՝ կայցէ անշարժ. (Ագաթ.։)
Շտեմարանելով զբարեացն պարգեւաբաշխութեանց ձերս։ Յաղագս այսքան գերագոյն եւ անճառ պարգեւաբաշխութեանց մեզ առթողի. (Թէոդոր. կուս.։ Անան. եկեղ։)
Մի եւ նոյն գաւազանն էր՝ որ ցուցանէր զտանջողական զօրութիւն առ փարաւոնի, եւ պարգեւաբաշխութիւն առ իսրայէլ. (Սանահն.։)
Յոգնառատ պարգեւաբաշխութեանն. (Մաշկ.։)
cf. Պարգեւառ.
donor;
remunerator.
χαριζόμενος, μισθαποδότης largitor, munificus. Տուօղ պարգեւաց. պարգեւաբաշխ. շնորհատու. վարձահատոյց.
Յերկնաւոր ի պարգեւատու յառատաձեռն Աստուծոյ. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 6։)
Որ խնդրեն զնա՝ լինի պարգեւատու. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Ծանիցուք զպարգեւատուն բարեաց։ Խնայեա՛ ի մեզ պարգեւատու բարեաց ՟Եւն. (Յճխ. ՟Ժ։ Փարպ.։ Ժմ.։ Շար.։)
Յաննախանձ պարգեւատուէն։ Յամենառատ պարգեւատուէն Աստուծոյ։ Գոհացի՛ր զպարգեւատուէն. (Եղիշ. ՟Է։ Արծր. ՟Է. 12։ Խոսր.։)
Պարգեւատուին առատութիւնն. (Ղեւոնդ.։)
gift, donation.
Պարգեւատու լինելն. առատաձեռնութիւն.
Խոնարհեաց ի սոյն ժամու պարգեւատութեանս՝ ընդունել զաղաչանս մեր. (Խոսր.։)
Զաստուած պարտական առնէ գովութիւն, եւ յորդորէ ի պարգեւատուութիւն. (Ի գիրս խոսր.։)
Զառ ի ստորեւս ամենայն լնլով շնորհաբաշխ պարգեւատուութեամբ. (Անան. եկեղ։)
ballad;
madrigal;
chorus.
χορῳδία choreae vel chori cantus. Պար երգով. հանդէս համախումբ պարակցութեան.
Ի յոքնաժողով յաշխարհագումար տօնին զամենայն կատարելով նուիրական պարեգրութունս. (Պիտ.։)
Ոչ խայտառակեցէր ի հարսնարանիդ զանարժանս քումդ պարերգութեան։ Տօնել հանդիսիւ պարերգութեամբ։ Տօնեա՛ զկեալս կորուսելոյս՝ վերնականացն պարերգութեամբ. (Նար. ՟Է. ՟Լ՟Է. ՟Խ՟Ը։)
Պարերգութեամբ. առաջի կալով խորանի գահոյից աստուածակիր սեղանոյ սրբոյ. (Գանձ.։ 1)
puritanism.
cf. Պարզմտութիւն.
ἀπλότης simplicitas, sinceritas. որ եւ ՊԱՐԶՄՏՈՒԹԻՒՆ. Անկեղծութիւն. միամտութիւն պարզութիւն.
(Ընդդեմ դնել) կեղծաւորութեան զպարզամտութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Զի իմասցիս զառ քեզ պարզամտութիւն իմոցս խորհրդոց. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Սակս պարզամտութեանն օրհնին որպէս հեզս, եւ բարեգորովեալս յԱյ. (Համամ առակ.։)
Պարզամտութեամբ ի խնդիր ելանել ճշմարտութեան. (Սանահն.։)
(Կապեալ է) հնզանդութիւն զպարզամտութենէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն կանացի տունք վտանգին՝ սննդակից պարզամտութեանն, եւ պատկառանացն ծաղիկ ի բաց կողոպտի՝ բանիցն արագութեամբ. (Առ որս. ՟Ա։)
Մերկ պարզամտութեամբն զնոյն եղանակէ. (Լծ. ածաբ.։)
Ըստ օրինի պարզամտութեան իւեանց հաւատարիմ համարեալ զնենգութիւն գաղտասոյր որսողացն՝ վաղվաղակի անդր հասանէին. (Ղեւոնդ.։)
Առ նոյն ինքն խաբէութիւն նոցա դժուարեցաւ, զոր կրեաց պարզամտութեամբ. (Առ որս. ՟Ժ։)
eudiometry.
cf. Խեղ.
Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)
զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
strangled, suffocated;
— առնել, to strangle, to suffocate;
— լինել, to be strangled, suffocated.
Երթեալ ինքնաձեռն խեղդամահ սատակէր։ Խեղդամահ սատակէր ի բռնութիւն այսոյն. (Պիտ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
Զերկոցունց նոցա սատակումն միով օրինակաւ նիւթեաց խեղդամահ լինելովն. (Լմբ. սղ.։)
Վկայ քեզակիտոփէլ եւ յուդա, որ ի տրտմութենէ խեղդամահ եղեն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
halter, rope;
bowstring;
gibbet, gallows.
Երդումն խեղդան է անձին. (Մանդ. ՟Բ։)
Ի ծանրանալն հատաւ չուանն խեղդանի նորա. (Բրսղ. մրկ.)
cf. Խեղդան.
Յայնմ ժամանակի դատաւորք ո՛չհուր ունէին, եւ ոչ սուր, ո՛չ վիրապ, եւ ոչ խեղդելիս, եւ ոչ կապանս. (ՃՃ.։)
to strangle, to suffocate, to stifle;
to wring, to twist (the neck);
to vex, to torment, to doviolence to.
Խեղդամահ առնել. կր. լինել. ἁπάγχω, κατάγχω , πνίγω strangulo, suffoco, fauces constringo, ango. Խեղդիւ պարանոցի սպանանել, կամ հեղձուցանել ի ջուրս. եւ Հեղձամղձուկ առնել մինչ ի մահ. Շնչասպառ կացուցանել. լլկել, եւ ի նեղ արկանել չարաչար. Խղդել, խըխտել, հոգին հանել.
Յուզեալ խօթութեան՝ խեղդէ վաղվաղակի. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Կամ նմանութեամբ.
Ոչ ինչ խստութեամբ խեղդել, եւ ոչ համակ թուլութեամբ մեղկել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Խեղդեն զիս ներքուստ խորհուրդք իմ։ Սկսայ ճնշել եւ խեղդել զիս պահօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Խեղդիմ քաճազգի ասելով ումեմն, յորժամ վատազգի գոյ բնութեամբ. (Ոսկիփոր.։)
Ընդ վազելն ձիոյն՝ խեղդեն սանձօքն. այսինքնյետս ընկրկեն. (Բրս. յուդիտ.։)
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
Խեղ կացուցանել. վնասել կամ արատաւորել եւ կամ բեկանել զմի յանդամոց. սախտել.
Զոմանս խեղելով, եւ զոմանս ի ստրկութիւնս արկանելով. (Կաղանկտ.։)
Խեղեալ ձեռք, կամ ոտք, կամ անդամ, կամ բնութիւն. (Մարաթ.։ Վրք. սոկ։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Ոսկ. ես.։)
buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.
εὑτράπελος scurrilis, facetus. Որ առնէ զկատակ խեղ, այսինքն զանշնորհ, զտգեղ, զպիղծ. ծաղրածուլկտի. այպանող եւ այպանողական.
Զծաղրածու խեղկատակին, եւ զախտաշարժ բանըս նոցին. (Յիսուս որդի.։)
Զրպարտիցէ զոք, կամ ծաղրածու եւ խեղկատակ բանս խօսիցի. (Երզն. մտթ.։)
ԽԵՂԿԱՏԱԿՔ կաց. ԽԵՂԿԱՏԱԿԱՆՔ. գ. Խեղ կատակ կամ կատականք. խեղկատակութիւն.
vna. to play the buffoon, to play the fool, to jest, to jeer, to joke, to mimic.
Մերթ ծիծաղիմք, մերթ խեղկատակեմք։ Իսկ դու ընդէ՞ր այդչափ խեղկատակիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
to live in effeminaoy, to plunge into voluptuousness and debauchery, to revel, to feast, to be immodest, dissolute, debauched.
θρύπτω inepte facio τρυφάω in deliciis vivo μαλακίζομαι mollesco, effeminor. Խենեշաբար վարիլ. թուլամորթ գտանիլ. մեղկանալ (յն. մալագի՛զօմէ). գրգիլ. փափկանալ. ցոփանալ. զեղխիլ. շըլըխտի՝ թոյլ կեանք ունենալ.
Առանց խոհեմութեան սովորեցուցանելով զծառայս խենեշանալ ամբարհաւաճութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Մի զգեստուք խենեշասցուք կակղօք. (Ածաբ. ծն.։ յորմէ եւ Վրք. հց. ձ։ եւ Ի գիրս խոսր.։)
Փափակութիւնք եւ խենեշանալն։ Ծիծաղիս եւ խենեշանաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 14։)
Որ քաջութեան անուն չառեալ, այլ զորովայնն մեծարեալ. մինչ ի վախճան խենեշացեալ, եւ նախատինք նախնեացն եղեալ. (Շ. վիպ.։)
minutiae, trifles;
trash, rubbish;
parings, leavings.
Նշխարք անպիտան իրաց. որ եւ ԽԵՑԻՔ ասին. բեկորք. մնացորդք. խոշրտուք, մանրուք.
Նախկին մծղնէութեանպայղակենութեան խեշերանք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
crab;
cray-fish.
ԽԵՉԱՓԱՌ ԽԵՉԵՓԱՐ. որ եւ ԽԱՉԱՓԱՌ. ռմկ. խեչիքար, խեչիփրետ։ որպէսթէ խեցեալ պատենիւ. Խեցգետի ծովու կամ գետոյ. (Վստկ.։ Բժշկ.։)
Արջ եւ խեչեփար անխտիր ունեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Խեչափառ.
ԽԵՉԱՓԱՌ ԽԵՉԵՓԱՐ. որ եւ ԽԱՉԱՓԱՌ. ռմկ. խեչիքար, խեչիփրետ։ որպէսթէ խեցեալ պատենիւ. Խեցգետի ծովու կամ գետոյ. (Վստկ.։ Բժշկ.։)
Արջ եւ խեչեփար անխտիր ունեն. (Ոսկիփոր.։)
froward, wilful, stubborn, perverse, rebellious, refractory;
currish, surly, bitter;
rancour, hatred, spite, envy;
— հայել, to look surlily;
—իւ լինել, to be enraged or furious with.
(Արմատ ձայնիցս Խըռով, Խռովութիւն. լծ. եւ գրգիռ, հեռ. ռմկ. խըռխըռ) ἁπειθών inobediens διάστροφος perversus. անսաստ. հեստ. Ըմբոստ. անսանձ. ստահակ. անհնազանդ. խեղաթիւր.
Եթէ իցէ ուրուք որդի խեռ եւ անզգամ։ Որդիս մեր այս խեռ է եւ դժուարերասանն (զձի)։ Ամեհի՝ խեռ եւ խիստ երիվարացն. (Նիւս. կուս.։ Վրք. ոսկ.։)
Մի ինչ առնէր հակառակութեամբ, խեռիւ, եւ ամբարտաւանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Այլ թէ եւ մարտիրոսեսցէ, եւ ի սիրտն խեռ եւ նախանձ ունիցի, ի հուր այրիսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
to bear hatred, malice.
Որպէս Հեռալ. զչարիլ. դժուարիլ. հինանալ. մխալ.
Զչարէին նոքա վասն առաւել սիրելոյն զնա ծերոյն, լուան զայս ծերքն, եւ նոքա եւս խեռային ընդ այս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Խեցեգործ.
κεραμεύς figulus. Որ գործէ խեցին, այսինքն խեցեղէնս կամ կաւեղէնս. բրուտ. կաւագործ.
Ոչ միայն ոսկերչաց մանկանց են քուրայք, այլ եւ խեցագործաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
badly pronounced, barbarous, corrupted, spurious, harsh.
որպէս զխեցի բեկեալ, կամ բեկբեկեալ. որպէս զհեց ոլորածոյ. Կցկտուր. անհարթ. եւ Ծեքծեքեալ. կանացի. κατακεκλασμένος confractus, tortuosus. կոտրտած, ծըռմռտըկած.
Որքտարտամութեամբ խեցեբեկ բարբառով զբանս արձակեն. (Խոսր.։)
Հարցանել զձեզ զդիւական արգոց, եւ զբոզիցն խեցեբեկ նուագաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
very barbarous, unpolished, very corrupt, very rude, very harsh.
Վասն խեցբեկագոյն եւ խոշորագոյնլեզուին։ Խեցեբեկագունին այնորիկ դարդարացւոց լեզուին. (Կորիւն.։ Խոր. ՟Գ. 54։)
Զխեցբեկագոյն զբարս հեթանոսութեան։ Ի բաց ճնշեալ զխեցեբեկագոյն բարս նոցա. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
lobster;
cancer, crab.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետեաց բազմութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
որպէս անուն կենդանակարպի, յոր մտանէ արեգակն ի ՟իբ յունիսի. տե՛ս ի վեր, Առ որս. ՟զ։
cf. Խեցգետի.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետեաց բազմութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
որպէս անուն կենդանակարպի, յոր մտանէ արեգակն ի ՟իբ յունիսի. տե՛ս ի վեր, Առ որս. ՟զ։
ostracism.
ԽԵՑԵԿՈՅՏ ՎՃԻՌ. ա. ὁστρακισμός ostracismus, testula. Դատակնիք աքսորանաց կամ մահու առ աթենացիս՝ գրեալ ի բեկորս խեցեաց, եւ արկեալ իբր քուեայ ի տուփ ինչ.
Թեսեւս զխեցեկոյտ մահու վճիռ առ, եւ այնմ ինքն նախ եդ օրէնս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.
ὁστράκινος (իբր ոստրէական, կամ ոսկրուտ), κεραμωτός . (լծ. թ. քիրէմիտտէն ). testaceus (լծ. թ. թէստիտէն ). որ եւ ԽԵՑԵԱՑ. Որ ինչ է ի խեցւոյ, կամ ի կաւոյ թրծելոյ. կաւեղէն.
Ասսարիա փայտեղէն եւ խեցեղէն լումայս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ոստրէոսն իբրեւ խեցեղէն պատեանս ունի. (Վեցօր. ՟Է։)
shell-fish;
shell, conch;
tortoise-shell;
nut-shell.
ὁστρακόδερμος testa tectus ἁκαλήφη concha եւ այլն. Կենդանի ծովային՝ որոյ մորթն կամ պատեանն է ոսկրուտ իբրու խեցի կարծր, սկսեալ ի կրայէ մինչեւ ի կոկորդիլոս.
Զխեցեմորթսն զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմեաց։ Բազումք ի խեցեմորթիցն, որք կոչին փորոտիք երկրի. (Նիւս. բն.։)
Իբրեւ զուարակ եղջիւրաւոր, կամ իբրեւ զկրոկոդիլոս խեցեմորթ. (Վրդն. ծն.։)
Անդ (ի ծովու) են եւ խեցեմորթք կենդանիք. (Լմբ. սղ.։)
Զոմն ի խեցեմորթիցաի տուն իւր կոչէր. (Մխ. առակ.։)
Ոչեթէ անգէտ եմ ընկուզոյդ անուան. քանզի խեցեմորթն նորա բանաւորեցաւ հնչումն եւ կայթումն գործել. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
ὅστρακον, κέραμος, κεραμίς testa, vas fictile. նիւթ կարծրացեալ իբր ոսկր. Կաւ թրծեալ հրով եւ պէտս ամանոց, եւ շինուածոց. անօթ բրտի. աղիւս թրծեալ. կղմինտր. եւ Խեշերանք կամ բեկոր նոցին.
Չորացաւ որպէս խեցի. զօրութիւն իմ։ Որ տայ արծաթ նենգութեամբ, իբրեւ ընդ խեցի համարեալ է։ Ոտքն կէս երկաթոյ, եւ կէսն ի խեցւոյ։ Ոչ Խառնի երկաթ ընդ խեցի։ Առեալ խեցի՝ քերէր զթարախն. եւ այլն։
Զխեցի կարկատէ, որ ուսուցանէ զյիմարն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 7։)
Ո՛վ մարդ ուսիր, որ ի խեցոջն անչ կայ գանձեալ. (Եփր. աւետար.։)
Զխեցեմորթս զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմաց. եւ իբրեւ զփայտ եդ զխեցին շուրջ զնոքոք։ Ոչ էած շուրջ զմեօք թեփ, որպէս օձից եւ ձկանց. եւ ոչ խեցի, որպէս կայից եւ գաղտակրայց. (Նիւս. բն.։)
Զմիւռնիայն ոմն ի խեցեմորթիցն ի տուն իւր կոչէր, սակաւ ինչ յիւրմէ զխեցին թողացուցեալ՝ ձգէ գազանն քար ի պատեանն, եւ ըմբռնեալ ուտէ. (Մխ. առակ.։)
Ի կրկին նշանակութիւնս մարթի ձգիլ ասելն.
Սուր խեցեաւ քերեցին։ Խեցեաւ փոխանակ եղջեր ամենայն մարմին նոցա քերեալ լինէր. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ը.։)
ԽԵՑԻ. Գազան որոյ մորթն կամ պատեանն է խեցի, ոսկրուտ.
Խոյթ մի, որ էխեցի ծովու։ Խեցի գազանն եկն դարձեալ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ե։)
Գրեաց յերկուս տախտակս պղնձիս եւ խեցիս. (Վրդն. պտմ.։)
Երկու սիւնս արարեալ պղնձի եւ խեցի. (Երզն. քեր.։)
accent, point.
χαρακτήρ nota, lineamentum, character. Բեկոր կամ կոտոր տառիցիբրու դոյզննիշ, եւ որպէս խեղեփ՝ մասն հատեալ, կամ համամասն. գրակէս, գրախեց, նշանախեց. նշանադիր.
Զանուանսն անգամ զդրոյն չհամարձակի արկրորդել, որ ուսուցանելն կամիցի, այլ խեցեղեփօք կիսանուն եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Քսան եւ երկու նշանագրօք այլափոխեն (սամարացիք քան զեբրայեցիս). (Նախ. թագ.։)
bivalve-shell;
allegory.
Խեցեմորթքն՝ յորժամ զխեփորն բանան, ի թիկանց կուսէ անձրեւ՝ որ ի փայլատակեալն անդ անկանի, մարգարիտ գոյանայ. (Վանակ. հց.։)
Առակաւոր խեփորաւ բանին զնիւթ լուսոյ եւ զպարտութիւն առաքինութեաննծածկելով. (Վրդն. երգ.։)
to cut, to cut off, to break off, to tear off or away;
to burst open;
— զհերս, to tear out the hair;
— ներքինիս, to castrate.
σχίζω scindo, seco διασπάω, διαρρήγω distraho, discerpo, dirumpo եւ այլն. Ուժգին ձգմամբ բաժանել. քարշելով հատանել. Փեռեկել. խորտակել. մասն մասն առնե. փրթուցանել. հերձուլ. Ճեղքել. պատառել. փրցնել. կտրել, պատռել. (լծ. եւ հյ. քեցել. կորզել. հատանել. եւ յն. սխիցօ՛. ար. թ. խէղ, խէղէլ, խէր, քէսմէք)
Խզեցուք զկապանս նոցա։ Խզեաց զկապանս նոցա։ Խղեցեր դու զկապանս նոցա։ Խզեցին զսամետէս. (եւ այլն. Սղ. ՟Բ. 3։ ՟ճղ. 14։ Երեմ. ՟Բ. 20։ ՟Ե. 5։ Լ. 8։ Նաւ. ՟Ա. 13։ Ղկ. ՟Ը. 29։)
Խզեաց զջիլսն, զորօրինակ խզիցի քուղ ի թօթափելոյ յորժամ ի հուր հոտոտիցի։ Առասան երեքկուղի ոչ վաղվաղակի խզեցի։ Մի՛ խզեսցին ապաւանդակք նորա։ Խզելոյ ի նմանէ զշղթայսն. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 9. 12։ Ժղ. ՟Դ. 12։ Ես. ՟Լ՟Գ. 20։ Մրկ. ՟Ե. 4։)
Խզեսցէ զշղթայս անօրինութեան. (Ագաթ.։)
Ծանրութիւն պտղոց խզէ զոստս. (Վրք. հց. ՟Ժ. ձ։) (տպ. բեկանէ։)
Պատրաստեցէք վէմ մի ըստ կամաց իմոց, եւ խզեցէք յերկուս. (ՃՃ.։)
Որք զծիրանիս թագաւորական աղտեղացուցանեն, այնպէս տանջին՝ որպէս զխզօղսն. այսինքն զպատառօղսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Անգիտութեամբ զբերրիսն խզելով ուռ։ Տունկ ի տնկագողծողէն իւրմէ խզեալ։ Խզեցաւ ամենայն սնոտի յոյս իւր. (Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փարպ.։)
Զկրօնից ուղղութիւն ի բաց խզեալ. (Յհ. կթ.։)
Խզել զչար։ Ի բաց խզել զսէր։ Տանջանօք խզեալ բառնալ ի կանդանութենէ. (Պիտ.։)
ԽԶԵԼ. ξυράω tondeo, rado եւ այլն. Խուզել զհերս. յապաւել. գերծուլ. փոքրել. եւ Ճողել. փետել. ցտել. մազը կտրել, փետտել, ճողել.
ՆԵՐՔԻՆԻՍ ԽԶԵԼ. այսինքն Ներքինացուցանել. ἑκτέμνω castro. ... (Խոր. ՟բ. 7։ Յհ. կթ.։)
spur, goad;
spur, incentive;
butting;
— իշոյ, ass-goad;
ընդդէմ —ի աքացել, to kick against the pricks.
Մտրակ ձիոյ, եւ խթան իշոյ։ Բանք իմաստնոց իբրեւ զխթան եզան։ Պարծեսցի ի ցուպխթանի։ Խիստ է քեզ ընդդէմ խթանի աքացել. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 3։ ԺՂ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Լ՟Ը. 26։ Գծ. ՟Թ. 5։)
Զիա՞րդ քան զխթան սրագոյն ունի զխայթոցս կարճի. (Կոչ. ՟Թ։)
Նմանութեամբ ասի.
Խթան ընդոստուցիչ ամենայն հեղգացելոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Իբր խթանաւիմն ընդոստուցեալ բանիւ. (Յհ. կթ.։)
Ընդոստանիցէ զոդի քան զեզն խթանտուեալս ի ժողովրդէն. (Նախ. ժող.։)
Փոքր խթանաւ փորձութեան զսակաւութիւն պարտուցն աստէն վճարես։ Երկուցերփոքր աձս խթանաւ (ժամհարի) զապարասանին զվիթխարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Զ. ՟Ղ՟Բ։)
Ջորի աքացօղ, խթան արջառ, զուարակ հարկանօղ. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
to goad, to spur, to incite, to drive, to spur on, to urge on;
կաշառս —, to bribe, to corrupt;
to buy over.
Խթեա՛ ի քարացեալ սիրտ իմ, եւ հա՛ն ինձ արտասուս ապաշխարութեան. (Եփր. աղ.։)
Զմեղսն հալածէ խիղճ մտացն ազդմամբն աստուծոյ, զոր խթէ եւ ցաւեցուցանէ աստուած. (Բրսղ. մրկ.։)
Խթեալ ի խղճէ մտացն։ Իխթելոյ մարմնականսնեղութեանցնզարթուցեալ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)
Աստ եւ իւրոց աշակերտացն խեթէր, որ ո առժամայն հանդերձեալ էին հաւատալ ի նա։ Զայս ասելով՝ եւ զհրէական անմտութիւնն խթէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
ԿԱՇԱՌ ԽԹԵԼ. Կաշառ տալ՝ յարամրի ի ներքս մուծանելով. Ձեռքը ստակ սխմել՝ կաշառելու համար.
Միում միում կաշառ դաղտ խթէր. (Եղիշ. ՟Գ։)
to thrust one's self in, to creep into.
Երթայ եքենոս՝ քթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա. (Վեցօր. Է։)
Ոչ ընդարձակեցուցեալ եւ խթնեալ նաւակատեօք։ Զամենայն տէրունական տօնից վիճիլսն թխնուլ յերեկոյն. (Մխ. ապար.։)
barbarously, harshly, roughly.
βαρβάρως barbare, barbaro more. Իբրեւ խուժ եւ դուժ. բարբարոսաբար.
Խժաբար նենգութիւնն (կայենի). (Արծր. ՟Ա. 1։)
barbarous;
— բարք, barbarity.
Անուն կամ յրջորջումն խժական. Խժական լեզու, կամ ազգ. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 60։ ՟Գ. 54։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
to be obstinate, headstrong, stubborn, to persist doggedly.
Ի ԽԺԴԱՆ ԿԱԼ. Կալ ի խժական յամառութեան, կամ ի խստութեան.
cf. Խիար.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։
to hector, to swagger, to brave, to bully, to insult;
to laugh to scorn, to laugh at;
to advance fearlessly, to have the hardihood or boldness, to face, to brave;
to attempt, to risk;
to rush upon, to assault, to attack;
— ի վտանգս, to run risks, to seek perils, to brave or to face dangers;
— ի մարտ, to plunge into the thickest of the fight;
յաղօթս —, to confide in prayer.
Մի՛ օքանչանայք ընդ այսքան համարձակութիւնս մեր, մինչ զիխիզախել, մերձանալ մեզ ի բարձրագոյնսն քան զմեզ. (Վրք. ածաբ.։)
Թէպէտ եւ բիւր անգամ տկարանայցես, խիզախել պարտիս, որ այնպիսի թագաւոր ունիս։ Խիզախեաց իջանել ի երայ ջուրցն գնալ։ Չխիզախէ յայտնի ճառելզկերակրոցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ ՟Բ. 25. 26։)
Լրբութեամբ խիզախել։ Դեւք ի գիշերի առաւել խիզախեն։ Զանհետազօտելի լոյս արեգականն արդարութեան խիզախեսցէ (կամ խիզախեսցի) որոնել. (Ի գիրս խոսր.։)
ԽԻԶԱԽԵԼ. Յանձնապաստանութեամբ ճոխանալ ի վերայ այլոց. պանծանօք խրոխտալ. եւ Արիաբար խրախուսել.
Ոգիքն առաւել ի ծրութեանն առողջանան, յայնժամ առաւել խիզախեն. (Ոսկ. եբր.։)
Խիզախելով, եւ քան զայլսն ճոխանալով ասէր. թէ եւ մեռնիլ եւս հասանէ, զքեզ ոչ ուրացայց. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ իշխէ արքայից րքայի ծառայ ի կայսր խրախուսել, եւոչ կայսեր ոք ծառայ ի սասանականն խիզախել. (Եզնիկ.) (ռմկ. գլուխ քաշել երթալ համարձակ )։
Որ պարծէր չարն՝ տադնապեցաւ, որ խիզախէր մոլորութիւնն՝ յիմարացաւ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Որ խիզախէրն, յափշութիւն պարտեցաւ. (Շար.։)
boldness, audacity, hardihood, confidence;
bravado, rodomontade;
insult;
assault, rushing.
Մի՛ ամբառնալ առաւել քան զարժանն. զի քանզյանցանացն պատիժս եւս յոլովակի ցուցանի դատավճիռ խիզախութեանն. (Ի գիրս խոսր.։)
Փախի՛ր ի խօսից կանանց, եւ մի՛ տար երբէքխիզախութեան (նոցա առ քեզ) համարձակիլ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Վասն արիութեան, քաջութեան քաջասրտապէս խիզախութեանցն. (Արծր. ՟Ա. 8։)
Հասանէ աժխոյժն խիզախութեամբ։ Ըզխիզախումն քաջասիրտ արանց. (Մագ. ՟Լ՟Դ։ Մեսր. երէց.։)
gripes, colic;
twinge, twitch, shooting pain;
blister, sore, swelling;
rock, reef, sand-bank;
crocodile;
— սրբանին, tenesmus;
—ք ոտից, gout.
Ընդ ծովս մեծ նաւարկեալ շրջիմք, որ բազում խթիւք լի է եւ անչափ գազանօք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
ἁλγηδών, ὁδύνη dolor, cruciatus, tormentum στρόφος torsio, tormina intestinorum. Ցաւ, խթիչ՝ մանաւանդ որովայնի, եւ ոտից. խոստուկ, ցաւ.
Դառնութեան խիթք ի փոր անկանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 5։)
ցաւք տքնութեան եւ մաղձայուղի, եւ խիթք (կամ խիտք) որովայնի. (Սիր. ՟Լ՟Դ. 23։)
ԽԻԹ. σκόπελος, -ον scopulus. Խութ (իբրու պալար ծովու). վէմ իբր ժայռ ի ծովու, որոյ մեծմասն է ընդ ջրով, եւ մասն ինչ եւեթ ի դուրս ցցուեալ. Ընդ որով խթին կամ մխեալորջանան կայտառք եւ զեռունք. Գայա.
Յանդունդս ի խիթս ադր մտեալ ամրացեալ էին. (Վրք. հց. ձ։)
Գնային ի գետն, որ լի էր մարդակեր գազանօք, որ կոչէին խիթք. եւ եկեալ խիթքն լեզուին զմարմին նորա։ Փրկեցաւ ի խթաց անտի. (Վրք. հց. ՟ժե։)
to doubt, to suspect, to disbelieve, to distrust;
to look at with an evil eye.
φροντίζω curo. (գրի եւ Խեթալ) Հոգալ տատամսութեամբ վասն ունելոյ զխէթ կամ զխոժոռութիւն ինչ ընդ այլում, եւ կամ զխայթ ինչ մտաց՝ կամ զերկիւղ բարեպարիշտ. խորհել վարանմամբ. զանգիտել, կասկածել.
Խիթայ խոնարհ յամենայն ժամ, զի բան պատուհասի եւ բամբասանացմի՛ լիցի նմա ընդ ումեք. (Մծբ. ՟Թ։)
Ո՞վ ոք հասեալ յառաւօտ, եւ ի ծագման լուսոյն խիթոյմթեալ. (Նար. ՟Ժ՟Է.)
Ելանէ ռոբէն յանկողինս հօրն. ընդ որում խիթայր յակոբ մինչ ի մահ. (Նախ. ծն.։)
Կամ իբր Խեթիւ հայեցեալ լինել. օտարանալ իւիք խոժոռութեամբ.
Ի քումդ խնամոց խուն մի խիթացեալ՝ եւ նա ընդ կրիւք իմն գրաւեցաւ. (Նար. հ։)
gum.
ԽԻԺ որ եւ ԽԷԺ, խիժի. κόμμη gummi ῤητίνη resina. Հիւթ մածուցիկ կաթեալ ի տնկոց. պարարտութիւն ծորեալ ի ծառոց. որպէս մազտաքէ, եւ ռետին, եւ այլն. ձութ.
Լինի ի լիկիա խունկ ի ծառոյ ծորելով որպէս զխիժ. (Խոր. աշխարհ.։)
Գետնոյ խէժ, կրդու ձութն. (Բժշկարան.։)
ԳԱԶԻ ԽԻԺ կամ ԽԷԺ կամ ԿՌԷԺ. τραγάκανθα (նոխազափուշ). tragacanthum, hyrcina spina, gummi adraganthum. Ձիւթ փշուտ բուսոյ գազի՝ յարմատոյ նորին ճեղքելոյ. քիթրա, քիթրէ։ (Բժշկարան.։ Գաղիան.։)
unclean;
profane.
Նոյն ընդ Խեղ, ըստ որում Պիղծ, գարշ. զազիր.
Ցանկութիւն, որ է խիղ եւ պիղծ եւ անմաքուր։ Խիղքն եւ պիղծքն ի՛ սուրբ նուիրելոյն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
joy, mirth;
առ խնդին, for joy.
Արմատ Խնդալոյ. որպէս Խնդութիւն. պ. խանտէ.
Բազումք առ խնդին զամօթ հարսնութեան դիմեալ ընթանային յեկեղեցին. (Փարպ.։)
Յանչափ խնդոյն արտօսր բազում ցօղէին (մոգք՝) խանտաղատելով ընդդէմ մանկանն. (Եպիփ. ծն.։)
bosom, cavity, hollow;
bottom;
— սրտի, ventricle.
ԽԻՆԾ ԽԻՆՁ. κόλπος sinus եւ κεραία apex, minuta pars. Գոգ. ծոց. խորշ. քունջ. ունջ. եւ Խեց կամ խեշեր. իբր ծայր՝ մասն կամ կոտոր եւ կերուք իրաց. եւ Գրախեց.
Ընդ ծնանելն կինն զառաջասացեալ մանուկն՝ եդեալ զնա ի խնծի, եւ ծածկեալ՝ եկեալ հասանէր յապարանս. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի խինձս արգանդին մածանի մանուկն։ Գեղձքն՝ որ ի խինձսն մարմնոյ են. (Նիւս. բն.։ Եւ Երզն. մտթ.։)
Երկոցունց կողմանց խինձ ի վայր թողացուցեալ՝ կախեն զհովտագոյնս կողմանցն. (Փիլ. տեսական.։)
Կուտելով յարդաժողովն խինձզպարզն եւ զվճիտն. (Ոսկիփոր.։)
to give a robe of honour.
ԽԼԱՅԵՄ կամ ԽԻԼԱՅԵՄ. Խլայ տալով հատուասիրել, մեծարել. կապայ հանգցընել.
Եօթն անգամ արքունական զգեստուք խիլայէ զնա. (Վրդն. պտմ.։)
Թագաւորական զգեստուք պատուէր եւ խիալյէր զնա թագաւորն. (Օրբել.։)
to become deaf, to be made deaf;
to stop one's ears, to turn a deaf ear to.
ἑκκωφόομαι obsurdesco. Խուլ լինել. խցանիլ ունկան. Անլսօղ կամ անլուր լինել. Խլնալ.
Ի քուն էք խլացայք. (Եփր. զղջ.։)
Գրեթէ խլացեալ ականջօք ո լսէ զանուն ինքեանն կոչման. (Պիտ.։)
Բացումն ամենայն խլացեալ լսելեաց. (Մամբր.։)
Խլացելոց եւ կուրացելոց ի ճշմարտութենէն. (Ագաթ.։)
to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.
ἑκριζόω eradico ἑκτίλλω, ἑκσπάω, ἑξολεθρεύω ev ello, extraho, extermino. (արմատն է Խիլ. որ եւ արաբ. քէլ, քէր) Ի բաց կորզել արմատաքի զբոյսս եւ զտունկս. եւ Քարշել հանել ի բնիկ տեղւոջէն զոր ինչ եւ է՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Բուռն հարկանել եւ խլել զնա յարմատոց իւրոց։ Ժամանակ խլելոյ զանկեալն։ Ասիցէք թթենւոյս այսմիկ, խլեաց։ Ամենայնտունկ զոր ոչ անկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ Խլեցինզնոսա յարմտոց։ Տնկեցից զձեզ, եւ ոչ խլեցից։ Խլեսցէ տէր զիսրայէլ յերկրէս բարութեան։ Ձեռն քո խլեաց զհեթանոսս, եւ զնոսա անկեսցեր։ Խլեսցի թագաւորութիւն նորա.եւ այլն։
Խլեսջի՛ք դուք ի մտաց ձերոց զարմատսն ընդ վայրաբոյսս։ Խլել զմեղսն գայթագղեցուցիչս, կամ զանգթութեան արմատս, զխոտան բարս։ Խլել ի միջոյ զչար սովորութիւն կամ զպղծութիւն. (Ագաթ.։ Խոր.։ Նար.։ Յճխ.։ Մծբ.։)
Խլել զատամունսնորա։ Խլեցին յարմատոց անտի ատամունք խածանողին. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ղ։)
Ակն որ անարգէ զծերութիւն մօր, խլեսցեն զնա ագռաւք ձորոց. (Առակ. լ. 17։)
ԽԼԵԼ. Քանդել աւերել զշինուածս. յատակել. տապալել.
Խլեցին զգեօղս։ Խլեաց զմեհեանս եւ զբագինս։ Խլեցին զպարիսպս երուսաղէմի։ Չուէր յամրոցն ի խլել եւ ի բերել։ Համարին զմեզ ապստամբս, եւ գանխլեն զքաղաքս մեր. (Եփր. թագ. եւ մն։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Ի բաց խլել զյարութիւնն, որք ոչ կամին տալ համարս գործոց իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։)
Հրաման ունիմք ի տեառնէ քաղցրութեամբ քլել զնա ի մարմնոյն։ Իշխանքն որք դուստր ունէին, խլել ջանայինզմանուկն։ ի փեսայութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. եւ ՟Ժ՟Դ։)
Որմն ելեալ խոտ տանէր երիվարին իւրոյ. իսկ ոմն ի վրաց մատուցանել խլեաց զայն. (Ասող. ՟Գ. 43։)
Իսկ (Բուզ. ՟Ե. 4.)
Դու խլեցեր, այրեցեր զիս. իմա՛ կամ հաներ զայրն ի ձեռաց իմոց, եւ կամ ի խելաց հաներ զիս։
cf. Խլիկք.
Արտաթորութիւնքն եօթն. արտասուք, խլինք, տողուկք, եւ այլն. (Փիլ. այլաբ.։)
rooter out, weeder out, extirpator.
Խլիչ ագահութեան, կամ վնասուց, կորստեան, կամ ծոյլ եւ մեղկ խորհրդոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Յուդա սկիզբն արքայութեան իսրայէլի, եւ յուդա մատնիչ եւ խլիչ արքայութեան իսրայէլի. (Բրսղ. մրկ.։ Եփր. համաբ.։)
Պղծալից ազգին քանանացւոց զնոսա խլիչ տարեալ՝ բրեսցէ, եւ զնոսա անդ բնակեցուսցէ. (Ագաթ.։)
cancer;
a shrewd person, a sly one.
ԽԼԻՐԴՆ գրի եւ ԽԼՐԴՆԻ. (տպ. Խլրդենի) Քաղցկեղ, խոյլխեցգետի, որ իբրեւ զխլուրդն խլրտեալ ի ներքուստ ի վեր՝ ճարակի զմարմինն.
Որ ամաչէ, յայտնել զվէրս իւր, ծնանի ի նա խլրդնի, եւ ամենայն մարմինն դառնա յապականութիւն։ Խլիրդն կայ յանձն իւր։ Խլիրդն ի սատանայէ է ի մարմինս իւրեանց։ Խլիրդն առ նոսա իցէ. (Մծբ. ՟Է։)
to pull or haul about;
to tease, to plague;
to neglect, to omit;
to counterfeit, to feign, to pretend;
to pretend not to understand.
Որպէս կրկնականն Խլելոյ. παραπέμπω deduco, diduco. Շարժել առ ի խլել. Ձգձգել. քարշել. տատանել, տարուբերել. կրկտել կամ կարկատել պատճառանս.
Դու զիա՞րդ խլխլես, եւ զանսկիզբն ընդ սկսմամբ պատել ջանաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Բազումք խլխլէին պատճառէին անդէն մնալ։ Դժկամակ լինէին եւ խլխլէին. (Ոսկ. ես.։)
ԽԼԽԼԵԼ. որպէս կրկնութիւն բառիս Խուլ լինել. լռելով անցանել. սուտ խուլ ըլլալ, լռել անցնիլ.
Զմէ. խլխլեցէք զամբարշտութիւն. (Ովս. ՟Ժ. 13։)
Կամ ըստ կրկին նշանակութեանց գլխովին.
Զհատուցիչն խլխլես. յն. թողուս. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Իբրեւ հասանէր թագաւորն իրանց հաստատութեան ի վերայ, եւճշգրտէր զիրսն, խլխլեալ անսայր բանին առ ժամանակ մի. (իբր ռմկ. քաշքշելով լուռ կենալ ). (Բուզ. ՟Դ. 15։)
gangrene;
horrid, dark-working.
Խլրդենի դիմօք իբրեւ գազան մի կատաղեալ։ Բացեալ լինէր պատրուակ կեղծաւորութեանն ի խլրդենի դիմաց. (Արծր. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 2։)
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)
Կապեցաւ անհաւատութիւնն, եւ այլ կարէ խլրտալ։ Է՞ր վասն անկեալ ես ի մէջ փչոց ախտիցդ առանց խլրտալոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)