abomination, detestation, horrour, execration;
ugliness, deformity, the act of growing ugly;
dirt, filth, ordure, stain, nastiness, filthiness.
βδέλυγμα Abominatio. Պղծութիւն. զազրութիւն. գարշանք. իրք գարշելիք. աղտեղութիւն. աղտ. իքրահ, իսթիքրահ, փիսլիք, մուրտարլըգ, նէճասէթ.
Յամենայն գարշութեանց։ Ըստ գարշութեան ազգացն։ Եղեալ իցէ գարշութիւն ի ձեզ։ Իւրեանց գարշութեամբքն տանջեցեր։ Ի գարշութիւն համարեցաք նմա։ Ոչ գտան իրք գարշութեան ի նմա.եւ այլն։
Գարշութիւն մեղաց, կամ անառակ վարուց, կամ գունոց, կերակրոց, կռոց, ձուլածուին, գորտոց, որդանց, եւ այլն. (Նար.։)
Որովայնն հաշեալ եւ հարեալ ընդ հարկաւոր պիտոյս գարշութեան խառն ի վայր վայթի. (իբր աղբիք. Յհ. կթ.։)
disgust;
abhorrence.
Կենցաղոյս գարշումն, եւ ատելութիւն նորա օծութեան է ներգործութիւն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Գարշելի.
Ունակ գարշութեան. գարշելի. գարշ.
Զբռեալ որմս գարշունակ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
spring
• (սեռ. գարնան, բայց հների մօտ իբրև սեռական գործածւում է գարնայնոյ. ինչ. «Աւուրք գարնայնոյ» Թուոց ժգ. 21, «Ծաղիկ գարնայնոյ» Իմ. բ. 7, «Բոյսր բողբոջաց գարնայնոյն» Ագաթ. «Ի սկզբան գարնանոյն» Եւս. քր.) «գարուն, առջի պա-հար» ՍԳր. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով.-1. առանց սղման, այն է գարուն ձե-վով, միայն գարունաբեր (Ագաթ.) բառի մէջ. 2. սղմամբ՝ գարն-. ինչ. գարնայնի Ագաթ. Կոչ., գարնանալ Փիլ. նխ., գարնագուշակ Նար. առաք. 424.-3. -ան մասնիկով՝ գար-նան-ինչ գարնանաբեր Լաստ. Սկևռ. Շար., գարնանալ Փիլ. նխ., գարնանամուտ Երզն երկն. գարնանազայր Նար. ևն։
• = Բնիկ հնդևրոպական հայերէն բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] vasantā, զնդ. vanhar-, vañhri, հպրս. vahara, պհլ. vahār, պրս. [arabic word] bahār, օսս. valag, գնչ. varno, յն. ἔαρ, ἠρ, հոմեր. fέαρ, հսլ. vesna, ռուս. вecнa «գարուն», լիթ. vasará «ամաս». լտ. vēr «գարուն», ռում. vará «ամառ», հհիւս. vár, հիսլ. vār, հին կիմր. guiannuin, նոր կիմր. gwanwуn, կորն. guaintoin «դա-րուն»։ Հնդևրոպական առաջին նախաձևն էր uèsr, որի հետ կար նաև uēsr և սրանից կրճատուած vèr. բառի բունն էր rln, այն է ուղ. ueser, սեռ. uesnes. բառի վերջա-ձայն r ոմանց մօտ փոխանակուեց n-ով և այսպէս յառաջացան վերի ձևերից շատերը (տե՛ս Walde, 819, Boisacq, 210, Horn, § 243, Trautmann, 356, Pokorny, 1, 310, Ernout-Meillet, 1045)։-Հայերէն բառի բա-ցատրութեան համար ամէնից առաջ պէտք է որոշել արմատական ձևը։-Եղանակների անունները ազդած են իրար վրայ. այսպէս՝ տմառն-ամտոտն, ձմեռն-ձմերան նոյն ձևն ունին և իրենց հոլովման ձևը ազդած է լորովին անկանոն կերպով լինում են գար-նան-աշնան։ Նոյնաձև են դարձեալ ուղղա-կանները. գարուն և աշուն։ Արդ՝ սրանցից ո՛րը որի վրայ է ազդած, ուրիշ խոսքով զարուն բառի մէջ -ուն մասնի՝կ է, թէ՛ արմատին է պատկանում։ Հաւանական է առաջինը, որով արմատը կդառնալ *գար. և այս ձևը կարող է կապուիլ հնխ. vesr ձև-ւի հետ, անցնելով vesar>*գեհար >*զա-հար >*գար ձևերիզ։ Սրանցից առաջինը գտնում ենք արդեն յունարէնի մէջ (fέαρ< vesar), երկրորդը լիթուաներէնում, երրորդը նման է հպրս. և պհլ. ձևերին, իսկ չորրոր-ռը (*գար)՝ հասած է հիսլ. vār ձևին։-Հիւբշ. 432։
• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է «որ գայ ի յարումն» (Ալիշան, Հին հաւ. 136)։ Նոյնը նաև Տաթև. հարց. 197։ Ոմն Գ. Կ (Արշալոյս արարատեան թերթում, 1843, л 130)՝ գեղուն բառից։ Win-dischmann, 7 մեկնում է ուղիղ կեր-պով՝ լտ. ver, յն. ἐαρ։ Նոյնը կրկնում են Lag. Urgesch. 878, Տէրվ. Altarm.
• 51, Նախալ. 65 և այլն։ Հալաճեան, Արևելք, թ. 1893, նոյ՛՛ 10 գայ արիւն։ Հիւնք. գառն բառից։ Յ. Դ. Մ. Պաամ գրակ. էջ 16 ճապոն. [other alphabet] haru «գա-րուն»։ Karst, Յուշարձան, 416 մոնգոլ. xabur, բուրեաթ. kabar, xabar ճա-պոն. haru «գարուն»։ Մարտիրոսեան, ՀԱ, 1924, 455 հաթ. kāru «կանուխ գալը»։-Patrubánu, IF, 14, 60 կցում է սանս. ghrāti «փչել» և յն. ὄσφρήσεσ-λαι «հոտուտել» ձևերին։-Պատահական նմանութիւն ունի չեչէն. ինգուշ. gura «ռարուն»։
• ԳՒՌ.-Տփ. գարունք, Ալշ. Ախց. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. գ'արուն (սեռ. Ալշ. գ'արունքվա), Սչ. առչի գ'արուն (ազդուած թրք. ilk bahar հոմանիշից.-bahār բառը թէև պրս. նշա-նակում է «գարուն», բայց թուրքերէնում յատկացուած է թէ՛ գարնան և թէ՛ աշնան. զանազանելու համար ասում են ilk bahar «գարուն», son bahar «աշուն», բառացի «առջի գարուն, վերջի գարուն»), Երև. Ջղ. գ'արունք, Հմշ. կարուն, Տիգ. քmրուն, Զթ. գ'արոն, գ'այօն, Ոզմ. զ'νmրուն, Ագլ. գაm՛-րունք, Մկ. կ'mրուն, Ղրբ. կ'm՛րունք, Սլմ. Վն. կ'mրիւն, Մրղ. կ'mռիւն, Մղր. գեօ-րունք, Հճ. գ'այուն։ Նոր բառեր են՝ գարըն-ցան, զարնանի, գարնավար, գարունքադեմ, գարունքահան, զարունքանալ, գարնագա-րի, գարնակ ևն։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] ։ kernamut «դար-նանամուտ». յատկապէս Justi մեկնում է «մարտի 20-ի տօնի անունը, երբ քրդերը գնում են վրանները բնակելու և ուր տանում են իրենց հօտերը արածացնելու»։ Քրդ. բառը յայտնապէս փոխառեալ է հյ. գարնամուտ ձևից, որ համառօտուած է գարնանամուտ բառից։ (Justi մեկնում է քրդ. ❇ ker «էշ» և արաբ. [arabic word] mavt «մեռանիլ, մահ» բա-ռերից, իբր «l'áne ne meurt, էշը չի՛ մեռ-նիլ»111)։
ԳԱՐՈՒՆ որ եւ ԳԱՐՆԱՅԻՆ, այնոյ. ἕαρ ver Եղանակ տարւոյ բարեխառն՝ կանաչագեղ ծաղկաւէտ. առջի գարուն. իլք պահար, պահար ֆասլը, րէպի.
Ամառն եւ գարուն։ Զգարուն եւ զամառն. (Ծն. ՟Ը. 22։ Սղ. ՟Հ՟Գ. 16։)
Զամառն եւ զգարուն նոյնպէս եղիցի. յն. յամարան եւ ի գարնան. (Զաք. ՟Դ. 8։)
Նոյնպէս ասի իբրեւ ռմկ.
Որ գարուն ի հանգստեան կայ, ձմեռն ի սովոյ եւ ի սառնամանեաց սատակի. (Նեղոս.։)
cf. Գարնանաբեր.
Զգարունաբեր բուսոցն. (Ագաթ.։)
that carries a'stiek or sceptre;
cf. Գաւազանակիր.
Դառն կշտամբութեան գաւազանաւոր գործավար։ Եւ անպատսպար գաւազանաւոր, հոգեզրահ շնորհիւ զինաւոր. (Նար. ՟Ծ՟Ե. եւ Նար. մծբ.։)
rhapsody.
Որպէս նիւթական թարգմանութիւն յն. բառիս՝ ῤαβδῳδία, ῤαψῳδία Rhapsodia, cantum cum virga in manu Երգ՝ գաւազան կամ ոստ ի ձեռին. որ եւ ի մեզ՝ Հագներգութիւն.
Հագներգութիւն ըստ հոռոմին լսի գաւազաներգութիւն. վասն զի սարդենի գաւազանաւ՝ պար գալով ապողոնի երգեն զհոմերական քերթածսն. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
provincial;
assembled from several provinces.
δημοτελής Publicis expensis factus, publicus Կուտեալ ի գաւառէ. հաւաքեալ հանգանակաւ յերկրէն.
Գաւառակոյտ քաղաքաժողով ուրախութիւն լինէր. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 1։)
dignity of a provincial;
prefecture;
— վանորէից, provincialship.
ἑπιτροπή, ἑπιτροπεία Procuratio, praefectura, եւ Tutela Գործակալութիւն. տնտեսութիւն. եւ Վերակացութիւն որբոց.
Գործէր նա զգործս գաւառապետութեան ի վարձու միում ումեմն ի գլխաւորաց. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 41։)
Մինչեւ հնգից ամաց հասանելով գաւառապետութենէն։ Ամենայն գաւառապետութենէն, եւ որբոցն փոյթ արասցեն օրինապահք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
caresses, cajolery, flattery, endearments.
ԳԳՈՒԱՆՔ որ եւ ԳԳՈՒՈՒՄՆ. Ողջագուրումն.
Ի մէջ դաստակաց ձեռաց որպէս զմանուկ զծերն հին աւուրց գգուանօք ընկալար. (Նար. կուս.։)
to caress, to cajole, to coax, to fondle, to flatter, to cocker, to dandle.
ἁγκαλίζω, ἁγκαλίζομαι, παρακαλέω Ulnis amplector, in ulnis gesto, recreo , τηθηνέω nutrio, foveo Ի գոգն կամ ի գիրկս փայփայել. սիրով գրկել. ողջագուրել. տածել մայրաբար կամ դայեկաբար. յանձանձել. սփոփել. փայփայել, շոյել. օխշամագ, գուճմագ, գուճագլամագ, սարըլմագ, պէսլէմէք.
Որպէս մայր՝ որ զմանուկ իւր գգուիցէ, այնպէս գգուեցից զձեզ. (Ես. ՟Կ՟Զ. 13։)
Որ ի գիրկս գրգեալք եւ գգուեալք էին. (Ողբ. ՟Դ. 5։)
Սուրբ հոգիք նոցա գգուեալ պահին կենդանիք. (Ագաթ.։)
Ի գիրկս սրբութեան գգուեալ. (Խոր. հռիփս.։)
Զմանկագոյնս իբրեւ զորդիս սիրելիս գգուէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զիս գգուեաց որդի։ Տղայական տիօք գգուեցաք։ Աբրահամեան գոգովն գգուեալ. (Նար.։)
Ի գիրկսն սիմէոնի գգուեցաւ։ Գգուես սիրով աղաւնակերպ. (Շար.։)
Նմանութեամբ, որպէս Մեծարել.
Զխորհուրդն որդւոյ գգուել մովսիսի արժան էր։ Ասաց, զի գգուեսցէ զանձն իւր առաջի ժողովրդեանն. (Եփր. ել. եւ Եփր. թագ.։)
cf. Գգուեմ.
Ցանկութեամբ գգուեցուցանէ զնոսա. (Մծբ. ՟Զ։)
caressing, fawning.
Գգուօղ. ողջագուրիչ.
Տօնիչ եւ գգուիչ էր զաւակաց նորա. (Վրդն. պտմ.։)
Ապականիչ հուրն փոխանակ ապականելոյն եղեւ գգուիչ. (Եփր. համաբ.։)
cf. Հէն.
• (սեռ. -այ) «յարձակող թշնամի գունդ, հէն, աւազակ» Ա. թագ. լ. 8, 15, 23. սրանցից դուրս մէկ անգամ էլ գործածուած եմ գտնում Թէոդորոս Քռթենաւորի ս. Կուսի ներբողեանի մէջ, տպ. Վենետ. էջ 181 գե-ղուր ձևով։
• = Եբր. [hebrew word] gədūd «յարձակող թըշ-նամի բանակ, աւազակների խումբ» բառն է, որ Ս. Գրքի յոյն թարգմանութեան մէջ սխալ ընթերցմամբ տառադարձուած է γεδδούρ, իբր թէ բնագրում լինէր [hebrew word] gədur և այստեղից էլ անցել է մեր թարգմանութեան։ -Նուն բառը սակայն Ա. մնաց. ժբ. 21 հիշտ տառադարձուած է γεδδούδ, ուրիշ ձեռադիր-ներ ունին στρατια, որից էլ հայերէնում նոյ-նը թարգմանուած է «հէն»։
• Ըստ ՀՀԲ բառ եբրայական։ ՆՀԲ եբր. կէտուր, կետսա-
γεδδούρ Բառ եբր. կետուր, կետօտ (իբր դարանակալ, պարառօղ, եւ այլն) Հէն. յելուզակ. հարկանօղ. ասպատակաւոր. մեկնակազէն. չէթեճի, քէսիճի, ղատտէր.
Պնդեցա՞յց զկնի գեդդուրայն այնորիկ։ Ի գեդդուրն յայն։ Զգեդդուրն եկեալ ի վերայ մեր. (՟Ա. Թագ. ՟Լ. 8. 15. 23։ (որ ի ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 21. դնի Հէն։))
cf. Գեզ.
ԳԵԶ որ եւ ԳԵԶՈՒԹԻՒՆ. Խզումն. գզումն. պատառուած. նշան ճեղքուածոյ. cf. ԳԷԶ. (լծ. թ. քէսմեք, քէթ եթմէք, որ է հատանել)
Գազան, զի պատառողք. (գեզն պատռուած է. Վրդն. ծն.։)
Բուռն հարկանել զորձաքար վիմաց ձեռօք, ուր ոչ գոյր գեզութիւն, եւ ճեղքել ըստ կամաց մեծ եւ փոքր. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Իբրեւ զմարգարիտս պատուականս, որ ոչ ունի գեզութիւն բաժանման իւրոյ ճաճանչաւոր լուսոյն. (Ագաթ.։)
cf. Գելարան.
Տալ գելոցս կրծից նորա. (Ագաթ.։)
Անհնարին գելոցօք խորտակէին զկողս եւ զոսկերս. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Գելոց կապարանաց արկեալ ի կղական եւ ի պարանոց նորա։ Ի կոճեղս պնդել, եւ գելոցօք վարակել. (Յհ. կթ.։)
Եւ ընդ գելոց գելարանին՝ զիմ ճմլեսցես սիրտս առ բարին. (Յիսուս որդի.։)
to tighten. fo press, to close;
to wring, to distress.
ԳԵԼՈՒՄ գելի, Գելանիմ, գելայ. στρεβλόω Torqueo, contorqueo, distorqueo, στρέφω flecto, σπαράσσω lactero Արգելուլ եւ գալարել ի կապանս. պրկել. ոլորել. ճնշել. ճնլել զմարմինն կամ զսիրտն։ տրորել, ճզմել, սըխմել. գըսգըվրագ պաղլամագ, սըգմագ, ինճիթմեք.
Գելուլ ի կոճեղ զոտս։ Գելուլ երկաթեօք զձեռս. (ՃՃ.։)
Ի ձեռն ուժգնագոյն գելլով (այսինքն գելլոյ) զջուրն ի հանդերձէն ի բաց ճնշեալ հանեն. (Նիւս. կազմ.։)
Եգէլ զաղիս նորա. (Դատ. ՟Ե. 30։)
Աղիսս գելու (այսինքն գելանի). (Պտմ. աղեքս. ձ։)
Սիրտ իմ գելու։ Սիրտ իմ գելաւ յիս. (Երեմ. ՟Դ. 19։ Ողբ. ՟Ա. 20։)
Զսիրտ իմ գելու, եւ զորովայն իմ գալարէ. (Եփր. խոստով.։)
Յաջ կողմն զպարանոցն գելեալ թիւրէր. (Փիլ. լիւս.։)
Գելոյր եւ տապալէր երկդիմի մտօք (որպէս օձ գալարեալ). (Եղիշ. ՟Բ։)
Սրով գելուլ զպարանոց. (որպէս ՟Թ. չէլմէք). (Արծր. ՟Ե. 6։)
Խանդաղական ձայնիւ գորովեն (զտղայս), եւ զխոսն գելուն. իբր բեկբեկեն ոլորմամբ ձայնի եւ ողոքանօք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
distortion, contortion, sprain, sfrain, wrench, twist;
commotion.
Գելուլն. ճնշումն. ճմլումն.
Գելումն սրտին խոնարհեցուցանէ ի կարեկցութիւն. (Խոսր.։ Սարգ.։)
cf. Գեհենական.
Ունօղ զհոտ կամ զնմանութիւն դժոխոց.
Մտեալ ի փորձ հնոցի գեհենահոտ հրոյն բորբոքման. (Վրդն. պտմ.։)
very handsome.
Իբր Գեղեցկագոյնս. աւելի աղուոր, տեսքով.
Վարազ եւս զօրագոյն. (Ոսկ. փիլիպ. է։)
caligraphy.
embellishment.
Զարդ գեղոյ. գեղեցկութիւն զարդուց եւ կարգեաց. չքնաղութիւն. պայծառութիւն. վայելչութիւն.
Բարձրանալ ի փառս գերապայծառս պանծալի եւ վայելուչ գեղազարդութեան. (Անան. եկեղ։)
Մատռուակացն գեղազարդութիւն։ Փառք եւ գեղազարդութիւն։ Որ ի նմա խնդութիւն՝ հարսանեաց նմանեցաւ, եւ գեղազարդութիւն ժառանգողացն՝ արեգական. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Ընդ ամենայն տիեզերս հնչեցուցանելով զգեղազարդութիւնս նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
undulating gracefully
the condition of a peasant;
peasant-life.
Շինականութիւն. գեղացութիւն. քէօյլիւլիւք.
Իբրեւ ի գեղականութենէ ի սեպհական ազատութիւն եւ ի քաղաքականութիւն փոխեսցուք. (Միսայէլ ՟Խ՟Լ։)
well adorned, adjusted, compounded;
embellished, decorated;
— զարդարել, to embellish;
to adorn, to decorate.
Գեղով պաճուճեալ, պճնազարդ. գեղազարդ.
Պաշտել զգեղապաճոյճ պատկերն. (Լմբ. իմ.։)
Գեղապաճոյճ աշտարակ կանգնեալ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Գեղապաճոյճ փառօք զարդարեալ կողածնաւն ի դրախտն ադենայ. (Շ. գանձ վերափոխ.։)
Եւ Գեղեցիկ պաճուճող. որ գիտէ գունագեղել.
Գեղապաճոյճ նկարողաց սեւել զիս տամ. (Յհ. կթ.։)
encompassed or endowed with beauty, very handsome, graceful, charming.
Պարուրեալ գեղով. լի գեղեցկութեամբ.
Պաղոյն գեղեցկութիւն զգեղապարոյր ստեղծուածն ի ստեղծուածէն իգացոյց. (Ճ. ՟Գ.։)
dance or agreeable movement of the feet.
χορεία chorea Գեղեցիկ պարաւորութիւն. պար, հանդերձ երգովք նուագաց.
Ուր զուարճացելոցն ամենեցուն է բնակութիւն, եւ պարողացն զանդադար գեղապարութիւն. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Պարել զքաղցրահնչիւն գեղապարութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
Իմանալի գեղապարութեամբ զեռահիւսակ սրբասացութիւնս յօրինէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Գեղապարութեամբ երաժշտական ձայնիւ երգեն։ Երգեն զհոգեւորական գեղապարութիւն. (Զքր. կթ.։)
Գեղապարութիւն նոցա (զուարթնոց) եւ ամենայն ձայնիցն հնչմունք ... է զաստուած օրհնել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
undecked;
fair and sad.
Տխուր գեղով. անշուք. մթագին.
Զնախնի խաւարն աշխարհատարածն անզարդութեան՝ հին նսեմութեան գեղատխուր անպատրաստութեան. (Նար. գանձ հոգ.։)
broken or opened by a lance.
ԳԵՂԱՐԴՆԱԽՈՑ ԳԵՂԱՐԴՆԱՊԱՏԱՌ. Գեղարդեամբ խոցեալ, պատառեալ. տիգախոց.
Ճիռն օրհնութեան, զոր ճմլեցին ի վերայ խաչին գեղարդնապատառ չարչարանօք. (Ճ. ՟Գ.։)
Ձեր խառնեցաւ արիւնն ընդ կողին՝ գեղարդնախոց արեան վըտակին. (Գանձ.։)
lancer.
Տիգաւոր. նիզակաւոր.
Մի՛ գուցէ կարծեսցուք ... գեղարդնաւորս հրեշտակապետս. (Շ. հրեշտ.։)
Աղեղնաւորութիւն, եւ գեղարդնաւոր լինել. (Մագ. քեր.։)
Եւ զշաւուղ գեղարդնաւոր կոչէ. (Կիւրղ. թագ.։)
fine arts.
handsome, graceful, pretty, charming;
dancer.
Տգեղագոյնքն իբրեւ զգեղաւորս երեւէին սքանչելիք, եւ գեղաւորք՝ ըստ ժամանակին առ հասարակ դիւցազնացեալք։ Գեղաւոր կուսից համեմատ. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 39։)
Կա՛մ թագուհի յոյժ դեղաւոր. (Շ. եդես.։)
Եւ Գեղապարօղ. պարաւոր.
Ժամանակ պատերազմի է, եւ դու զգեղաւորացն արուեստն առնուս ի ձեռն. (Ոսկ. եփես. ՟Ծ՟Է։)
cf. Գեղգեղանք.
Ո՞ւր քաղցրաձայն երաժշտի, կամ գեղգեղումն եղանակի. (Շ. եդես.։)
fine speaking, eloquence, elegance of expression.
Վայելչաբանութիւն. պերճախօսութիւն. ոճ զարդարուն, ողորկ.
Զպատմութիւնս սրբոց հարեւանցի պատմեցի, եւ ոչ գեղեցկաբանութեամբ. (Սոկր.։)
Ձեւ մերոյ (յոյն) լեզուոյ ոչ հանդիպի յարմարութեան եբրայական գեղեցկաբանութեան. (Նիւս. երգ.։)
Ուստի գեղեցկաբանութիւնի ի միոյ խոշոր լեզուէն. (Վրդն. ծն.։)
Լեզուաց եւ խօսից թիւրութեան ի գեղեցկաբանութենէ. (Երզն. քեր.։)
that flows agreeably.
very pretty, — agreeable, genteel, graceful, charming.
καλλίων, -ίον, κάλλιστος pulchrior, melior , -ius, εὑπρεπέστερος decentior եւ այլն. Առաւել կամ տիրապէս գեղեցիկ. լաւ. լաւագոյն. բարեվայելչագոյն.
Գեղեցկագոյն է նա քան զարեգակն. (Իմ. ՟Է. 29։)
Գեղեցկագոյնք էիցս արեգակն եւ լուսին։ Զի՞նչ է գեղեցկագոյն՝ քան զպաշտօն աստուծոյ միաբան յամենեցունցն կատարիլ. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել.։)
Ձեւացոյց տեսակաւ եւ թւովք, ըստ որում հնար էր, քաջ գեղեցկագունիւք. (Պղատ. տիմ.։)
Գեղեցիկք եւ մանկանց առ բռնաւորն բանքն, եւ քան զգեղեցկագոյնսն գեղեցիկք. բայց գեղեցկագոյնք եւ մօրն յորդորականք. (Ածաբ. մակաբ.։)
Վարուք գեղեցկագունիւք. (Ճ. ՟Ա.։)
Գեղեցիկ են ասէ բանքդ, այլ գեղեցկագոյն է ոսկի. (Բրս. սղ.։)
κάλλιστα optime Կարի՛ գեղեցիկ կամ վայելչապէս. բարւոք.
Գեղեցկագոյն յօրինել. (Յճխ. ՟Ե։)
Գեղեցկագոյնս առնէ սկիզբն ճառիս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Գեղեցկագոյն ասացեր, եւ ներել պարտ է սոսունց։ Գեղեցկագոյն ասացեր. արասցուք իսկ՝ իբրու ասեսդ. (Պղատ. օրին. ՟Ծ։)
who works well;
done or composed elegantly.
καλλοποιός pulchrificus Գեղեցիկ գործօղ. գեղեցկացուցիչ.
Աներեւոյթ եւ գեղեցկագործ վայելչութիւնն։ Լուսատեսակ գեղեցկագործ բարեզարդութիւնն։ Գեղեցկագործի եւ իշխանականին գեղեցկութեան. (Դիոն. երկն.։)
Եւ καλλίεργος pulchre fabricatus, adfabre factus Գեղեցիկ գործեալ, յօրինեալ. աղէկ շինուած.
Գեղեցկագործ մատեան. (Յհ. իմ. ատ.։ Այլ ի կրկին միտս մարթի բերիլ ասելն.)
Զբիծ ամենայնաղտից, որ խափան գեղեցկագործ տեսութեան լինի, մաքրել. (Գր. հր.։)
caligraphy.
of fine colour.
Գեղեցիկ գունով. երփնագեղ.
Յաղագս գունոցն զանազանութեան, եւ յոյժ հրաշափառ գեղեցկաթոյրն երեւելոյ. (Պիտ.։)
very speckled, much spotted or diversified with colours.
Ոյր խայտուցք են գեղեցիկ. գեղեցիկ խատուտիկ.
Ինձք գեղեցկախայտուցք. (Խոր.)
euphony, good voice, sweet sound.
εὑφωνία, καλλιφωνία vox bona, canora, pulchra;
sonus elegans Գեղեցիկ ձայնարկութիւն. քաղցրաձայնութիւն, ախորժ եղանակ կամ երգաբանութիւն.
Գեղեցկաձայնութիւն քնարահարաց։ Մեկնէ հոմերոս գեղեցկաձայնութեամբ զկեանս վարուց. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Կատարելով իմն եւ ըռնգացն առ ի գեղեցկաձայնութիւն ինչ, կամ ի չարաձայնութիւն. (Նիւս. բն.։)
Մի գեղեցկաձայնութիւն ի միոյ եւ յերկուց երեսաց. (Բրս. հց.։)
Այլեւ գեղեցկաձայնութիւն ընդ օրհնութիւնսն խառնեսցի։ Որ է տիրապէս գեղեցկաձայնութիւն, եւ աստուծոյ հաճելի. (Լմբ. սղ.։)
who has a handsome beard.
εὑγένειος bene barbatus, primissa barba Գեղեցիկ մօրուօք. մօրուքը սիրուն՝ աղէկ.
Մելիտոս՝ իբրու ձաղկահեր, եւ ոչ ամենեւին գեղեցկամօրու, եւ արծռունկն. (Պղատ.։)
that sings, that is sung agreeably, sweet, harmonious.
Քաղցր եղանակաւ. ախորժալուր. եղանակը սիրուն.
Կցուրդս գեղեցկանուագս. (Յհ. իմ. ատ.։)
that has a good or mystical name;
renowned, famous.
Որոյ անունն է գեղեցիկ եւ խորհրդաւոր, կամ բարեհամբաւ.
Արեւելեան քաղաքդ անի ... գեղեցկանուն՝ զարմանալի. (Շ. եդես.։)
provided with good fruit.
ἁγλαόκαρπος pulchros ferens fructus Որ ունի զպտուղ գեղեցիկ.
Ծառ, կամ ողկոյզ գեղեցկապտուղ. (Արիստ.։ Ճ. ՟Գ.։)
love of beauty.
Յաղագս սոկրատայ գեղեցկասիրութեան. (Նոննոս.։)
to embellish, to adorn;
to enrich, to fashion, to revive, to render handsome.
καλλιάω, ὠραιόω decoro, orno Տալ գեղեցկանալ. վայելչացուցանել. պճնել. պաճուճել. աղուորցնել.
Սրբեաց յաղտեղութենէն, գեղեցկացոյց արդարութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Եւ թէ այլ ոք քան զմերս, այլ յետ մեր գեղեցկացուցանէ զնոյնս. (Լմբ. պտրգ.։)
Զհայեցուածսն գեղեցկացուցանեն (պոռնիկք). (Նեղոս.։)
beautiful bunch of grapes.
καλλίβοτρος pulchros racemos habens Որ բերէ զողկոյզ գեղեցիկ. սիրուն կուզէրով.
Գեղեցկողկոյզ որթ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
that has good feet or legs.
Գեղեցիկ ոտիւք, եւ քաջընթաց.
Առոյգաբարձն, եւ գեղեցկոտն. (Խոր. ՟Ա. 23։)
beauty, charms, graces, delicacy, gentility, decency, neatness, elegance;
ornament, enamel, flower, embellishment, bloom;
— տեղւոյ, amenity.
κάλλος, καλλωνή pulchritudo, εὑμορφία formositas Գեղ. վայելչութիւն. բարեչափութիւն եւ պայծառութիւն. լաւութիւն. պատուականութիւն.
Բարեչափութիւն անդամոց հանդերձ վայելուչ գունով գեղեցկութիւն առնէ մարմնոյ. (Նիւս. բն.։)
Գեղեցկութիւն՝ չափակցութիւն մասանց մարմնոյ՝ հանդերձ բարւոք գունով. (Ոսկիփոր.։)
Գեղեցկութիւն մարդոյ, նոճի, նաւաց, տան, վայրի, արարածոյն։ Գեղեցկութեան արարչապետն։ Թագ գեղեցկութեան.եւ այլն։
Եւ ետ բարձրեալն շնորհս եւ գեղեցկութիւն առաջի նեմեսարայ. (Տոբ. ՟Ա. 23։) յն. տեսք, իբր կերպարան հաճոյական։
Գեղեցկութիւն հասակի, դիմաց, երկրի, քայռամանեկի. (Խոր.։ Եղիշ.։ Յհ. իմ.։)
Գեղեցկութիւն վարդապետութեան, կամ մտաւորաց։ Գեղեցկութիւնք ի վանս. իբր լաւութիւն, բարեկարգութիւնք. (Իգն.։ Եզնիկ.։ Վրք. հց. ՟Բ։) (Յն. գալլօս, է նոյն ընդ հյ. ձայնիս գեղ. այլ ոմանք ի յունաց ստուգաբանութեամբ իմա հանեն ի ձայնէս գալէօ, որ է կոչել, ըստ առածի արիսպագացւոյն.
Աստուած որպէս զամենայն առ ինքն կոչեցեալ. ուստի եւ գեղեցկութիւն ասի)։
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
Խրախունք. խրախութիւն, խրախճանք. (պ. խուրրէմի)
Ուրախ մեծ ուրախութեան առնէին յաւուր յայնմիկ. (Փարպ.։)
Շինեաց տունս խրախից, կամ վայելչական տեղի խրախից։ Ուրախ արար թագաւորն զնախարարսն հայոց ի տաճարի խրախից. (Արծր. ՟Դ. 11. եւ ՟Գ. 13։) cf. ՈՒԱԽՈՒԹԻՒՆ, (կոչնոց)։
Ո՛չ յիշեցի զանզրաւն խրախ նախախնամութեան ահաւորիդ ի վերայ չարագործիս (իբրեւ ի դարձ անառակին). (Բենիկ.։)
ԽՐԱԽ. ա. Ուրախ յոյժ. (պ. խուրրէմ) Ուստի Խրախ լինել, կամ առնել է Ուրախանալ, եւ ուրախացուցանել. (լծ. եւ յն. խէ՛րօ, որ է ուրախ լինել, խնդալ).
Դու՛ք խրախ լիջիք։ Խրախ լինել ի հաւատս. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 1։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 9։ Փիլիպ. ՟Ա. 25։)
Ընդ որ յաւետ խրախ լեալ սրբոյն գրիգորի. (Յհ. կթ.։)
Զի խրախ արասցէ զմիտս նոցա. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
that rejoices with, joining in merriment, feasting together;
— լինել, to rejoice with;
to congratulate.
Խրախակից վերնոյն բարձրութեան. (Նար. կուս.։)
Խրախակից կոչէ զսիրելիս։ Խրախակից լինի նորա եւ մարմինն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խնդութեանն գտան սգակիցք. (Ճ. ՟Ը.։)
cheerful, merry, joyful, gay, joyous;
— լինել, to joy, to rejoice.
Ուրախամիտ յոյժ յոյժ. խնդամիտ զուարթամիտ. եւ Ուրախական. շէն, ուրախ զուաղթ. շաղ, շատ.
Մեկնեցան ի միմեանց ողջք անարատք, ազատեալք, խրախամիտք զուարթացեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 14։)
Սփոփանք խրախամիտ զուարթութեանց։ Զարթուզանել ի խրախամիտ զուարճացումն. (Պիտ.։)
ԽՐԱԽԱՄԻՏ ԼԻՆԵԼ. εὑθυμέω bono animo sum. Խրախ լինել. զուարճանալ սրտիւ.
Խրաշամիտ լինելով (Պիտ.։)
Այնոցիկ որ թուինն խրախամիտ կեալ։ Որք խրախամիտք են, խռովեցուցանէ զնոցա կեանս յուսացեալ մահն. (Նիւս. կուս.։)
to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.
τρυφάω delicate vivo, deliciis abundo εὑωχοῦμαι convovor, epulor, oblector εὑθυμέω bono animo sum. Ուրախանալ, զուարճանալ. խրախ լինել ի խնջոյս.
Խրախանաս ի ձեռն փարթամութեան՝ որ իմաստութեանն է. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Որ ի մերում խրախանայ ի կեանսն, եթէ իմ կերակուր է՝ զի արարից զկամս հօր. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ խրախանայք փափկութեամբ. (Փիլ. լին.։)
Ընդանեդոյն իցէ խրախանալն, եւ ոչ հեռի ի միասին կոչողէն. (Ածաբ. ծն.։)
Ի վերջնում աւուր տօնին ոչ փափկանային, եւ կամ խրախանային, այլ տօնին ստէպ կային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Ինքն համադամ խահիւք եւ ծաղկազարդ բոլորիւք խրախասցին։ Ի բոլորէն խրախանալ հեշտալի շայեկանութեամբ. (Պիտ.։)
Խրախանամք աստուածային գրոց վարդապետութեամբ, (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
banqueting-room;
place of feasting or entertainment.
Վայր խրախութեան. տեղի խրախճանաց.
Ի վերայ սովորական թատերացն, եւ խնջոյից խրախարանացն. (Ուռպ.։)
feasting, entertaining.
Որ առնէ խրախունս կոչնոց. կոչնատէր. եւ Ուրախարար.
Օտարք՝ որ ընկալեալն լինին, եւ կերակրովք ուրախ լինին մարդիկ, խնդան ընդ օտարընկալն եւ խրախարարն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 9։)
Գունակ խրախարար եւ բազմահաւաք խորին խնճոյից սուրբ հարսնարանին. (Նար. խչ.։)
boon-compan-ion, fellow guest;
— լինել, to feast together.
ԽՐԱԽՃԱՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συνευωχοῦμαι convivor, epulor. Սեղանակից լինել ի նոյն խրախճանս.
cf. Խրախանամ.
յն. cf. ԽՐԱԽՃԱՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συνευωχοῦμαι ) եւ ὅνινημαι fruor, delector ի կոչունս եւ իբրեւ ի կոչունս. վայելել, եւուրախ լինել. զուարճանալ.
Յայսպիսի պալատան ճեմել, այսպիսի խրախճանութեամբ խրախճանալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Այլ ի սնոտիս այս ծիծաղիմ. (եւ խրախճանամ ի վնաս անձին. Յիսուս որդի.։)
Հանդերձեալ յուսովն խրախճանան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
Խրախճանամ եւ չարչարանսն, որ ինձ պատրաստել են։
Խրախճանամ ի մանուկդ իմ ցանկալի. (Ածազգ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Բ։)
that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.
οἱκοδόμος aedificator, sepiens. Որ կարկատէ զխրամ. որ լնու կամ խնու եւ նորոգէ զպատառուածն. շինօղ զցանկն քակեալ. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Կոչեսջիր խրամակարկատ ցանգոյ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 12։)
խրամակարկատ գտաւ ցանկոյն հաւատոյ. (Նար. մծբ.։)
Ոչ ոք մնաց խրամակարկատ ցանկոյն մերոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Խրամակարկատ, որ ցանկէր զցանկ, որպէս եւ եկաց մովսէս խրամակարկատ ժողովրդեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Խնդրեցի ես ի նոցանէ այր մի խրամակարկատ, եւ ոչ գտի ի նոսա։ Եթէ ջնջել զնոսա կամէր, խրամակարկատի ժողովրդեանն (այսինքն մովսեսի) ոչ ցուցանէր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)
Խոյս ետուն յանապատն, եւ խրամակարկատ արարին զնա, եւ ամրացուցին. յն. շինել զաւերակս. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 62։)
Զցանկ օրինացն՝ զոր խրամատաց թշնամին, փութալ խրամակարկատ լինել. (Շ. թղթ.։)
Կոյսն մարիամ, որ եղեւ նորին (եւայի) ախտի խրամակարկատ. (Լմբ. առակ.։)
Խրամակարկատ լինել ցանկոյն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
breaching, making breaches;
separating, dividing.
Պատառօղ, քակօղ, հատանօղ տեղւոյ իրիք՝ որով լինի խրամ. կամ հատանօղ խրամոյ՝ որպէս ցանկոյ.
Զտիրատեացս, զոչ կարկատօղս ցանկի, զխրամահատս. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Ես խրամահատս լինել յօրէնս պագաւորացն ոչ կամիմ. (Վրք. ոսկ.։)
Որ ի գողանալն խրամահատ լինի. (Մխ. դտ.։)
trench-guard.
Գիշերապահս եւ խրամապահս կացուցանել. յն. պահպանութիւն քաղաքի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 24։)
breach, rupture, opening;
hollow way, ditch, trench.
Ի վերուստ խրատիցն։ Ի վերայ խրամատից. (՟Բ. Թագ. ՟Ե. 20։)
Բնակեսցէ ի խրամատս նորա, այսինքն յամենայն աւերակս նորա. (Եփր. դտ.։)
Թէպէտեւ շինէ զնա, սակայն խրամատ կոչի. ըստ ձեռ. խրամ։
league.
ԽՐԱՍԱԽ φαρασάγγης, -γας pharasanga. որ գրի ՀՐԱՍԱԽ, ՓԱՐՍԱԽ, ՓԱՐՍԱԳ. արաբ. ֆէրսախ. պ. ֆէրսէնգ. Չափ միջոցի երից մղոնաց. որպէս լտ. լէ՛ւգա. այլ ըստ ոմանց վարի պարզաբար որպէս մղոն.
Մղոնն՝ հազար քայլ. եւ խրասախն է երեք մղոն. (Խոր. աշխարհ.։)
Հեռի ի գեղջէն որպէս պարսիկ խրասախաւ միով. (Փարպ.։)
Ըստանձնեալ.. տասն խրասախ բերէր ըստ անձին. (Բուզ. ՟Ե. 37։) (Հերոդոտոս համարի զփարսանգն նշանակել ըստ պարսից՝ երեսուն ասպարէզ. գուցէ կա՛մ զասպարէզն այլազգ իմանալով, կամ զփափագն։)
to moralize, to advise, to admonish, to warn.
Զնոյն եւ երջանիկն պօղոս խրատաբանէ։ Զսոյն եւ մեծախորհուրդն խրատաբանէ սողոմոն. (Պիտ.։)
admonishing by letter;
letter or book of admonition.
Բազում թուղթս խրատագիրս եւ զգաստացուցիչս առաքէր. (Կորիւն.։)
գրել զթուղթսն խրատագիրս եւ զգուշաւորս. (Սարգ. յկ. ՟Ա. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
գրէր թուղթ առ նա խրատագիր. (Ճ. ՟Բ.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
Ի բանից խրատականաց եւ հրամանաց աստուծոյ. (Սարկ. քհ.։)
Սակաւ բանիցըս խրատական, լե՛ր ամրագոյն դու պահապան. (Շ. առ ապիրատ.։)
Բանիւ վարդապետութեան խրատական հանճարով. (Ի գիրս խոսր.։)
Զխրատականսն առաջի դնէ։ Ընկալարու՛ք եւ զխրատականսն. եւ զի՞նչ են խրատականքն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Խրատական է աստուածային բանն, եւ ոգւոյ տկարութեան քաջ բժիշկ. (Փիլ. լին.։)
hating, scorning advice.
Ատեցօղ խրատու.
Սոքա են խրատատեացք, եւ ուղղաբանք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
νουθετέω admoneo παιδεύω, κατηχέω instruo, erudio μαστιγόω castigo, flagello եւ այլն. Տալ զխրատ՝ ըստ ամենայն առման. որպէսՅորդորել, զգուշացուցանել. ազդել. յիշեցուցանել. Զգաստացուցանել. Կր. զգաստանալ, ուղղել. ուղղիլ.
Խրատեցեր դու զբազումս։ Ապա թէ ոչ խրատեսցիս, լու՛ր զայս։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա, եւ նա ոչ խրատէր զնոսա։ Զսոսա իբրեւ հայր խրատեալ փորձեցեր։ Որովք մեղանչենն՝ յուշ արարեալ խրատես։ Խողովք սաստիցն ոչ խրատեցան։ Այսուհետեւ խրատեցարուք բանիւք իմովք, եւ օգտեցարուք։ Խրատեցէ՛ք զստահակս.եւ այլն։
Խրատէ զմեզ յուղղութիւն։ Զանձնիշխանութիւն նորա ի լաւն խրատէ դարձուցանել. (Յճխ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
Մա՛րք խրատեցէք զդստերս՝ զցածութիւն եւ զգաստութիւն սիրել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
ԽՐԱՏԵԼ. Հրահանգել. կրթել. ուսուցանել.
Այր ոք որ խրատէ զորդի իւր այնպէս տէր աստուած քո խրատեսցէ զքեզ. (Օր. ՟Ը. 5։)
Կամիմ բանս հինգ մտօք խօսել, զի եւ զայլս խրատիցեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Խրատել ի հրահանգս աստուածպաշտութեան. (Մաշտ.։)
Զամենեսեան խրատել աստուածային գիտութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Դպրութեամբ եւ ուսմամբ խրատեալք. (Վրդն. սղ.։)
ԽՐԱՏԵԼ. Պատուհասել սաստիւ եւ գանիւ եւ պատժովք.
Խրատեցից գաւազանաւ արանց։ Յաւելից խրատել ի վերայ մեղացն ձերոց։ Խրատելով խրատեաց զիս տէր, եւ ի մահ ոչ մատնեաց։ Խրատեցից զդա, եւ արձակեցից.եւ այլն։
Խրատեցեր, եւ ողորմեցար ինձ։ Խրատեսցէ նա զորդիս ժողովրդեան քոյ, եւ դարձցի ե ողորմեսցի որդոցն արդարոց. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
councillor, adviser;
instructor;
chastiser.
Գոյր այր խորագէտ բազմաց խրատիչ, եւ անձին իւրում անպիտան. (Սիր. ՟Լ՟Է. 22։)
Խրատիչ գիտէր զնոսա. (Եզնիկ.։)
Վերակացու լինել եւ խրատիչ. (Իգն.։)
Լեր միջնորդ արդար ի մէջ խրատչին եւ ի մէջ յանցաւորաց։ Ոչ ի վարդապետաց ձերոց, եւ ոչ ի խրատչաց ձերոց է, այլ, յաստուծոյ՝ որ աճեցուցիչ է. (Եփր. ել. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Մեր մեղացն փոխան զխրատիչն (չարեաց) ի նոյն դատապարտէ. (Լմբ. սղ.։)
to put on shoes;
to lace on boots or shoes.
Խրացիւք պնդել զկօշիկս ոտից, կամ ամրացուցանել զոտս.
Խրացեա՛ զոտս աւետարանական ուսմամբն քրիստոսի. (Նեղոս.։)
shoe-lace, shoestring;
լուծանել զխրացս կօշկաց, to loosen shoe-latchets.
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
ԽՐԵՄ ԽՐԻՄ. ἑρείδω figo, trudo ἑμπαγεῖναι affigi. Մխել եւ մխիլ ի խորս աւազոյ, տղմոյ, հողոյ, եւ այլն. հարստել, տիլ. մածանիլ. պինդ կռուիլ, յարիլ.
Առաջինկողմն նաւին խրեալ՝ անշարժ մնայր. (Գծ. ՟Ի՟Է. 41։)
Ի գետնանախանձ նուաստութիւն պատկերացն ախտաւորաբար խրիլ. (Դիոն. երկն. ՟Բ։)
Ի պարսկական մայրապականութեանցն վայր վտանգեալ խրին խոհերս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
կաքաւէր ի վերայ սառին, եւ խրեալ ոտք նորա՝ եհատ սառն զպարանոց նորա. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ խրել ամենեւին յերկրաւորս. (Վրդն. ղեւտ.։)
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
ἁκοσμέω incomposite me gero, ornatu destituor. անշքանալ, անզարդանալ. յետնիլ ի պայծառութանէ եւ ի վայելչութենէ. մթագնիլ.
Եկեղեցի հայաստանեայց խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմբին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եկեղեցիք աստուծոյ խրթնացեալք. (Ի գիրս խոսր.։)
Խրթնանայր բարեզարդութիւնն. (Յհ. կթ.։)
Ի մերոց գործոց խրթնանայ (եկեղեցի). (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Պայծառ զարդուցն խրթնացեալ. կտաւն թուխ նշանակեալ. (Շ. վիպ.։)
Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)
Կամ պարզապէս Կտսիլ. կթոտիլ. տկարանալ. դժուարութիւն կրել.
Երիվարք զօրաց քոց խրթանասցին, եւ մի՛ կտրասցեն գնալ՝ ուր խնդրեսն. (ՃՃ.։)
Եւ Դժուարիմաց լինել բանին, կամ իմաստից.
Այսբար մեզ զմիտսն, որ խրթնացեալ ի խորինս՝ ոսկրուտ եւ անուտելի, եւ այլն. (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
cf. Խխնջեմ.
Ձի ի խրխնջելոյ ունի զանուն. (Վեցօր. ՟Դ։)
Զի ի խոնջիլն եւ ի քրտնիլն խրխնջէ, եւ հանգիստ խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
Լուեալ ձիոյն զխօսն աղեքսանդրի՝ երկրորդ անգամ խըրխնջեաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ խրխնջէ չարժեալ յարձակմամբ ախտիցն ցանկութեան. (Նեղոս.։)
cf. Խխնջիւն.
Լուաւ նա զահագին խըրխընջիւն (նոր ձ. խըրխընջմունսն), եւ ասէ. զի՞նչ է ձայնս այսշ խըրխխընջի՞ւն ձիոյ է, եթէ գոչիւն առիւծու. (Պտմ. աղեքս.։)
to become like a bundle, to be bound in a sheaf.
ԽՐՁԱՆԱՄ կամ ԽՐՁՆԱՆԱՄ. Լինել իբրեւ զխուրձն. դիզանալ. երեւիլ բոլորշի կապեալ ի մտորէ, կամ ցնցղկեալ ի վերուստ.
Սիրամարգ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
wrinkled, shrivelled or puckered (face).
rhubarb plant;
the tendrils of the vine.
ῤεόν βαρβαρικόν rheum barbaricum. գրի եւ իբր ռմկ. Խավարծիլ. Խաւրծիլ, Խօրծիլ, Խործովիլ, Խործուիլ, Խործիլ. Գաբծիլ. գաբն. բոյս խաչնդեղի. ռավէնտ, ռէվէնտ։ (Գաղիան.։)
Իսկ ի գիրս Վաստակոց Վստկ. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Դ. ՟Ճ՟Բ. Խաւրծիլ ասի որպէս Խորձուիլ, այն է ծիլն որթոյ. ասմայի ֆիլիզ.
յոր հայի եւ բանն բժշկարանի.
Խաւարածիլն հո՛վ է.
ուր դարձեալ գրի.
Խաւարածլի շարաբ. ա՛ռ Խաւարածիլ, կտուէ. եւ զայն սպիտակն՝ որ ի տակին լինի, ձգէ, եւ զայիսն կտրտէ՛ եւ ծեծէ՛։
Այլ Լեհ. իմանայ վարունգ վայրի։
greens, pot-herbs, vegetables, garden-stuff;
salad.
λάχανον (յորմէ թ. լահանայ) olus (լծ. ոլոռն). Բանջար ուտելի մարդկան. կանաջեփէն. ... Իսկ Լեհ. իմանայ վարունգ.
Զարտախուր խաւարտն. (Խոր. ՟Ա. 29։)
Եթէ ոք զբանջար հատանէ, կամ խաւարտ. (Կոչ. ՟Զ։)
Հինգ նկանակ հաց, եւ կերեալ խաւարտ, եւ ոչ բանջար դալար. (Եւագր. ՟Ա։)
Խաւարտ, որ կոչի հազար. (Վրք. հց. ձ։)
bearing or producing vegetables;
reared on vegetables.
Որ ծնանի կամ բերէ յիւրմէ զխաւարտ. կամ սերեալ խոտաբուտ կենօք.
Ի խոտաբուղխ խաւարարտածին այծեաց օդաւառ կոզեալ. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
amphora, urn, earthen pitcher, jug, jar, pot.
(լծ. թ. գաւանռղ ). κεράμιον amphora, arceus եւ այլն. vas fictile. Աման խշեցեղէն. սափոր փոքրիկ.
Ուր գործիցեն տասն լուծք եզանց, եղիցի անդ խաւեակ մի. (Ոսկ. ես.։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Դժնդակ ժողովուրդ ոմն խափան օրինաց. յն. դիմակաց. (Եւս. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
Եղեն յորոգայթ մեծ, եւ ի խափան (յն. դարան) սրբութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 38։)
իքխափան (յն. վերջոտնիլ) վախճանի մարդոյ. (Իմ. ՟Բ. 5։)
Խափան առնելողջակիզացն պատարագած. յն. արգելուլ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 47։)
Խափան առնել. յն. խոչնդոտն լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Լինին խափան դիցն պաշտաման։ Խափան առնել յազատութիւն վերին. (Ագաթ.։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Ոչ եթէ խափան ինչ ոչ կամիմ զիրաց արքունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Խափան՝ մարմնոյս գործոյ տիրէ, եւ ոչ անմարմնոյն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Զխափան գիշերոյն մտաւ ածեալ՝ աղօթէ եկեղեցի. (Յհ. իմ. կարգ.։)
Մեր փրկութեան ոչ կարաց ի խափան լինել. (Ոսկիփոր.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն.
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργός, ἁεργός otiosus. Խափանեալ ի գործոյ. անգործ. դատարկ. ավարա, պօշ.
Մի՛ ոք ի ձէնջ խափան կայցէ. զի խափանումն մայր է կարօտութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Դատարկ եւ խափան կալ։ Անաշխատ եւ խափան կալն ուսուցանէ զամենայն չարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Ոչ եղեւնա խափան՝ գալանգէն ի նոյն քահանայապետութիւն. (Կոչ. ՟Բ։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
hinderance;
delay;
idleness, leisure;
revocable.
ἁργία otium, cessatio եւ καταφθορά damnum, proditio Խափանեալ գոլ. անգործութիւն. եւ վասն զետ եկեալ.
Զխափանած հարկած քաղախացն, որ ցայսօր խափանեցէք. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 31։)
Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 19։)
to be hindered, impeded, prohibited, forbidden;
to cease, to remain suspended;
to be abolished;
— սովորութեան, to fall in disuse.
hindering, obstructive.
ԽԱՓԱՆԵՑՈՒՑԻՉ ԽԱՓԱՆԻՉ. ἑμποδίστης, ἑμποδίζων qui impedimento est. Որ խափանէ. խափան. արգել. խոչընդոտն. դադարեցուցիչ.
Զի մի՛ խափանեցուցիչ առ ծալմունսն գոլով՝ դժուարաբերք գործիցին մարմինքն. (Պղատ. տիմ.։)
Խափանիչ եւ վրիպիչ են շահաւոր օգտութեանց. (Յճխ. ՟Ե։)
Ի գերեզման իջեր խափանիչ մահու. (Շար.։)
Բազում խափանիչք կային ի միջի. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ի ցասմանէ, եւ ի հոգոց, եւ ի յայլ եւս բազում խափանչաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
ԽԵԴ ԽԵԹ. φολκός strabo. իտ. guercio. Թիւր ակամբ. շիլ. եւ Ցաւոտ աչօք.
Թերսիդէս՝ կաղ, եւ խեդ աչօք. (Նոննոս.։)
Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.
Գիտա՛, զի ակն խէթ՝ ուղիղ նայել ոչ կարէ. (Ոսկիփոր.։)
Շլացուցանէ զմիտս ... որպէս զխէթ աչօք պշուցեալ՝ առաւել վաասի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
Խեթիւ հայել. խոժոռ նայիլ. Դժկամիլ. զչարիլ. Մախալ. ծուռ նայիլ, հիանալ, նախանծիլ.
Սատանայ խենթացեալ ընդ սուրբ վարս նորա։ Հաշտեցաք ընդ խեթացօղ ազգն հրէից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. մտթ.։)
Կամ իբր կր. Խոժոռութեամբ օտարանալ. աւրըւելով ետ կենալ.
Եթէ յապաւէնն ապաստանեցայց, յորմէ խեթացայ. (Նար. ՟Ի՟Դ.) (կամ իմա՛, որ խեթիւ հայեցաւ իբրեւ ի յանցաւոր)
to push, to thrust, to drive forward.
Խեթեաց յանձն իւր թշնամութիւն, եդ զերեսս իւր ի փախչել. (Եփր. ծն.։)
Ոչ եթէ խեթեաց զնա, այլ զի ոչ եղեւ նա արժանի ողորմութեանց. (անդ։) (մերժել, ի բաց վարել. ռմկ. հրել, որպէս թէ հեռացնել)։
որպէս Խեթի գնալ, կաղալ.
Ըստ կարճութեան միոյ ոտինն առնէ եւ զընթանացսն խեթելով. (Պիտառ.։)
squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.
ԽԵԹԻ՛. Խեթիւ. խոժոռ աչօք. Խեթ ակամբ. ընդ ակամբ. խոլոր մոլոր ծուռ նայուածքով.
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
κερατίζω cornu peto. Խթել ուժգին առխեթել. խայթել. հարկանել եղջերբք, կամ ժանեօք եւ թիւնօք, եւ խեթանաւ կամ խայթոցաւ ընդոստուցանել. լլկել. եղջերցել. ոգորել. կոտոշով կամ ուրիշ բանով զարնել, խոթել, խայթել, զարնել, դրդել, չարչրկել.
Եղջիւր միեղջերուի եղջիւրք նորա, խեթեկեսց նոքոք զազգս։ Եղջերօք ձերովք խեթկէիք զանազագն։ Եղջիւրս երկաթիս ... սոքօք խեթկեսցես զասորիս. (Օր. ՟Լ՟Գ. 17։ Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 11։)
Զեղջերացն պահպանողականութիւնն ... եւ խեթելով զհակառակօղսն. (Շ. հրեշտ.։)
Ի խեթկել որդւոյն արհմենի զորդին որմզդի. (Եզնիկ.։)
Յանխնայ խեթկելով զընկերս. (Պիտ.։)
Մի՛ ի թշնամացն ակնածեսցուք, որք խեթկեն զմեզ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Տուաւ ինձ խայթ մարմինս, զի խեթ կէ զմիտսն։ ներէ խեթկելոցն ի նեղչացն։ Այս բանք զիմաստունս խեթկեն որպէս խթանք։ Խեթկելովն զարթուցանէր. անմիտք՝ տակաւին ո՞չ գիտէք։ Ասէ, մի՛ խղճմտէք ի չար գործելն՝ խեթկեալք ի ձերոց օրինացն։ Զճանճն եւ զմժիխն մերձեցոյց ինոսա որպէս զաստուածս. իսկ նոքա խեթկեալ ի թիւնից աստուածոց. եւ այլն. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
that butts, clashes
Որ խեթկէ. խայթիչ. ընդոստուցիչ. դրդիչ. խթօղ, խոթօղ, զարնօղ, դրդօղ.
զայս եղջիւր խեթիչ մոլի գոռոզին յեսանեալ սրեցեր։ Խեթկիչ եղջերօք. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Մարմինս օգնական, եւ զգայութիւնս խեթկիչ մեղաց առնելով. (Լծ. կոչ.։)
Օգտակար է թշնամանելն՝ թմբրեցելոցն ի սխալանս, եւ խեթկիչնոցին։ Ամենայն բանք սորա խեթկիչք են, եւ զարթուցիչք իմաստնոց. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Մովսէս եւ ահարոն զօրութիւնք էին ժողովրդեանն, խեթկիչ հակառակորդացն. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
to cause one to recover his senses, to restore from fainting.
Բերել զինքն, կամ զայլս ի խելս եւ յուչ. կամ բերել զխելս եւ զուշն յինքն կամ յայլս. զգաստացուցանել. Խելքը գլուխը կամ վրան բերել.
Խելաբերեա՛ զքեզ։ Հազիւ ուրեմն խելաբերեցին զտիկինն։ Դարձեալ ցորեցաւ ի խելաց, եւ դարձեալ խելաբերեցին զմայրն սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
mad, crazy, lunatic, insane.
παραφρώνουν desipiens ἑπίληπτος laborans epilepsia, sive morbo comitiali;
correptus a daemone . Ոյր խելքն կամ ուղեղն է խանգարեալ. խելացնոր. խելայեղ. գլխագար. վերնոտ կամ այսահար, լուսնոտ. ուշաթափ. մտաթափ. ապուշ մտօք. անմիտ. կամ ըստ Հին բռ. Խելացաւ. խելքը տւրած, բախուկ, խենդ, խեւ.
Որպէս կամաւ խելագար զեղծեալ ի ձորոյ։ իբր զխելագար անկարգ խօսիմ։ իմաստակ խելագար. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Կ՟Թ. եւ ՟Ծ՟Ղ։)
Անզգամ ցանկացողն, եւ ողջախոհ խելագարն. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. ի կիպր.։)
Զմեզ բազում անգամմնացորդ երեկոյին կերակրոցն խելագար առնէ. յն. ցնորեցուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Նոյն դատաստան եւ խելագարացն լիցի. (Մխ. դտ.։)
to become crazy, to go mad, to lose ones senses, to be mad.
Խանգարիլ խելաց կամ ուղղոյ. Խելացնորիլ. անմահանալ. ըստ յն. նաեւ գլխածանիլ. καριβαρέω gravor vel nuto capite.
որք արբեցութեամբն խելագարեալք լինին. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
Խելագարեալք՝ գնաց առ նա. (Խոր. ՟Գ. 17։)
Յիմարեալք եւ խելագարեալք յայսոյն անհաւատութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Խելագարեալք են, եւ նման շամբեշելոցն խօսին. (Ի գիրս խոսր.։)
Զգեստ արասցես զխելագարեալս ամենաթշուառ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
hare-brained, giddy-pated, cracked, foolish.
Յեղեալ կամ այլւայլ խելօք. խելագար. եւ Խելագարական. խելքը ժուռ եկած. խեւուկ.
Ի յաթոռս ծերոց բազմեալ ւ խելայեղից կցորդիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա.)
Որպէս զխելայեղ ոչ գիտէ զինչ խօսի. (Գր. հր.։)
մահ խնդրես փոխանակ պատուոյն՝ ա՛յ խելայեղ. (ՃՃ.։)
Ո այդպէս խելայէղ եւ ջախջախ մտածութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cerebellum, coats of the brains, meninges.
μήνιγξ meninx, membrana cerebrum foris tegens ἑγκέφαλος cerebrum παρεγκεφαλίς cerebellum, pars cerebri durior et siccior. Թաղանթ կամ միզն պատօղ խելաց՝ այսինքն ուղղոյ. պարուտակ, մաշկ ուղղոյ. լայնաբար՝ Ուղեղ եւ գլուխ. ըղեղին դրսի մաշկը.
Խելապատակն, կամ խելապատակքն. քանզ այսպէս անուանեն զպարունական խելացն զպարուտակ. (Նիւս. կազմ.։)
Վերին կողմն (ուղղոյն) առ նոյն ինքն պարուտակսն, որ կան զխելապատակաւն՝ պարունակի. (Նիւս. երգ.։)
Արտօսրն հնդիպի, յորժամ խորագոյն խելապատկին՝ որ ի տրտմութենէ գոլորշիքն են, լնցուն. (Բրս. գոհ.։)
Զխելապատակն, եւ զջլուտ պարուտակսն. (Պիտ.։)
Զիմանալի խելապատակ ուղղոյն անուշացուցեալ քնով ցանկալւով. (Նար. երգ.։)
Խելապատակն զերկնի նշանակութիւն. (Մագ. ՟Ծ՟Ը։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ, եւ ի խելապատակ, եւ յուղեղ. (Գր. հր.։)
Ջախջախեցան խելապատակք գլխոյն. (ՃՃ.։)
Զխելապատակ նորա պարսաքարիւ ջարդեալ. (Լաստ. ՟Ժ։)
Ո՛վ բաբելացի կոյր՝ ունելով խելապատակ ցնդեալ. (Արծր.։)
ամբարձեալ գոլորշի սաստիկ ի խելապատակն՝ յեղափոխէր զնա ի մտաց։ Սակս գլխոյդ քոյ ջերմութեան, եւ խելապատակիդ զովութեան. (Մագ. ՟Կ՟Ղ. ՟Ձ՟Դ։)
Իբրեւ բարձ ի ներքոյ խելապատկացն եդեալ՝ ոչ տան կործանել. (Նար. երգ.։)
intelligent, clever, sensible, judicious, steady, prudent, wise.
Նոյն եւ ռմկ. Ունակ խելաց՝ ամբողջ ուղղոյ կամ մտաց. մտացի. հանճարեղ. իմաստուն.
Այր խելացի եւ խորհրդական։ Այր խելացի մտադիր՝ իմաստահայեաց. (Փարպ.։)
Պիտանի այր խելացի։ Վասն խելացի (գոլոյն). եւ առատձեռացն. (Վրդն. պտմ.։)
halting, hobbling, stumbling about.
Իբր խեղ եւ բեկեալ. խեղաթիւրս կամ կաղալով իմն.
Կաղս ի կաղս՝ հայելով զկնի իւր՝ փախչէր ... որոց տեսեալ զերանելի խուժիկ, զի երթայր խեկբեկս յընթացի. (Փարպ.։)
bent, crooked, twisted;
perverse, wicked, villanous, depraved.
σκολιός obliquus, tortuosus διεστραμμένος perversus. Խեղ եւ թիւր. թիւրեալ. խոտորեալ. ծուռումուռ.
Խեղաթիւր կամք, կամ իմաստութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Այլակերպս խեղաթիւրս, եւ օտարս ի կերպարանաց մարդոյ. (Մեսր. երէց.։)
to be bent, ill-fashioned, awkward;
to be perverted, depraved.
թիւրիլ. եւ Ստերիւրիլ. մոլորիլ. խոտորիլ.
Խեղաթիւրեալք իւրեանց դիւական մոլորութեամբն. (Եփր. ի մակաբ.։)