minute, moment, instant, point;
—, — մի, a moment, a little time;
ի — ժամանակի, ի միում վայրկենի, in a moment, at that moment, instantly;
directly, incontinently, instantaneously;
cf. Ժամ.
Վայրկենի նմանութեամբք ի մշտնջենատես կերպարանսն փութային հասանել։ Փոքր նեղութեամբ վայրկենիս ծնան զհոգի փրկութեան. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
crystalline.
Զվանագոյն ականագոյնն երկնից՝ աղուճակի նմանեցուցանէ կերպարանաց. (Ոսկ. ես.։)
priorship, priorate, dignity of a prior;
monachism, monastic or conventual life.
Տենչացեալ կարգի վանականութեան։ Ընկալեալ զկերպարանս վանականութեան. (Փարպ.։)
Ծանր է վանականութիւն, եւ ոչ կարէ ամենայն ոք վաղվաղակի գնալ ընդ այս ճանապարհս. (Վրք. հց. ՟Ը։)
cf. Վանկ.
Յաղագս վանգի։ Փաղառութիւն (կամ վանկ) է իսկապէս պարառութիւն ձայնորդաց (այսինքն բաղաձայնից) ձայնաւորաւ կամ ձայնաւորօք. որպիսի, կար, գութ։ Իսկ պիտակապէս եւ ի նեզէ (այսինքն ի միոջէ) ձայնաւորէ. որպիսի, ա՛, է։ Յաղագս երկար վանգի. երկար փաղառութիւն լինի՝ եւ այլն. (Թր. քեր.։)
Տէր Մուշեղ որդի սպարապետին ... եդ զերգս՝ որոյ սկիզբն է. Անզբաղելի ական սրտի նայեցօղ անձն իմ ի միւսանգամգալուսան. ե տուն ի յութերորդ վանգէ. (Արծր. ՟Դ. 9։)
to syllable.
Զյաւիտեանն եւ զառաւօտն այսպէս պարտ է վանգել. (Նչ. քեր.։)
Կամ թէ ըստ Երզնկացւոյն՝ իբր պարփակել կամ վանգակելով պատել տառիւք եւ յանգիւք. զի կարծի նշանակել երբեմն եւ Պաշարել, վտանգել. կամ շփոթի եւ ընդ Վանգել.
furnished with rails or bars, grated.
Կազմել զվանդակակապ կազմած երկաթեղէն պարսպին (կամ պարիսպն), եւ աղխել զդուռն. (Ղեւոնդ.։ յորմէ եւ Ասող. ՟Բ. 14։)
to grate, to bar, to trellis, to lattice;
— զբեռինս, to cord a bale, to bind up as with netting;
— զգունդս, to levy, to assemble, to muster soldiers.
Զոմանս վանդակեալ, եւ իջուցեալ ընդ պարիսպն. (Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Վաներայք.
Ի վաներն բնակեալքն՝ կուսութեամբ են պարկեշտացեալք. (Կանոն.։)
cf. Վանորեայ.
Արդարեւ տուն սգոյ է վանորայն։ Վանորայովն իբրեւ պարսպօք եւ աշտարակօք ամրացեալ էին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Վրք. հց. ձ։)
cf. Վաներայք.
Ի վաներն բնակեալքն՝ կուսութեամբ են պարկեշտացեալք. (Կանոն.։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
Ի վանս սպարապետին. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Վաշտկան.
Բայց սմբատայ եկեալ սակաւ վաշտականաւ զդուռն քաղաքին պահէ։ Արձակեաց զկանայս թագաւորին պարսից շապհոյ հանդերձ ժանուարօք եւ վաշտկանօք. (Խոր. ՟Բ. 43։ Բուզ. ՟Գ. 4։)
soldier in camp.
Բայց սմբատայ եկեալ սակաւ վաշտականաւ զդուռն քաղաքին պահէ։ Արձակեաց զկանայս թագաւորին պարսից շապհոյ հանդերձ ժանուարօք եւ վաշտկանօք. (Խոր. ՟Բ. 43։ Բուզ. ՟Գ. 4։)
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
Զսպառնալիսն որպէս հուր վառէ ի վերայ ամպարշտաց։ Վառեցան որպէս զճառագայթս լուսոյ ի մէջ աշխարհաց. (Յճխ. ՟Ե. ՟Ժ՟Ա։)
worn out with fatigue, overweary, tired, fatigued, harassed;
— առնել, to overweary, to tire out, to fag, to jade, to overburden with labour, to break down with fatigue;
— առնել զերիվարն, to strain, to over-ride or overwork a horse;
— լինել, to overwork or overfatigue oneself, to be wearied with, crushed, worn out, harassed, faint or spent with fatigue, to knock oneself up, to work oneself to death.
Վանեալ պարտեալ վաստակաբեկ առնելով զթագաւորն. (Ագաթ.։)
fond of labour, laborious, painstaking, hard working, indefatigable, industrious, diligent.
Վաստակասէր ի գործս ճշմարտութեան։ Զվաստակասէր զօգտաբեր զգարշապարաց զշաւիղս համբուրէին. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
fatiguing, labouring, giving oneself trouble, laborious;
meritorious, well deserving;
tired, weary;
husbandman;
— այր, a man of merit, a deserving man.
Տրիփոնեայ եւ տրիփոսեայ վաստակաւոր ի տէր։ Փրկութիւն եղիցի մեզ, եւ վաստակաւորաց պարսկաց (առ պարսիկս)։ Տնանկ եւ վաստակաւոր եմ ես ի մանկութենէ իմմէ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ. 12։ Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 23։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։)
to work, to labour at, to do;
to gain, to acquire, to earn;
— զերկիր, to till, to dig, to cultivate.
cf. Վաստակիմ.
Եւ Յիսուս վաստակեալ ի ճանապարհէն՝ նստէր ի վերայ աղբերն. (Յհ. ՟Դ. 6։)
cf. Վատաբախտիկ.
Առ հիւանդս բժիշկ, իսկ առ վատաբախտսն՝ բարեկամս մերձակայել պարտ է. (Ոսկիփոր.։)
Վատաբախտք եղիցին։ Իբրեւ զվատաբախտք ոմանք պարսաւէին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նոննոս.։)
cf. Տգեղ.
Վատ կերպարանօք կամ կերպիւ. տգեղ. տձեւ. անշուք.
ill-horsed.
Բազումք յետս էին (՛) վատաձիոցն պարսից. (եւ քաջաձիքն յառաջեալ հասանէին ի տեղի պատերազմին. Փարպ.։)
hopeless, in despair, desperate.
Սուրբ եւ գովելի է քաջայոյսն, որպէս ընդդէմ՝ պիղծ եւ պարսաւելի է վատայոյսն։ Մի՛ լինիք վատայոյս, զի բնութեամբ ունի զամենայն բարութիւն. (Փիլ. իմաստն.։ Վրդն. սղ.։)
to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Ոչ վասն այնորիկ առնուս զէն, զի վատանայցես, այլ զի կռուիցիս։ Վատութեանց պարսաւանս (դնես աղքատին). եւ դու վատանաս, եւ սակայն աստուած զիւրն տայ քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 10։)
notorious, infamous, disgraceful, ignominious.
Մերուժան վատանշան գրգռէր զթագաւորն պարսից։ Վատախորհուրդք են՝ վատանշանք։ Բարսիղիդէս վատանուն վատանշան. (Բուզ. ՟Դ. 23. 55։ Կոչ. ՟Զ։)
to grow worse, to degenerate, to debase or degrade oneself, to fall into baseness, to be marred, spoiled;
to succumb, to be beaten.
Թագաւորն յաղջկանէ միոջէ պարտեալ վատթարանայր կամօք եւ զօրութեամբն քրիստոսի. (Ագաթ.։)
to render worse, to cause to degenerate, to debase, to corrupt, to deteriorate, to alter;
to weaken, to abase, to undo, to defeat, to rout;
to insult, to defame, to dishonour;
to despise.
Փախուցին զնա վատթարեալ։ Ի պարտութիւն մատնեալ վատթարեալ գտանէր։ Եւ էին առաջի նոցա հրեշտակք վատթարեալք եւ անարգեալք յոյժ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 55։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 23։ Յուդթ. ՟Ա. 11։)
deterioration, alteration, marring, debasement, corruption, decay, degeneracy, depravity;
meanness, vileness, cowardice;
defeat, rout;
insult, affront.
Որում ոչ կարացեալ այնպիսի վատթարութեան եւ պարսաւանաց տանել. (Խոր. ՟Գ. 25։)
to dissipate, to consume, to use up, to lavish, to scatter, to dilapidate, to fritter away, to waste, to run through, to exhaust;
— զինչս, to waste one's substance or goods, to squander away one's fortune.
Ի մէջ հեթանոսաց, ուր վատնեցի զնոսա։ Զմիայնակեացս փախուսցէ, եւ զշինականսն վատնեսցէ ... Ցրուեալք վատնիցին յօտարութիւն։ Դաշտացն եւ ճանապարհացն դիաթաւալ կացուցանէին, եւ չարախտաւոր վատնէին. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Ագաթ.։)
laziness, idleness;
cowardice, dastardliness, poltroonery, pusillanimity;
vileness, meanness, cringing;
worthlessness;
ingratitude;
wickedness;
վատութեամբ, cowardly, unmanly, basely, meanly;
անուն վատութեան, ignominy, shame, dishonour, stain, slur, stigma, opprobrium;
ի — հատանիլ, to give oneself up to idleness or sloth;
— յանձն առնուլ, ի — խոնարհիլ, to bow and cringe, to be guilty of meanness, to behave meanly.
Քաջութիւնք եւ վատութիւնք. քաջութիւն՝ առաքինութիւն, եւ վատութիւն՝ ծուլութիւն. կամ քաջութիւն՝ խոհեմութիւն, եւ վատութիւն՝ հպարտութիւն. (Լծ. եւագր.։)
curtain;
veil;
պատուհանաց, մահճաց, window-curtain;
bed-curtain;
— դրան, door-curtain;
թատրոնի, —, drop-scene;
— մետաքսեայ, silken curtain;
— ծալածոյ, զսպանակաւոր, roller-blind, spring-blind;
ձգել զ—, to draw the curtain, to draw down the blind;
բանալ զ—, to open or to draw back the curtain;
փակել զ—, to shut the curtain;
—աւ խօսել, to speak under a pretext.
ἑπίσπαστρον, καταπέτασμα , κάλυμμα, κατακάλυμμα velum, velamen, tegumentum, aulaeum, quod obtenditur, operimentum. Առագաստ. ծածկոյթ վերուստ ի վայր կամ ի վերայ ագուցեալ. պատրուակ. նուարտան. վիժակ. քօղ. սրահակ. սրսկապան. անջրպետ պարզեալ ձգեալ. քէրտէ, էօրթիւ, ճիպինլիք.
Եւ վարագոյր հին օրինին վերուստ ի վայր պատառէին։ Ընդ պատառիլ վարագուրին՝ զիմ պատառեա՛ ըզգիր պարտին. (Շար.։)
to veil, to cover, to hide.
Վարագուրաւ պատել. պարածածկել. առագաստել. ամփոփել. անջրպետել.
sculptured with the figure of a wild-boar.
Ըստ օրինացն հաւատարիմ երդմանց թագաւորութեան պարսից՝ տղ կնքել վարազ նկարագիր մատանեաւ։
cf. Վարակեցուցանեմ.
ՎԱՐԱԿԵՄ ՎԱՐԱԿԻՄ. ἑμπλέκω implico συνέχω contineo, comprehendo φύρομαι misceor συμφύομαι simul plantor, nascor. Պարաւանդել. պարանել. կապել կաշկանդել. շուրջ պատել պաշարել. ըմբռնել՝ իբր պառականօք. պնդել որպէս վարակօք. կր. ըմբռնիլ. շաղիլ. զգածիլ. համակիլ. պատատիլ. պատտղիլ. պիւրքմէք, սարմագ. եւ այլն.
Ընչիցն ծառայ կապանս վարակէ զանձամբ։ Իբրեւ զբազում չարեաց պարտական վարակեն ի դժուարարձակ շղթայս։ Գելոցօք վարակել եւ խորտակել։ ԿԱպեաց զսպանօղն զհերովդդէս՝ զանդամս նորա որդամբք վարակելով. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկիփոր.։)
Վարակեսցին տոռամբք տնանկութեան։ Ցաւօք վարակեալ եմ։ Զփայտն խեղաթիւր, եւ ոստովք վարակեալ։ Որ ելանէ ի թիւր ճանապարհ, նովին վարակեսցի. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 8։ ՟Զ. 14։ Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։ Առակ. ՟Ժ՟Ը. 18։)
to entwine in, to wind around, to involve, to tangle, to knot;
to lay snares, to wait in ambush;
cf. Վարանեցուցանեմ.
ՎԱՐԱՆԵՄ ՎԱՐԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑξοκέλλω alio averto, pertraho λοχάω , ἑνεδρεύω insidior. Ի վարանս արկանել. պարանել. վարակել. տատամսեցուցանել. այսր անդր տարաբերել. մանաւանդ՝ Պատել դարանակալութեամբ. պաշարել եւ տագնապել իբրեւ ի դարանի.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
to throw into uncertainty, to render perplexed, to embarrass, to puzzle.
ՎԱՐԱՆԵՄ ՎԱՐԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑξοκέλλω alio averto, pertraho λοχάω , ἑνεδρεύω insidior. Ի վարանս արկանել. պարանել. վարակել. տատամսեցուցանել. այսր անդր տարաբերել. մանաւանդ՝ Պատել դարանակալութեամբ. պաշարել եւ տագնապել իբրեւ ի դարանի.
Խեղգիւք շրթանց իւրոց վարանեաց զնա։ Այր զընկեր կամ վարանեալ սպանանէ։ Զօրացան ի վերայ քո արք խաղաղութեան քո, վարանեցին զքեզ։ Որ էին լեալ ժողովրդեանն յորոգայթ գայթագղութեան, վարանել զնոսա ի ճանապարհս իւրենաց։ Զի զբարին ի չար դարձուանելով վարանէ։ Վրէժխնդրութիւն իբրեւ առիւծ վարանեսցէ զնա. (Առակ. ՟Ե. 21։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24։ Աբդ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 4։ Սիր. ՟Ժ՟Ա. 33։ ՟Ի՟Ե. 31։)
Առ նոյն իսկ պարիսպն հասեալ քաղաքին՝ տագնապեալ վարանեցուցանէր զայնոսիկ, որ ի ներքսագոյն պարսպին էին. (Ոսկիփոր.։)
to be beset, seized or caught;
to hesitate, to be uncertain, embarrassed, in suspense, to vacillate, to waver, to float, to haw, to boggle;
to lie in ambush, in wait for, to plot;
to apply one's thoughts or one's mind to;
վարանեալ կայր, he was at a loss how to.
ἁπορέω, ἁπορέομαι, διαπορέω in angustiis haesito, nescio quo me vertam ἑκτήκομαι maceror. Ի վարանս մտանել. յանհնարս մտանել. մատնիլ յանձկութիւն. մտայոյզ լինել. տատամսիլ. ծփիլ տարակուսանօք. տագնապիլ. հալիլ մաշիլ. տատանիլ. պարանիլ. պաշարիլ. վարակիլ. անճրկիլ, շուարիլ, նեղը ինկնալ, մտմտալ.
Անբժշկական վիրօք վարանեալս։ Երկչոտութեամբ կարծեաց վարանեալ։ Ի միտս անկայունս երկեակ ճանապարհաւ մահու վարանեալն. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Ը։)
ՎԱՐԱՆԻԼ. Տարուբերիլ. ձգձգիլ իբր պարանաւ. լլկիլ, եւ Ըմբռնիլ, պատաղիլ.
sent as a colony, dispersed, scattered;
vagabond, wandering;
colonist, planter.
Հոսել վարատական (կամ վարատան) հողմով ի ձորս եւ ի փապարս կորստեան. (Ստեփ. սեւան.։)
stable-man, groom, lackey, ostler.
Երկոքեան ի ձիոյ յերկիր անկանէին. իսկ զսպարապետն մանուէլ իւր վարաւանդասպասքն յերիվար հանէին. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
cf. Եղջերուաքաղ.
Զգազանի կերպարանս, եւ զշնկնճթաց, եւ զվարդապայն քաղից. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
to be instructed, teached, to learn, to study.
Ի քէն իսկ վարդապետեալ զամենապարգեւ կարգս եկեղեցւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Սոսկալի դորայովդ աղետից վարդապետեալ լինի տեսութեամբ։ Նոքին եւ վարդապետին մշակելեաւս՝ ունել զվարս անստգտանելի ճանապարհաց. (Պիտ.։)
Transfiguration of our Lord.
Վարդավառ ասի, որ է՝ Արդ աւար, եւ կոչի Վարժարան. այլ վասն զի յոյնք զսա պայծառակերպութեան եւ պսակաց կոչեն տօն, եւ հայք վարդավառ, նոյն եւ մի, զոր այս հրաշաձայնէ պայծառութիւն։ Էր երբեմն սովորութիւն ոմանց ի վարդավառի ցանել զմիմեամբք զվարդաջուր. իսկ յետոյ մնաց առ ռամիկս լոկ ջրացանութիւն. մինչեւ կոչել ոմանց եւ զտօնն Շատրուան։ Իսկ Մենինսքի գրէ, թէ կոչի ապրիզէգեան, որ է ասէ տօն հայոց, քաղդէացւոց, եւ պարսից, ջրացանութեամբ ի վերայ միմեանց՝ նաեւ վարդաջրով, ի ժգ թըրմախ ամսոյ, որ է չորրորդ օր գարնանային հասարակածի։
exercised, practised, versed, erudite, skilful, accustomed, inured, trained;
exercise, instruction, study, science;
— երիվար, a broken or trained horse;
—ք չափականք, study of mathematics;
— լինել, to be practised or well versed in;
լինել ի —ս ուսման, to be studying, learning;
to be at school or at college;
ի — կացուցանեմ, cf. Վարժեմ;
անցուցանէր —իւք զբազում գիտնովք, his erudition surpassed that of very many learned men;
կատարեցի զ—ս իմաստասիրականին, I have passed in philosophy.
μελέτη meditatio, diligentia ἑμπειρία peritia ἅσκημα , ἅσκησις, διατριβή, γυμνασμός, γυμνασία exercitium, vacatio, occupatio, studium. (արմատ Վարժելոյ). որպէս Վարժութիւն. վարժանք. կրթութիւն. մարզ. հրահանգ. փորձ ուսումն. պարապումն. ճիգն. փոյթ. ջան. արուեստ ճարտարութեան. եւ Դաստիարակութիւն.
Բազումք ի վարժ անկեալք առաքինութեան՝ ի վախճանին փոխեցան։ Որ ի վարժին կամ ի վարժին կայ։ Որ ի վարժս կան. Վարժք կրթութեան։ Ի վարժից կրթութենէ. Կրթութիւն վարժից (յասպարիսի). (Փիլ.։)
school, pension, institution.
Առ այսոքիւք վարժանոցս պարտ է կազմել համբակաց. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
to instruct, to educate, to discipline.
Վարժեցուցանեն զնոսա աստուածապարգեւ շնորհիւն. (Տէր Իսրայէլ. փետր. ՟Ժ՟Թ.։)
goad, spur, whip;
conductor;
rector, director;
governor;
leading into captivity, driving out;
fulfilling, carrying into effect.
Ոչ ընդ արբանեակսն, այլ ընդ վարիչն պարտին զարմանալլ։ Ոմանք եւ հրեշտակս վարիչս եդին նոցա (այսինքն լուսաւորաց). (Եզնիկ.։)
to conjecture, to judge, to presume, to think, to deem, to find, to esteem, to look upon as, to repute or regard as;
արժանի —, to think, deem or find worthy.
Եթէ տարիս ոք վարկցի։ Զնոցայն լաւ վարկուցեալ քան զիւր փրկութիւն։ Զնոցայն լաւ վարկուցեալ քան զիւր փրկութիւն։ Ոչ պարտ վարկուցեալ ի հռոմ դառնալ։ Իբրեւ զհզօր ինչ զմեզ վարկանելով. (Խոր.։)
Զնախնոյն պարտիս ինքեան վարկուցեալ։ Ամենայնիւ վարձս վարկուցեալ՝ ընդ նմին վասն նորին աղերսել. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Խ՟Ը։)
bringing pay or a reward.
Զայսոսիկ ընկալեալ կուսին զաստուածային պարգեւս յերջանկաց վարձաբերացն. (Նիւս. երգ.։)
meritorious, deserving of recompense.
Երեք են ճանապարհք փրկելոցն. ծառայականն, վարձականն, եւ որդիականն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
remunerator;
remunerating;
— լինել, cf. Վարձատրեմ.
Որով զվարձահատոյց մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն աստուծոյ ըստ իւրաքանչիւր յառաջադիմութեանց. (Կորիւն.։)
cf. Վարձատրութիւն.
Աղօթս ի վերայ այնպիսի պղծոցն առնել՝ ի դատապարտութեան համարի է, ոչ ի վարձահատութեան. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)