copper, made of copper;
—ձիք, copper utensils, cauldron, copper kettle.
Առաջի՝ պղնձիս հարկանելով փողս. (Խոր. ՟Բ. 57։)
եթէ պղնձի մարմին ունէին նոքա, արդ լուծեալ էր ի դէջ խոնաւոյ աստի. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կամք մարդոյն՝ պարիսպ պղնձի է ընդ մէջ իւր եւ աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Պղտորական.
θολερός turbidus. (լծ. հյ. պիղծ ջուր. եւ թ. պուլանըգ. եւ որպէս թէ պուլուքլու կամ պուլաղըգ ). Խառնակ եւ անմաքուր. ժխորեալ աղտով. յետնեալ ի յստակութենէ եւ ի պայծառութենէ, իրօք կամ նմանութեամբ.
Պղտոր ջրով դարմանեալ լինէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
not clear or pure;
(ջուր) turbid, troubled, muddy;
(գինի) thick;
(օդ) obscure, misty, foggy, gloomy;
erroneous, perverse;
— հայելի, dim looking-glass.
to muddy, to disturb, to make turbid, to mix, to mingle;
to thicken;
to disturb, to discompose, to cause trouble, to perplex, to confound, to perturb.
Հաներ ի ցով զերեսիվարս քո՝ պղտորել զջուրս բազումս։ Առ սմբակ պղտորէիր զջուրսն։ Զջուրսն յմտակի ըմպէիք, եւ զմնացեալն առ ոտն պղտորէիք։ Զջուրսն պղտորեալ ի կճռակաց ձերոց ըմպէին. (Ամբ. ՟Գ.. 15։ Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 2։ ՟Լ՟Դ. 18. 19։)
Օդք ջերմայինք պղտորեալք ժանգահոտութեամբ փչէին. (Խոր. ՟Գ. 8։)
Եկայք իջցուք եւ պղտորեսցուք զլեզուս նոցա, եւ ոչ ասաց թէ գնացէք իջէք եւ պղտորեցէք։ Իբրեւ առ հաւասարութիւն գործոյն յայտնի առնէր զպղտորեսցուքն ասելով. (Ագաթ.։)
to grow turbid, muddy or thick;
to become confused, disconcerted, to be unsettled, in disorder;
պղտորի երկին, it is getting overcast;
there will be a storm presently;
յականէ աղբերն պղտորեալ է ջուր նորա, the fish begins to stink at the head.
descending to the heels;
toga, long gown or robe.
եւ գ. ποδήρης, κόσυμβρος, κοσυμβώτος vestis talaris ad pedes usque dependens, tunica fimbriata, nodata. (գրի եւ Պճեղնաւոր). Մակդիր զգեստու՝ որ հասանիցէ մինչեւ ցպճղունս եւ ցթաթս ոտից, կամ ցգարշապարս. ըստ այլոց՝ եւ ծոպաւոր, կամ զարդարեալ վերջաւորօք.
Տե՛ս, զի չէ մարդն եղջիւրաւոր եւ ոչ պճղնաւոր , իմա՛ որպէս, պճղակաւոր, կամ ճիրանաւոր ըստ անասնոց։
studied finery, coquetry, coquettishness.
Զքո պճնանսն՝ գարշելի համարեսջիր, եւ դառնապէս հաչիցես հառաչիցես նորա կապանացն. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
bedecked, adorned.
Փողփողելով ի վերջաւոր՝ պայծառազգեստ եւ պճնաւոր. (Շ. եդես.։)
cf. Պճնեմ.
Պաղպաջուն զգեստիւք պճնաւորեալ։ Եօթն անգամ զնա պճնաւորեալ՝ յուղարկէ յիւրական աշխարհն. (Յհ. կթ.։)
to embellish, to bedeck, to adorn, to beautify, to set off, to trim studiously, to bedizen, to trick out.
Որպէս զի զանջատեալն ի փառաց՝ զարդափայլ պճնեսցէ գերահրաշ պատմուճանաւն. (Զքր. կթ.։)
dandyism, affectation in dress.
Վասն պճնողութեան եւ հպարտութեան. (էջ ի դժոխս. Մխ. ապար.։)
dish;
bowl, porringer, wooden bowl;
մխել զձեռն ի — ընդ ումեք, to eat together, at the same table, to be a table-companion.
Լցեալ զպնակ իւր ջրով՝ եդ մերձ իւր, եւ հեղաւ առժամայն։ Առեալ զպնակն՝ եհար զքարի եւ խորտակեաց։ Մի երբէք մխեսցես զձեռն քո ի պնակ ընդ կնոջ. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Զ։)
dish-shaped.
Քարինս կոփել չորեքկուսի, եւ պնակաձեւ փոսել զմէջսն, ծածկելով յերկրի. (Խոր. ՟Բ. 53։)
strong, robust;
brave, daring, gallant, courageous, manful;
hard, firm, solid, steady.
ἱσχυρός fortis εὕζωνος succinctus συνέχων continens. Որոյ պինդ է կազմուածն. քաջ. քաջագոտի. տոկուն. հզօր. կտրիճ.
Պնդակազմ լեր զինու քաջ, զի մի վիրավորեսցիս ի պատերազմի։ Ամենայն որ պնդակազմ իցէ, ջուրբ քննեն զնա. (որպէս արար գեդէոն). (Մծբ. ՟Է։)
ՊՆԴԱԿԱԶՄ. մ. Պնդագոյնս. զօրեղապէս. քաջութեամբ. ուժով. կտրճի պէս.
Ըստ սովորութեանն, զոր խաչեն՝ պնդակազմ զմէջսն գօտեւորեն. (Նանայ.։)
Յորդորէր զնոսա կալ պնդակազմ ի գործն առաջարկեալ. (Ղեւոնդ.։)
to give heart, to encourage, to fortify;
to consolidate, to strengthen.
Պնդակազմ առնել. որպէս Սրտապնդել. քաջալերեր. զօրացուցանել. սիրտ տալ.
robustness, stoutness, vigour;
consistence, density, solidity, hardness.
Զպնդակազմութիւն մարմնոյն իւրոյ ամբողջ եւ անարատ պահելով (Վրք.ոսկ.։)
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
Թմբրեցելոյ գլխոյն ի գոլորշեացն, զորս ի խորագոյն ջերմութէանն պնդութեամբ ի վեր առաքի. (Բրս. գոհ.։)
Ինքն հօտն քաջալերեսցի, եւ հովիւն ցուցցէ զպնդութիւն իւր. (Եփր. համաբ.։)
Կամ Փոյթ. ջան. ճիգն. երկասիրութիւն.
flat-nosed or snub-nosed;
noseless.
Անանջատական, որպէս արծըռունկն, պնչատ. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Պշնեմ.
Ամաչեցէք ի պնչելոյ առնակին կնոջ. (Սիր. ՟Խ՟Ա. 28։)
to gaze, to stare, to look at fixedly, to fasten or fix one's eyes upon, to look upon attentively, to consider, to observe, to contemplate;
cf. Հայիմ.
Պշուցեալ հայէին ընդ երկինս երթալոյ նորա։ Կամ ընդ մեզ զի՞ էք պշուցեալ։ Յոր պշուցեալ հայէի։ Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր՝ որ ծնանիցի ի հայելոջ։ Պշուցեալ հայէի ընդ եղջիւրս նորա. (Գործ. ՟Ա. ՟Գ. ՟Ժ՟Ա։ Յկ. ՟Ա. 23։)
horns.
Եւ իւր առանձինն ուլն զպոզանն շարժէր. (Փիլ. լիւս.։) (Իսկ ռմկ. պոզ, է նոյն ընդ պօյնուղ, եղջիւր)։
spread throughout, very extended, universal, general;
— ծով, the Ocean;
— օդ, atmosphere.
Համատարած լոյս, կամ օդ, ջուր, ծովք, անդունդք, լայնութիւն. (Շար.։ Պիտ. ստէպ։ Արծր. ՟Ա. 1։ Շ. այբուբ.։ Եւս. քր. ՟Ա. եւ այլն։)
Համատարած գալոց է ջրհեղեղն։ Ուղղափառութիւնն իբրեւ զարեգակն համատարած սփռեցաւ ի հոգիս հաւատացելոց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Ջուրք, եւ ջուր. զի համատարած ամենայն ջուրց հրամայէ. (Վրդն. ծն.։)
of the same kind or sort, equal, conformable.
Առաջնոցն էութեանց ընտանի եւ համատեսակ։ Համատեսակս ունել կամելով յանձինս ըստ առաքինութեան զանապական պատկերս. (Դիոն.։)
cf. Համատոհմիկ.
comptroller.
λογιστής ratiocinator, supputator. Որ առնու զհամար. իբր Պահանջօղ, եւ խուզարկու.
Համարն սաստկապահանջ, եւ համարառուն սրտմտեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
control.
Պահանջելն զհամար.
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
Ապա եւ զառաքինութիւնսն համարի կարգ ըստ կարգէ։ Համարի կարգաւ (այսինքն մի ըստ միոջէ ճառէ) զմեծութիւն. (Ոսկ. ես.։)
frank, free, bold;
plain, sincere, without ceremony;
determined, resolute;
wide, extended;
cf. Համարձակաբար.
Համարձակ քաջութեամբ։ Համարձակ հակառակութեամբ. (Պիտ.։)
Համարձակ խօսել, կամ ասել, շրջիլ, մտանել, տեսանել, մարտնչել, մեռանել, եւ այլն. (ստէպ ի սուրբ գիրս։)
cf. Համարձակ.
Համարձակապէս մտանել, կամ գրել, խրատել, յիշել, առաջի կալ, գլուխ ամբառնալ, հայել, խոստովանել զքրիստոս. (Ոսկ. յհ. Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Խոսր. Նար. ՟Հ՟Ե։ Շ. բարձր.։ Հ=Յ. հոկտ. ՟Լ՟Ա.։)
cf. Համարձակեցուցանեմ.
θαρσύνω, ἑάω, ἑπιτρέπω , προτρέπω fiduciam adfero, do;
permitto, propello. Համարձակ առնել զոք, կամ ումեք զիրս ինչ. հրաման տալ, թոյլ տալ. թողացուցանել. եւ Վստահացուցանել. քաջալերել. համարձակեցնել, ազատութիւն տալ, թող տալ, երես տալ.
to grow bold, to have the boldness to, to take the liberty of, to allow oneself, to have the courage, to be daring, to dare, to venture;
կարի իմն —, to presume, to take liberties.
παρρησιάζομαι confio, audeo (որպէս թէ Արձակել զանձն, կամ յարձակիլ) Համարձակ լինել, կամ վարիլ. վստահիլ. քաջալերիլ. զօրանալ. իշխել առնել ինչ կամ ասել ազատաբար. յանդգնիլ.
Ո՞վ համարձակիցի, եթէ սուրբ իցէ ի մեղաց։ Համարձակեսցիս առաջի տեառն։ Յարեայց համարձակեցայց ի նոսա։ Համարձակեցաւ յանուն յիսուսի։ Համարձակեցաք աստուծով մերով։ Համարձակեա՛ց, ոչ մեռանիս։ Համարձակեալ խօսի։ Ի հեռուստ համարձակիմ առ ձեզ։ Համարձակեցաւ եմուտ առ պիղատոս։ Յոր ինչ ոք համարձակիցի, անզգամութեամբ ասեմ, համարձակիմ եւ ես։ Համարձակեցան սիրտք որդւոց մարդկան յանձինս իւրեանց՝ գործել զչար.եւ այլն։
frankness, hardihood, licence, courage, liberty;
boldness, forwardness;
կարի իմն —, audacity, temerity, venturesomeness;
— առնուլ, to take the liberty to, to permit or allow oneself to;
կարի իմն — տալ, to render impertinent, impudent;
պարտ է համարձակութեամբ ասել, it must be acknowledged;
համարձակութեամբ, cf. Համարձակ.
παρρησία confidentia, fiducia, libertas, audacia. Համարձակն գոլ, եւ համարձակիլն. վստահութիւն. աներկեւանութիւն. ազատութիւն. քաջալերութիւն. արիութիւն. եւ Թոյլտուութիւն. եւ Յանձնապաստանութիւն. յանդգնութիւն. լրբութիւն.
Ոչ ունի համարձակութիւն առաջի նորա։ Իմաստութիւն ի հրապարակս համարձակութիւն բերէ։ Յանդիմանել, կամ համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց։ Համարձակութեամբ ասել, խօսել, գալ։ Բազում համարձակութիւն է ինձ առ ձեզ։ Համարձակութիւն լինի երթալ.եւ այլն։
having the same trade or calling;
fellow-craftsman.
Զի զարհուրեալ համարուեստքն սորա (վնասապարտ բժշկի) ահիւ տանջանաց, մի՛ զմահու, այլ զկենացն զեղուսցեն պտուղ. (Պիտ.։)
of the same race or family;
homogeneous.
Թէ զհայրն քո ատեցին, եւ զքեզ ընդ նմա, ո՞վ անսասցէ մեզ համացեղիցիս (ի մէջ մարդկան)։ Զի՞նչ. թէ՝ եւ ի համացեղիցն (մերձաւորաց թշնամանեալ լինիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30. 32։)
relationship;
homogeneousness.
Իբր կցորդ համացեղութեաբ ամենաբաշխ աջոյն աստուծոյ՝ աստուած կոչեցար. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
to elevate, to raise, to lift up, to take up;
— զձեռն, to stretch forth or raise the hands;
to raise the hand against;
to rebel.
Համբառնալ զաչս, զգլուխ, զպարանոց, զաջ, զձեռս, զոտս, զանձն, ի վեր, ի բարձունս, շուրջ, յերկինս, ի լերինս, առ աստուած, եւ այլն։ Համբարձ զձեռն իւր ի վերայ արքայի դաւթի։ Համբա՛րձ զձեռն քո ի վերայ ամբարտաւանութեան նոցա։ Համբաձէ՛ք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր.եւ այլն։
Զեղջիւրդ ի յամպս համբարձէր. (Շ. եդես.։)
to rise up, to ascend, to mount, to go up;
to raise oneself, to rise, to get up;
— մտօք առ աստուած, to raise the heart to God;
հակառակ, ընդդէմ —, to revolt, to rise, to rise against, to rebel;
ի մտաց —, to grow proud;
դատախազ —, to accuse of, to charge with, to arraign, to impeach.
Համբառնալ զաչս, զգլուխ, զպարանոց, զաջ, զձեռս, զոտս, զանձն, ի վեր, ի բարձունս, շուրջ, յերկինս, ի լերինս, առ աստուած, եւ այլն։ Համբարձ զձեռն իւր ի վերայ արքայի դաւթի։ Համբա՛րձ զձեռն քո ի վերայ ամբարտաւանութեան նոցա։ Համբաձէ՛ք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր.եւ այլն։
Զեղջիւրդ ի յամպս համբարձէր. (Շ. եդես.։)
larder or pantry;
granary;
magazine, mart;
emporium.
Լռեմ զմրջեանց ... զհամբարանոցացն կերակրոցն. (Առ որս. ՟Է։)
lifting up, elevation, ascension, rising, ascent;
Ascension-day.
Համբարձումն բազկաց։ Համբարձմունք ձեռաց։ Տարածեալ զսիրտս՝ ձեռաց համբարձմամբ. (Նար.։ (որք մարթին ձգիլ եւ ի յաջորդ նշ։))
Խմոր՝ վասն լինելոյ համբարձման եւ պղպջման. (Փիլ. բագն.։)
Զոստոցն համբարձումն։ Բարձրագոյն համբարձումն պարսպին (ջուրց)։ Ուղղաձիգ համբարձմամբ մտանէին ի ցամաքէս։ Զընդդէմ համբարձումն աստուածային կամացն. (Պիտ.։)
cf. Համբարանոց.
Ի փողոցամէջս համբարոցացն ... խոտահամբար մթերեալ էր. (Ագաթ.։)
spreading false reports;
mischief-making, meddlesome.
Ոչինչ գոյր ի մէջ նոցա նենգութիւն դաւաճանութեան՝ ըստ համբաւահան չարագործն մերուժանայ. (Բուզ.։)
having a name worthy of envy, famous, renowned, far-famed.
Սպանումն աբէլի համբաւաւոր էր ի մէջ ժողովրդեանն նոցա. (Եփր. եբր.։)
to celebrate, to sing the praises of, to praise;
to make public, to divulge, to let out, to noise or rumour abroad, to publish, to make known every where.
Ընդ առաջնորդն դիւաց դաշնաւոր զնա համբաւէին. (Բրսղ. մրկ.։)
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
ὐπομένω, ὐποφέρω sustineo, suffero, tolero եւ այլն. διακαρτερέω perduro. Բերել յանձին սիրով եւ երկայնմտութեամբ զընդդէմսն յօժարութեան. կրել զկիրս եւ զվիշտս անտրտունջ. տանել իրաց ծանունց. հանդուրժել. ժուժկալել. հանդարտել. անխռով, եւ յուսով սպասել.
Նեղութեան համբերեցէ՛ք։ Վասն քո համբերի նախատանաց։ Չարեացս ոչ համբերիցեմք։ Բարկութեան տեառն համբերից (կամ համբերեցից)։ Որպիսի հալածանաց համբերի։ Երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց։ Համբերեցէք աւուրս եւս հինգ։ Ես համբերես ձեզ։ Եւ ես քեզ համբերի զօրհանապազ։ Համբե՛ր տեառն, եւ քաջալերեա՛ց։ Համբերելով համբերի տեառն։ Համբեր անձն իմ բանի քում։ Համբերից անուան քում։ Վասն անուան քո տէր համբերի։ Որ համբերեսցէ կամ համբերեացն ի սպառ, նա կեցցէ.եւ այլն։
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
Զոր օրինակ գլուխ կենդանւոյ, այնպէս եւ համբերութիւն՝ բարեգործութեանց։ Ամենայն առաքինութեանց համբերութիւնն է միջոց.. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
ՀԱՄԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. ὐπομοσία dilatio. Խնդիր փոքր մի եւս համբերելոյ. յապաղումն. միջոց պարապոյ.
osculation.
Ողջունեալ զսուրբ աւետարանն քրիստոսի համբուրմամբ. (Յհ. կթ.։)
flavorous, savoury, sweet, delicious.
Զճաշակ համեղ գիտութեանս ջամբել անձին. (Լմբ. համբ.։)
to compare, to confront, to confer;
to put in comparison with, to equal, to parallel;
to be in symmetry;
— զգիրս, to collate.
Ընդ քաջին հերակլեայ նահատակութեանցն զնա համեմատեալ. (Յհ. կթ.։)
modesty, moderation, reserve, temperance, probity;
politeness.
Ի զգաստ համեստութեանցն լիցին եկեալ քաջաբարութիւն. (Պիտ.։)
cf. Զուգընթաց.
Մոլորակքն ոչ նոցին յառաջագունիցն համընթաց շարժիլ բնաւորեալ են, ե ոչ իրերաց. (Արիստ. աշխ.։)