of good comprehension, intelligent.
Զմէ՞ ի քաջ մտառուացն եւ ի վատառուսն զնոյն պահանջես հազարս։ Ուրախացեալ զոգիս մտառուացն. (Պիտ.։)
understanding, intelligence.
Սոկրատէս իւրով քաջուշեղագոյն մտառութեամբ եւ անձանձրոյթ երկասիրելովն արդարեւ գերազանցեալ զամենեքումբք. (Պիտ.։)
intelligent, clever, learned, erudite.
διανόουν, εὑφυής studiosus, ingeniosus, bona indole praeditus. Վարժ մտօք. աջողամիտ. մտառու. ուշեղ. ուշիմ. ուսումնասէր. մտացի.
Զամենեսին անդուստ ի վերուստ մտավարժս եւ աստուածապաշտս կամէր լինել աստուած. (Յռջբ. գծ.։)
Մտավարժ բանիւ դարձցուք ե նհանջեսցուք զխորհուրդս. (Ոսկ. թես.։)
perspicacity, sharpness of wit.
Առաջնորդ հոգիդ (բանական՝) զմտատեսութիւնն թեթեւ եւ սուր ունելով, եւ հանճարեղ. (Մաշկ.։)
intellectual, intellective, spiritual;
intelligent, clever.
Մտաւոր եւ քաջ այրն վահան։ Ականաւորք ի խորհրդի, մտաւորք եւ իմաստնագիւտք։ Ո՛վ անմիտդ ի մտաւորաց. (Փարպ.։ Նար.։)
mentally;
spiritually;
wisely;
mystically.
Ընթեռնուլ մտաւորաբար տեսութեամբ. (Սարգ. յրջբ։)
intelligence, good sense, judgment.
Գրիգորի աստուածաբանի աշակերտեալ՝ յառաջանայ ի մտաւորութիւն. (Սոկր.։)
Յամենայն գործ մտաւորութեան եւ հանճարոյ առաջին։ (Խոր.՟Բ. 7։)
cf. Մտանեմ.
Մտեմ ի բոյնն աղաւնի, եւ անտուստ ագռաւ ելանեմ։ Մտել ի նաւահանգիստն հանդարտութեան հոգւոյ։ Մտելոց են ի քաղաքս։ Մտեն եւ բնակեն։ Ի բարւոյն վայելս մտել։ Ի վերջին ժամանակս յեկեղեցի մտէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Իգն.։ Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. եւ այլն. ստէպ։)
Մտաւ ի սրբութիւն սրբութեանցն։ Մտաւ լուացաւ։ Երաշխաւոր մտաւ առաջնորդս։ Ի միասին մտայք յասպարիզին, ի միասին յաղթեցիք թշնամւոյն, եւ այժմ ի միասին մատերուք առաջի նահատակադրին. (Մագ. ՟Ա.։ Լաստ. ՟Թ։ Լմբ. պտրգ.։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
intimacy, cordiality, confidence, familiarity, strict, close or fraternal friendship;
faithfulness, sincerity;
մտերմութեամբ, cf. Մտերմաբար.
τὸ γνήσιον, εὕνοια genuitas, sinceritas, integritas, benevolentia. Հաւատարմութիւն. հարազատութիւն. անկեղծութիւն. ողջմտութիւն, միամտութիւն ծառայութեան.
Զթուղթ մտերմութեանդ քո ընթերցան առաջի իմ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
cf. Մուծանեմ.
Եւ այլ ջուրս ածեալ՝ ընդ յոլով տեղիս մտոյց անյայտ գնացիւք. (Խոր. ՟Գ. 56։ եւ Վրք. հց. ձ։)
written with ink.
Ոչ մրագիր օրինօք եցոյց զօրութիւն ինչ զառաջինն. (Ոսկ. ես.։)
Գրելով իւրով արեամբն մեզ կատկ, ո՛չ մրագիր՝ որպէս ուխտն կտակի հրէիցն։ Քան զմրագիր ինչ փութով ջնջեցաւ. (Տօնակ.։ Բրսղ. մրկ.։)
cf. Մրազարդ.
Որոյ չեւ եւս էր փաղփաղեալ բողբոջեալ մրադիր բոյսք մօրուացն ընդ ծնօտսն։ Մրազարդ մօրուքն ի ծնօտսն դեւեռս էր տիգեալ եւ ընձիւղեալ. (Յհ. կթ.։)
dark with down, downy, furnished with soft dark hair;
— յօնք, black eye-brows.
Որոյ չեւ եւս էր փաղփաղեալ բողբոջեալ մրադիր բոյսք մօրուացն ընդ ծնօտսն։ Մրազարդ մօրուքն ի ծնօտսն դեւեռս էր տիգեալ եւ ընձիւղեալ. (Յհ. կթ.։)
vile, abject, low, base, mean, despicable;
obscure.
Մրգուզքս ոչ շատեալք միայն ամուսնովք՝ արտաքոյ շուրջ հայելով. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Մուրտ;
պսակ —, myrtle-wreath.
Ի տեղւոջն բուսաւ ծառ մի մրտենի. (Հ=Յ. նոյ. ՟Գ.։)
Տերեւ ձիթենի, բողբոջ մրտենի. (Գանձ.։)
agaric.
Ա՛ռ չար հոտ (կամ ձարխոտ), եղին եղջիւրն, եւ րտիտակի տակն, եւ այծու կճղակն. եթէ ծխէ ոք, փախչին ի նմանէ օձերն, ամենայն ժժմանք։ Ա՛ռ աֆիոն, եւ մրտիտակ, եւ աղա՛ մանր. (Վստկ. ՟Ճ՟Ժ՟Գ։)
to settle, to form a sediment.
Որ զծիծառունսն շրջեցուցանեն՝ մրրեալս եւ օծեալս. ընթերցի՛ր, մրեալք, այսինքն մրոտեալք, ծխոտք։
causing or producing tempests;
cf. Մրրկաբեր;
նշանք —ք, prognostics, signs which usher in the storm.
Ի մէջ ընդոստուցեալ ալեացն՝ որ ընդդէմ դառնան մրրկածին օդովքն. (Ագաթ.։)
Իջին առ նոսա օդք մրրկածինք. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
cf. Մրուր.
Ոչ ելանէ ջուր ի վերայ երկրի, որ պարզէ զմրրութիւն նորա եւ զպղտորութիւն. վասն այնորիկ է դառն եւ աղի (ասեն՝ ծով). (Շիր.։)
cf. Մրուր.
Ոչ ելանէ ջուր ի վերայ երկրի, որ պարզէ զմրրութիւն նորա եւ զպղտորութիւն. վասն այնորիկ է դառն եւ աղի (ասեն՝ ծով). (Շիր.։)
cf. Մարտակից.
Խնդան ի սպանանել զմրցակիցս։ Ապա թէ անզեղջ մնան յամբարտաւանութիւն, մրցակից ունին զաստուած, եւ կործանիչ. (Լմբ. առակ.։)
lists, arena;
agonism.
Իբրեւ զքաջ նահատակ եկեալ ի մրցարանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Պա՛րտ էր իմանալ քեզ ո՛վ դատաւոր զհաստատութիւն հաւատոյն մեր յառաջին մրցարանէ անտի. (Ճ. ՟Բ.։)
Քաջութեանց եւ մրցարանաց եւ պատերազմաց։ Զմրցարան մահու կամ կենաց՝ նպատակ անձին եդեալ. (Յհ. կթ.։)
Ի հոգեւորակա մրցարանի զամենեսեան մարզեն (օծմամբ) անըմբռնելի լինել ընդդիմամարտին. (Կամրջ.։)
to box, to come to blows, to fight, to combat;
to rival, to vie with, to compete;
մրցելով իմն, with emulation, vying.
πυτεύω pugilor, pugilatu certo, dimico ἁγωνίζομαι, ἁθλέω certo. ի բառէս Մուրց. Մուրցացի կռուիլ. բռնամարտիկ կռփամարտիկ լինել. գօտէմարտիլ. եւ Քաջապէս մենամարտիլ. մարտնչել. պատերազմել. կպուր կպուրի գալ, ծեծկուիլ, կիւլէշ բռնել, կռուիլ.
Կարծելով ընդ ահեակն մրցիլ՝ յաջն գթեցի. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
cf. Մրցումն.
Ի մէջ ըմբշական մրցմանցն մատչելով ի մարզումն. (Պիտ.։)
Եկեսցեն առաջի ձեր ընդ մեզ ի մրցումն։ Ի մրցումն գան ի վերայ պարսպեալ աշտարակի սրբութեան. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. իմաստ.։)
combat, fight, wrestling;
competition, concurrence, rivalry.
Եկեսցեն առաջի ձեր ընդ մեզ ի մրցումն։ Ի մրցումն գան ի վերայ պարսպեալ աշտարակի սրբութեան. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. իմաստ.։)
Ի մէջ ըմբշական մրցմանցն մատչելով ի մարզումն. (Պիտ.։)
accompanying, proceeding together, or in proximity.
Զօրականք ի դասուց վահանաւորաց մօտագնաց առաջի թագաւորին. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Թ.։)
imminent, impending, near, at hand, threatening;
— վտանգ, imminent danger;
— լինել, to be imminent, to threaten.
Եւ էր՝ որ անդէն իսկ մօտալուտ առաջոյ ի նոյն ի նմին ժամնաակի դէմ յանդիման ցուցանէ. (Ագաթ.։)
cf. Մօտակաց.
Գահերէց լինիցին, եւ քան զայլսն առաջինք, եւ մօտակայք նորա. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
assisting, present, neighbouring, near, close to.
Գահերէց լինիցին, եւ քան զայլսն առաջինք, եւ մօտակայք նորա. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
to be cut quite short, cut off at the roots.
Զականջսն մօտ կտրել , ցուցանէ՝ յարմատոց ի բաց կտրել։)
near, next, neighbouring, assistant;
present;
cf. Մօտասեր.
ՄՕՏԱՒՈՐ. Մերձաւոր ժամանակաւ. առաջիկայ. որ ինչ է փոքր մի յառաջ կամ զկնի, կամ ներկայ յաստիս. առժամանակեայ.
proximity, nearness, neighbourhood.
Այլ աստանօր անվայելուչ է առանց լծակցի մօտաւորութեան զբանս յառաջ մատուցանել. (Սարկ. լս.։)
to approach, to approximate, to come, go or draw near, to be near.
Մօտեալք ի միմեանս ձիգ ասպարիզօք միջոցացն։ Հեռանալ ի նոցանէ, եւ մօտել ի մեզ. (Խոր. ՟Բ. 4։ ՟Գ. 19։)
like a puddle or marsh;
marshy, fenny;
muddy, miry.
Բղխեն ակունք, եւ հանդարտ գնացիւք յառաջացեալ ծովանան մօրաբար երեւութիւք. (Խոր. ՟Գ. 59։)
to stagnate, to be stagnant, to form a swamp or bog, to stand.
Ծովացեալ մօրացեալ կայցեն բազում ջուրք յանդաստանս։ Չիցէ՞ տեսեալ մեր ամարանի զբազում տեղիս մօրացեալս ջրով, որ գան հասանեն ի տիղմն եւ ի կաւ. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Գ.) յն. τεναγώδης madidus et coenosus.
Սակս շուրջանակի մացառախիտ մօրացեալ թաւալոցացն. թուի գրելի, մօրիացեալ կամ մայրիացեալ։
cf. Մօրական.
Եղեալ պատերազմ յեզր ծովուն գեղամայ ի մօրին տեղւոջ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
the temple.
Տեսի յերազի զոմն աստուած գեղեցկակերպ՝ ալեւոր հերով, եւ ի մօրուարձակսն եղջերս խոյի ունելով առ ծամելեօքն. (Պտմ. աղեքս.։)
bearded, long-bearded or thick-bearded.
Մակավազեանն հրաշունչ մօրուեղ յոքնայածուկ իդովրացի տովար (այսինքն այծեղջիւր). (Մագ. ՟Խ՟Թ։)
cf. Մօր.
Ի քուն եղեալ ի մէջ մօրտին եւ աղբին. (Բրսղ. մրկ.։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Ըստ առաջնոյն ի սկիզբն բառից հնչէ կիսաձայն հ, կամ ը...հ. զոր օրինակ՝ յագ. յածիմ. յամեմ. յանկարծ. յետ. յիսուս. յուզիմ, եւ այլն. այլ ի վերջն մնայ անձայն. զոր օրինակ՝ գայ. տայ. արքայ. գոյ. երեկոյ, եւ այլն։ Բաց ի քանի մի բառից՝ յորոց ի վերջն հնչէ որպէս ե, թերատ. զոր օրինակ, վայ՝, հայ՝. ըստ ոմանց նաեւ բայ՝, մակբայ՝, խոյ՝։
Իսկ ըստ երկրորդին ի մէջ բառից հնչէ որպէս ե՛, կամ որպէս արաբ. եէ՛. լատ. երկայն ի, j. յասելն մեր այո՛. այս, այդ, այն. գայի, գայիր, գայր. արքայից, արքայութիւն. գոյք, գոյից, եւ այլն։
Յ. Դնի ի սկիզբն յատուկ անուանց ուր ուրեք յայլ լեզուս իցէ ի ՝ յառաջ քան զայլ ձայնաւոր. զոր օրինակ Յակոբ յեսու, յովբ, եւ այլն։ Ուստի ի Քեր. երզն. յովհաննէս՝ գրի նաեւ իովհաննէս, զի յայլ լեզուս ասի իօհաննէս, կամ եօաննէս։
Յ. Երբեմն եւ ի մէջ յատուկ անուանց, իմա՛ ընդ երկուց ձայնաւորաց՝ մտանէ զօրութեամբ առ քաղցրութեան հնչմանց. զոր եւ ոմանք ներգործութեամբ գրեն, այն է ասելն Արիստակեայ գրչի.
Եսայի՝ որ էառ զմիջին յիդ, վասն զի բերանն ի լարման կայ, յայն մէջն վասն այնր յի պիտի, որ թերատ չգայ. են եւ այլ անուանխ՝ որ ունին ի միջին յի, բեթսայիդա, միքայէլ, նաթանայէլ։
Յին, Յինէն ասէ մանուկ ընկա՛լ, զայս բան խըրատ՝ յաշխարհի սըգալ. ունայնութեանց ըզքեզ մի՛ տալ, սնոտի խաղօք անըմտանալ. այլ իմաստնոց դրունս գընալ, եւ յուսմանէ ոչ ձանձրանալ. զի մի անձին տաս զղջանալ, յորժամ հընար չէ յետ դառնալ. (Շ. այբուբ.։)
Յիմարութենէ հրաժարեա՛։ Յառաջագոյն յայտ իսկ էր, եթէ յուդայ ծագելոց իսկ էր տէր մեր յիսուս Քրիստոս. (Եփր. եբր.։)
Յ. Որպէս թարմատար՝ կամ ի վայելչութեան եւ կամ ի սաստկութեան սակս դնի ի սկիզբն բառից սկսելոց ձայնաւորաւ, պահելով զնոյն նշանակութիւն. զոր օրինակ նոյն են Աջող, Յաջող. Անկանել, Յանկանել. Ապահով, Յապահով. Եղանակ, Յեղանակ։ Թո՛ղ զզանազանեալս նշանակութեամբ. Ածիմ, Յածիմ. Առնեմ, Յառնեմ. Եղանակեմ, Յեղանակեմ. Հեղում, զեղում, Յեղում. եւ այլն։
Յ. Ի մէջն դերանուանց ընդմտանէ ի քաղցրացուցանել զհնչիւն առընթեր յօդիցս ս, դ, ն. զոր օրինակ՝ քո կամ քոյ, քոյդ, նայն, սորայս, նորայն, նոցայն, եւ այլն։
Իսկ ի վերջն բայից յարի յոմանց, զի մի՛ յանգեսցի բայ ինչ ի պարզ ձայնաւոր, եւ կամ երկարեսցի եւ ե՛ւս ձայնն. զոր օրինակ գրեն՝ արայ՝, սրբեայ՝, կեցոյ՝, լցոյ՝, եւս եւ ո՞յ. իբր արա՛, սրբեա՛, կեցո՛, լցո՛, ո՞. եւ այլն. այլ խափանեալ է առ մեօք այդպիսի գրչութիւն։
to be satisfied, to have one's fill;
— յանչափս or կարի իմն, to glut, cram or gorge oneself with;
չյագէր ի հայելոյ, he was never tired of looking at.
Յաւուրս սովոյ յագեսցին։ Յագեցայց յերեւել փառաց քոց։ Յագեսցին ծառքն Տեառն։ Կերիցեն, եւ լցեալ յագեսցին։ Յագեցան կերակրովք, կամ կերակրովն։ Զի կերայք ի հացէ անտի եւ յագեցարուք։ Երթա՛յք խաղաղութեամբ, ջեռարո՛ւք եւ յագեցարո՛ւք։ Յագեալ եմ ձեօք.եւ այլն։
to fit, to fit well.
Մաշկք (կամ մաշք) հանդերձքն քաջիկ իմն ցածնուն ի մարմինն, եւ բարւոք յագչին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
θύω, θυσιάζω immolo, macto, sacrifico եւ այլն. Զոհել. նուիրել դից զզենլիս՝ հանդերձ պէսպէս արարողութեամբք կամ լլկանօք յառաջ քան զզենումն. եւ եւս յօշոտել. մասնատել.
Մորթեսցեն զողջակէզն, եւ անդամ անդամ յազեսցեն զնա. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Յախնթորագոյն.
Կենդանագոյնք եւ յաղխնթորագոյնք հնգիցն երեք զգայութիւնք են. ճաշակելիք, հոտոտելիք, եւ շօշափելիք։ Թմբրեալք (ի գինւոյ) եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք, ոչինչ ոչ դիտելով, եւ ոչ լսելով, իբրեւ մի միայն ունելով զգայութիւն զաղնթորակագոյնն ճաշակաւորութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
rude, rough, common, vile, low, vulgar, trivial;
servile.
Կենդանագոյնք եւ յաղխնթորագոյնք հնգիցն երեք զգայութիւնք են. ճաշակելիք, հոտոտելիք, եւ շօշափելիք։ Թմբրեալք (ի գինւոյ) եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք, ոչինչ ոչ դիտելով, եւ ոչ լսելով, իբրեւ մի միայն ունելով զգայութիւն զաղնթորակագոյնն ճաշակաւորութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. տեսական.։)
piratical coasting vessel, epactroceles.
Ներ գեղեցկաձիոջդ՝ ձիդ, յածեղաձիոջն՝ եզաձին (այլ եւ այլ են նշանակութեամբ). (Պերիարմ.։)
cf. Յածեցուցանեմ.
ՅԱԾԵՄ եւ ՅԱԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤέμβω, καταβρεμβεύω circumago, vagari facio. Այսր անդր ածել. տանել բերել. տարաբերել. շուրջ ածել. տատանել, յուզել.
to travel, to visit different places, to rove, to ramble, to roam, to wander;
to lounge;
to stray;
to circulate;
— ընդ ծով եւ ընդ ցամաք, to travel by sea and land;
cf. Ընդ վայր.
ῤεμβεύω, -ομαι, ῤέμβομαι, πλάζομαι vagor, erro, temere, inambulo եւ այլն. περιάγομαι circumagor ἑμπεριπατέω obambulo. Յայսկոյս յայնկոյս ընդ վայր ածիլ. տարաբերիլ. շրջիլ. թափառիլ. յուզիլ. տատանիլ. ծփիլ. շարժիլ այսր անդր. դեգերիլ. մոլորիլ. պտըտիլ, ասդին անդին երթալ գալ.
Ժամանակ ինչ արտաքոյ յածի։ Ա՛ռ քնար, յածեա՛ց կոծեա՛ց։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Շրջեալ ընդ երկիր, եւ յածեալ ի ներքոյ երկնից։ Յածել թեւոցն՝ յառաջադէմ սլանայ։ Ընդ գործս նորա յածեալ՝ քննեն.եւ այլն։
wandering, travelling;
circulation;
round, turn, walk;
agitation.
Յածումն (կամ յածութիւն) ցանկութեան խուճապէ զմիտս անմեղս։ Վերջինք բերանոյ նորա յածումն չար (կամ ծուփ չարութեան). (Իմ. ՟Դ. 12։ Ժղ. ՟Ժ. 13։)
vagrant, wandering.
(Նաւավարք) իբրեւ զկենդանի յածունս ի տապանի՝ նային բբջջին եւ այլն. (Պիտ.։)