nourished, brought up by hand;
nursling, pupil, scholar;
creature.
θρεπτός alumnus եւ χειροήθης mansuetus, cicur. որ եւ ՁԵՌՆԱՍՈՒՆ. Ի ձեռս սնեալ, եւ դաստիարակեալ. աշակերտ. սան. եւ Ձեռնընդել.
able, capable;
— լինել, գտանիլ, to be capable, able, clever, endowed with ability, cf. Կարեմ;
to be within reach of, in the way to.
Ոյր ձեռն հասանէ առ առնել ինչ. կարօղ. բաւական. ճոխ.
not to touch, to take care, to avoid.
Դադարեցին խառնամուխ լինել յամենայն տեղիս անխտրութեամբ, եւ եւս առաւել (սկսան) ձեռնպահ լինել եկեղեցեացն. (Եղիշ. ՟Է։)
lending a hand, helping, succouring, aiding, assisting;
contributing, favourable;
— լինել, to cooperate, to lend a help, to succour, to aid, to assist, to relieve, to contribute, to second, to favour.
ՁԵՌՆՏՈՒ ԼԻՆԵԼ. Ձեռն տալ. ունել զձեռանէ. ի թիկունս հասանել. օգնել. յն. պէսպէս։
form, shape, figure;
formula, form;
mould, model;
plan, design;
dress, costume, apparel, garb;
attitude, deportment, bearing, carriage;
countenance, look, demeanour;
figure;
ի — ժառանգաւորի, in the garb of a clergyman, in clerical attire;
ի — սոսկական, in private clothes;
պարզ or անպաճոյճ, ազնուական ունել —ս, to have simple, noble, gentlemanly or ladylike manners;
— տալ, to give a shape to;
առնուլ զ— կրօնաւորական, to become a monk;
զայս — օրինակի, in this way, thus, so;
գրեաց — բանից օրինակ զայս, he wrote a letter thus conceived, or in these terms;
ի — առակաց, allegorically.
Որ առ երկրաչափսն տեսանին ձեւք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 194։)
cf. Կերպարանիմ.
ՁԵՒԱՆԱԼ. հյց. կամ այլ խնդ. պէսպէս առմամբ. որպէս Կերպարանիլ. հանդիսանալ. յարմարիլ.
horse-breeder.
Ի ձիընթացսն նոյն ինքն է ձիաբոյծ։ Եւ զձիաբուծիցն է տեսանել փոյթս. (Փիլ. լին. ՟Ա. 77. եւ Փիլ. լիւս.։)
caracoling, wheeling about;
*horse-dancer.
Այլ զօրքն սկսան ձիախաղաց անդր ժողովիլ. (Զենոբ.։)
whose issue is like the issue of horses, excessively luxurious.
Ունօղ զանդամ կամ զանսանձ ցանկութիւն հանգոյն ձիոյ, եւ ձիոց. ըստ յն. ամօթոյք ձիոց. αἱδοῖον ἴππου.
postilion, post-boy;
horseman, rider.
Աղեքսանդրոս երկոտասան ամաց՝ ձիավար արշաւէր նիզակաւ, որպէս օրէն է մանկանց թագաւորաց. (Կեչառ. աղեքս.։)
to manage, to govern or mount a horse;
արշաւասոյր —, to gallop, — full speed.
Աղեքսանդրոս երկոտասան ամաց՝ ձիավար արշաւէր նիզակաւ, որպէս օրէն է մանկանց թագաւորաց. (Կեչառ. աղեքս.։)
horse-breaker;
horseman, rider.
Ձիավարժք դժուարերասանս ձիոցն փութով խեղդեն սանձօքն. (Բրս. յուդիտ.։)
equitation.
Ի զբօսանաց՝ ի ձիաւորութեանցն որսոյ։ Զնոյն ինքն զմարգարէն կառս ասէ իսրայէլի, եւ ձիաւորութիւն. (Նիւս. ի սքանչ. եւ Նիւս. երգ.։)
riding;
stadium;
—ք, horse-races, races;
course.
Մղոնն ֆարսանգն է, զոր ձիընթաց մի ոմանք անուանեն. (Երզն. մտթ.։)
olive.
Ձիթապտուղն ոչ հասանի ի վերայ ծառոյն. (Ի գիրս առաքին.։)
nature of a horse.
Ձի տեսանեմ, ձիութիւն ոչ։ Ձիութիւն ի ձիսն, եւ նոքա ի նա. (Անյաղթ պորփ. եւ լծ. յայլմէ։)
snow;
հատ ձեան, snow-flake;
մանր, խոշոր —, fine snow;
large flakes;
հալեալ —, thawed -;
կոյտ ձեան, snowdrift;
հիւս ձեան, snowslip;
մոյկ ձեան, snow shoe;
սպիտակ իբրեւ զ—, as white as snow, snowy white;
— գայ, իջանէ, it snows;
—ն դիզանի, the — gathers;
— բազում եկն, it had snowed very hard, there had been a heavy fall of -;
ձեան գնտակս արձակել, ձգել, to snow-ball.
Տեսանէին ի պարզոյ ի վերայ ցամաք գետնոյն կարմիր ձիւն եկեալ։ Բայց կարմիր ձիւն մէկ օր եկեալ. (Ուռհ.։)
snow-ball-tree.
Եղեւ հարսանիս արեգական. եւ լուեալ ձիւնածաղկի եւ այլոց այսպիսեաց՝ փութացան քան զբազումս ժամանել. եւ ի ժողովիլն այլոց՝ զի ի միասին վայելեսցեն, ոչ երեւէր նա. զի խորշակահար եղեալ ցամաքեցաւ. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Բ։)
offering;
consecrating.
Ձօնիչք մօր աստուածոցն։ Զձօնիչս դիւացն։ Կորուսանել զձօնիչսն եւ զձօնեալսն։ Ձօնեալն ի տարակուսանս, եւ ձօնիչն մերձ լեալ։ Վերապատուեցէ՛ք որովայլամոլք զպարկեշտութիւնն, պարկեշտք զձօնիչն. (Ածաբ. յայտն.։ Նչ. եզեկ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Բ.։ Սկեւռ. լմբ.։)
offering, gift;
dedication, sacrifice.
Ի սկսանելն եւ յաւարտելն զձօնմունսն ի տօնին դիոնիսեայ, նոխազօք մեծարեալ լինէր. (Երզն. քեր.։)
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
Ղ. Երբեմն ի հայկական բառս լծորդ է ընդ խ. զի անխտիր գրի յոմանց բախտ, բաղդ. մժեղ, մժեխ. սանդուղք, սանդուխք. վախճան, վաղջան. եւ այլն. որպէս եւ եղբայր՝ ռամկօրէն ասի եխպար, ախպար։
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Մ. Ունի ազգակցութիւն եւ ընդ այլ տառս, իբր ի զարդ կամ թարմատար եդեալ. որպէս է տեսանել ի բառսդ՝ հաշել, մաշել. հալել, մալել. հաստ, մաստ. ոյն, մոյն. հոյք, մուզ. վարժել, մարզել. աղօթել, մաղթել. աղխամաղխ. եւ այլն։
to envy, to be envious or jealous of;
to grudge.
Յորժամ զայլս ոմանս բարւոյ իմիք դիպեալ տեսանէ, մախայ եւ ատէ. (Խոսր.։)
cf. Մածնում.
ՄԱԾԱՆԻՄ ՄԱԾՆՈՒՄ. κολλάομαι, προσκολλάομαι , προσπήγνυμαι, συμπήγνυμαι agglutinor, adhaereo, concreso. Մատղիլ. շաղիլ. հոծիլ. թանձրանալ եւ միանալ մասանց. մակագրիլ. պնդիլ. յարիլ. կցիլ. կռուիլ. զանգիլ. պաղիլ. (իրօք կամ նմանութեամբ) կպչիլ, կպչտիլ, բակչիլ, թանձրնալ, պնտնալ
Զի՞ մածար կառուցար (աչօք՝) տեսանելով զիս. (Պտմ. աղեքս.։)
to be glued, to stick or cling to, to adhere;
to join, to unite;
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
ՄԱԾԱՆԻՄ ՄԱԾՆՈՒՄ. κολλάομαι, προσκολλάομαι , προσπήγνυμαι, συμπήγνυμαι agglutinor, adhaereo, concreso. Մատղիլ. շաղիլ. հոծիլ. թանձրանալ եւ միանալ մասանց. մակագրիլ. պնդիլ. յարիլ. կցիլ. կռուիլ. զանգիլ. պաղիլ. (իրօք կամ նմանութեամբ) կպչիլ, կպչտիլ, բակչիլ, թանձրնալ, պնտնալ.
Զի՞ մածար կառուցար (աչօք՝) տեսանելով զիս. (Պտմ. աղեքս.։)
to inscribe, to write upon, to entitle;
to ascribe;
to compose.
Մակագրէ մեծն ղուկաս, ի հնգետասաներորդի ամի եւ այլն. (Զքր. կթ.։)
cf. Մակաղեցուցանեմ.
Մակաղեցուցեր զժողովուրդն քո առ երկոտասան ականս աղբերացն յաղիմայ. (Ճշ.։)
to fold or pen sheep.
Մակաղեցուցեր զժողովուրդն քո առ երկոտասան ականս աղբերացն յաղիմայ. (Ճշ.։)
to cudgel, to beat.
Մականեաց զապարասանսն հարուածովք. (Թէոդոր. մայրագ.։)
knowledge, erudition, science.
ἑπιστήμη scientia, disciplina. Մակ՝ այսինքն ի վերայ կալն գիտելեաց. գիտութիւն. հասողութիւն. հմտութիւն. ուսումն. եւ Իրք ուսանելիք.
cf. Մակեռորդ.
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակ, որ է ՟Ը. (Երզն. քեր.։)
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակն ՟Խ. (Ոսկիփոր.։)
sesquitertian;
triphthong.
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակ, որ է ՟Ը. (Երզն. քեր.։)
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակն ՟Խ. (Ոսկիփոր.։)
skiff, wherry, bark, boat;
— նաւու, yawl;
հնդիկ —, canoe.
σκάφη, σκάφος scapha, navigium, navis, vas cavum et oblongum. Նաւակ փոքրիկ ի ձեւ մագուգի կամ մուկի՝ մուճակի, այսինքն սանդալի ոտից. կուր.
sesquiquartian;
diapason.
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն՝ տասն, մակեռակն ՟Լ, մակքառակն ՟Խ. (Ոսկիփոր.։)
mortiferous, death bringing, destructive, baleful, deleterious, deadly, fatal.
large stick, club.
Սկսան կաղնի մահակաւ (կամ մահակով) հարկանել զնա. (Վրդն. առակ.։)
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
Վասն ի թիկունս հասանելոյ՝ տարակուսելոյն մաղթէ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
press;
wine-press, cider-press, oil-press;
— պտուտակաւոր, screw press;
— կերպասուց, calender, hot press;
— տպագրութեան, printing press;
— ջրաբաշխական, hydraulic, water press;
— դրամակոփ, balancier beam.
Դնել զգլուխ նորա ի հիւսանց մամուլս։ Արարին զանիւն որպէս հիւսնական մամուլս՝ յամենայն կողմանց սրով կապեալս։ Ճնշի իբրեւ ի մամուլս. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Ե.։ Շիր.։)
maternal.
Տեսանեմ բազմեալ ի վերոց գրկաց մայրական, եւ ոչ բաժանեալ ի ծոցոյն հայրական։ Ի մայրական խանձարրոց։ Կապանացն կուսանաց եւ մայրականաց. (Ճ. ՟Գ. եւ Ճ. ՟Ա.։ Ածաբ. ի պասեք. ՟Բ։)
metropolis, capital;
— վանք, cf. Մայրավանք.
Կարգաւորութիւն մայրաքաղաքիդ (ուխտիդ սանահնի)։ Ուխտիդ սուրբ եւ մայրաքաղաքիդ մարմաշինոյ. (Մագ. ՟Ի՟Զ. ՟Խ՟Ե։)
abbess, superior.
ἁρχιμανδρῖτις abbatissa. Մայրապետ. պետ մայր, եւ պետ մարց, այսինքն հաւատաւոր կանանց. մայր վանից կուսանաց. աբբասուհի.
(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.
Ի սկսանելոյ մանգաղի քոյ յոճ։ Մանգաղ մի՛ արկանիցես յոճ ընկերի քոյ։ Հատանիցէ զմանր մանր ողկուզացն մանգաղաւ։ Արկէ՛ք մանգաղք զի հասեալ են կութք. (Օր. ՟Ժ՟Զ. 9։ ՟Ի՟Գ. 24։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։ Յովէլ. ՟Գ. 13։)
Գայ հասանէ առ հասկ հասակիս անհնարին բարկութեամբ՝ մանգաղն առ հունձսն. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
engine of war, machine.
ՄԱՆԳՂԻՈՆ ՄԱՆԳՂՈՆ. μηχανή machina, praesertim bellica. Նոյն է ընդ Մենքենայ. մեքենայ. յն. միխանի՛. լտ. մա՛քինա. պ. մէնճէյնիք. Գործի արուեստական՝ մանաւանդ պատերազմական, որպէս բաբան, նետակալ, սանդուղք, էշք փայտաշէնք, եւ այլն.
Բարձեալ բերէին սանդուխս, եւ մանգղիոնս եւ պէսպէս մենքենայս։ Կազմեցին շուրջ զմանգղիոնս եւ մեքենայս։ Մանգղոնից մենքենայից. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 50։ ՟Զ. 31. 51։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
collar-shaped, annular.
Զոր ի խրոխտ ձիսն է տեսանել՝ մանեկաձեւ զպարանոցն կորովի արարեալ. (Վրդն. երգ.։)
to spin;
to twist, to twine;
to complicate;
to weave.
Ա՛ռ մանեա՛ զայս չուան, որպէս ես մանեմս. եւ մանեաց ծերն մինչեւ ցինն ժամն գիրկս իբրեւ երկերիւր եւ քսան. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
youngest, younger, minor, under age.
Զսա մանկագոյն քան զիս տեսանէք տիօք. (Փարպ.։)
procreation, generation.
Պարտ է ոչ մարմնոցն լքելով ի ձեռն մանկագործութեանն, այլ ի հանդարտ մասին (այսինքն վիճակի) բաղկանալով այնմ որ բուսանելոցն է. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
childbed, childbirth, confinement, labour, delivery, lying-in;
երկունք մանկածնութեան, the pains of labour;
մեռանել ի մանկածնութեան, to die in childbed.
Կամ թէ ամուսնանայ, կամ թէ ի մանկածնութիւն հասանէ. (Նոննոս.։)
wet-nurse;
nurse, nursemaid.
Մանկակալ (աղեքսանդրի) լեւոնիդէս լակոնացի։ Զեւքսիս՝ որ էր ի ժամուն յայնմիկ մանկակալ նորա. (Կեչառ. աղեքս.։)
infantile, puerile, childish.
Փոխանակ ամենայն զբօսանաց մանկականաց՝ միայն սէր քո բորբոքեսցի յոգի իմ. (Սարկ. աղ.։)