the fir st day of a month.
νουμηνία, ἰερομηνία novilunium calendae, supplicationes menstruae. Նոր ամիս. նորիլն լուսնի. ամսագլուխ. տօն ի գլուխս ամսոց. կաղանդ.
Ոմանք ի քաղաքաց (հեթանոսաց) տօնս առնեն միանգամ յամսեան յըստ աստուածն նորամսութեան թուելով։ Ի միում (այսինքն յառաջին աւուր) ամսեանն պակասեաց ջուր յերկրէ. նորամսութիւն՝ պակասութիւն լինի ջրոյն։ Զտօնսն թուէ, զնորամսութիւն, զոր փողովք նշանակեն. (Փիլ.։)
newly, recently, freshly.
Վասն վարդապետութեանցն՝ զոր առնեն նորապէս յանձանց իւրեանց, եւ վասն օրհնութեանցն. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
newly crowned;
— հայրապետն լեւոն ժգ, Leo XIII, lately raised to the pontificate.
Նորոգ պսակեալ. նորաթագ. այն ինչ նստեալ յաթոռ հայրապետական կամ թագաւորական եւ այլն.
Մատուցանէր ապա զնամակն արայական՝ նորապսակ հայրապետին. (Ժող. հռոմկլ.։)
fond of novelty or news, modish, fashionable;
fashionist.
Սիրօղ նորանոր իրաց. նորոգ սկսեալ սիրել կամ սիրիլ. նոր սիրելի եղեալ.
Որ արդ եւս նորոգ ամուսնութիւնք ի միմեանս հասեալ թերալից ուրախութեամբ նորասէր առագաստիցն. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
Հայր ուրախ առնէ զոչ յուղացեալսն ագարակօք, կամ լծօք եզանց, եւ կամ նորասէր կնաւ. (Արշ.։)
love of novelty, modishness.
newly fed, young, tender.
Նոր սնեալ. որ դեռ ի սնունդս է. մատաղ.
Հալածելով ի փարախէ նորասնունդ քո բանաւոր ոչխարաց. (Ոսկ. լս.։)
Տու՛ր շնորհ այժմ շինուածոյ նորասնունդ որդւոց Սիոնի. (Երզն. լս.։)
newly created, produced or invented.
Նոր ստեղծեալ. նորակերտ. նորագործ. եւ Նորահնար, յօգեալ.
Նորագո՛րծք (դուք արարածք) ընդ նորաստեղծիւս (Ադամաւ). (Պիտ.։)
Լրմամբ ձըկանցն ի յուռկանին, եւ նորաստեղծ ձուկն ի կրակին։ Ոչ ի յերկրէ յօգնեալ մարդկան, այլ նորաստեղծ, այլ նորաստեղծ աստուածական։ Եւ նորաստեղծ հաց առնելով, ձուկն ի կրակին խորովելով. (Յիսուս որդի.։)
Նորաստեղծ տարակուսանս առաջի մեր արկեալ. (Մագ. յիշ. մանուչ.։)
cf. Նորաստեղծում.
ՆՈՐԱՍՏԵՂԾԵՄ ՆՈՐԱՍՏԵՂԾՈՒՄ. Նոր ստեղծանել. վերստին ստեղծանել. նորակերտել.
Որ զբնութիւնս մարդկային՝ նորաստեղծեաց վերստին. (Գանձ.։)
Ի բերանոյ ձկան նորաստեղծ սատերս. (Շ. թղթ.։)
Նորաստեղծեալ բանն յանէից՝ ի սկզբանէ զերկինս երկնից. (Ժմ.։)
to create, to recreate, to make anew.
ՆՈՐԱՍՏԵՂԾԵՄ ՆՈՐԱՍՏԵՂԾՈՒՄ. Նոր ստեղծանել. վերստին ստեղծանել. նորակերտել.
Որ զբնութիւնս մարդկային՝ նորաստեղծեաց վերստին. (Գանձ.։)
Ի բերանոյ ձկան նորաստեղծ սատերս. (Շ. թղթ.։)
Նորաստեղծեալ բանն յանէից՝ ի սկզբանէ զերկինս երկնից. (Ժմ.։)
cf. Նորանշան.
παράδοξος, καινός novus, et admirabilis. Նոր եւ սքանչելի. նորահրաշ. հրաշափառ. նորանշան. նորակերտ.
Նորասքանչ ճանապարհ, կամ տաճար. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 5։ ՟Ա. Եզր. ՟Զ. 9։)
Նորասքանչ հրաշք կամ նշան. (Նանայ.։ ՃՃ.։ Ասող. ՟Ա. 1։ Շար.։)
Սաստիկ եւ նորասքանչ պատերազմ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Նորասքանչ լուսաւորչօք. (Շար.։)
Նորասքանչ յապառնիսն յաշխարհի թողուլ յիշատակ։ Ո՞ ոչ զարմանայցէ ընդ նորասքանչ լուսաւոր պայծառութիւն։ Նորասքանչ տեսութեամբ ցուցաւ աղաւնին (ի) Յորդանան ի վերայ աստուածն բանի։ Նորասքանչ նշանագործութեանցն գիտութիւն. (Պիտ.։)
of a new kind or sort.
extraordinary, strange, paradoxical, prodigious, portentous.
ξενίζω novus, et peregrinus. Նորակերպ ինչ՝ չեւ եւս տեսեալ.
Կոտորել ի նորատեսիլ (կամ ի նորանշան տեսիլ) տանջանաց. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 3։)
cf. Նոր.
νεοσφάτως, νεωστί recenter, recens, novo modo. որ եւ ՆՈՐՈԳ. Վերստին նորոգմամբ. եւ Այն ինչ. նոր. նորապէս. նոր օրինակաւ. դեռ նոր, նորանց, նոր կերպով.
Պահեա՛ դու յաւիտեան զայս նորոգապէս սրբութեամբ զտաճար քո. ((յն. զնորոգ սրբեալ). ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 36։)
Արարածք նորա եմք ստեղծեալ նորոգապէս ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Եփր. եփես.։)
Գրեաց վասն յօժարութեան համբերութեան, որ մկրտէինն նորոգապէս. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 13։)
Որ նորոգապէս ի հաւատալդ մատուցեալ ես. (Կոչ. ՟Բ։)
Նորոգապէս յարդարել զպատերազմ, կամ պայծառանալ, կամ ընդունել զպատիժ. (Ասող.։ Յհ. կթ.։ Խոսրովիկ.։)
Նորոգապէս բղխէք զնոսա ի սրտէ եւ ի մտաց ձերոց. (Շ. ընդհ.։)
Սէրն բորբոքեցաւ ի սիրտ նոցա նորոգապէս. (Լմբ. համբ.։)
Խորհուրդ Մարիամայ, զի նորոգապէս յղացաւ Քրիստոս յարգանդի նորա. այսինքն նորահրաշ օրինակաւ. (Եփր. թագ.։)
ՆՈՐՈԳԱՊԷՍ. ἁκριβῶς, ἁκριβέστερον, μετὰ ἁκριβείας accurate, diligenter. Ստուգագոյնս. հաւաստեաւ. անվրէպ. մեծաւ խնամով.
Երկրորդ ձայնիւն, նորոգապէս՝ զոր լուան, հաստատեսցէ։ Եկաց հաստատուն՝ քննելով նորոգապէս։ Արժա՛ն է զայսոսիկ նորոգապէս դիտել։ Ի մի՛տ առցուք այսուհետեւ նորոգապէս զասացեալսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16. 19։ ՟Բ. 20. 42։)
cf. Նորուսումն.
ՆՈՐՈՒՍ ՆՈՐՈՒՍՈՒՄՆ. νεοδίδακτος recens doctus, qui nuper didicit. Նոր ուսեալ կամ ուսանօղ. նորամարզ. դեռակիրթ. համբակ. նոր սորվօղ.
Եւ միայն արդ եւս ի վախճան ժամանակաց՝ նորուսք դուք եւ նորա ծանք գտայք ճշմարտութեանն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Ոչ է պարտ զհեթանոսաց զնորատունկս եւ զնորուսմունսն առժամայն ածել յեպիսկոպոսութիւն. (Կանոն.։)
Զի նորուսումն եմք հեթանոսք ասեն. (Վրդն. սղ.։)
Իբրեւ զյաւանակ մի անվարժ նորուսումն. (Նախ. գծ.։)
new-student or scholar.
ՆՈՐՈՒՍ ՆՈՐՈՒՍՈՒՄՆ. νεοδίδακτος recens doctus, qui nuper didicit. Նոր ուսեալ կամ ուսանօղ. նորամարզ. դեռակիրթ. համբակ. նոր սորվօղ.
Եւ միայն արդ եւս ի վախճան ժամանակաց՝ նորուսք դուք եւ նորա ծանք գտայք ճշմարտութեանն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Ոչ է պարտ զհեթանոսաց զնորատունկս եւ զնորուսմունսն առժամայն ածել յեպիսկոպոսութիւն. (Կանոն.։)
Զի նորուսումն եմք հեթանոսք ասեն. (Վրդն. սղ.։)
Իբրեւ զյաւանակ մի անվարժ նորուսումն. (Նախ. գծ.։)
concert;
դահլիճ —դիսի, concert-room.
humble, low, inferior, poor, mean, sorry, ignore, vile, contemptible, cringing, servile.
• (յետնաբար ի հլ.) «խոնարհ ռած. ստոր, յետնեալ» Լմբ. պտրգ. Նար. Աթ. գրուած է նաւաստ Տիմոթ. կուզ. էջ 330. որից նուաստական Եւագր. նուաստամտել Ոսկ. անոմ. է. նուաստանալ Շար. Փիլ. քաջա-նուաստ Ոսկ. յհ. ա. 30. նուաստագոյն Փիլ. Պիտ. նուաստացում (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ «իբր նուազեալ, նուաճեաւ ևամ նստեալ ի վայր, զնստեալ»։ Windisch. 42 թերևս սանս. anustha բառին ազգա-կից։ Bottich. Arica 84, 405 և Lag. Ur-gesch. 419 նուաճել բայի դերբայն է համարում։ Հիւնք. պրս. նիւվիսէնտէ «ռաիր» բառից։ Patrubány SA 2 35 n։ բայական մասնիկով սանս. vāstu «բնա-ևավայր»։
ταπεινός, εὑτελής humilis, tenuis, vilis, frivolus, infimus. (իբր Նուազեալ, նուաճեալ, կամ նստեալ ի վայր, զնստեալ). Խոնարհ. խոնարհական. ցած. ցածուն. չափաւոր. ստորին. յետին. յետնեալ. տրուպ. տառապեալ. չնչին.
Որ իմս նուաստ անձին անմարթ էր. (Լմբ. պտրգ.։)
Գե՛ր ելոց, եւ նուաստից. (վեհից, եւ փոքունց. Նար. ՟Գ։)
Որքան նուաստ բանք ասին ի Քրիստոսէ, աղքատութեան նորա են, զի մեք նոքօք հարստասցուք. (Աթ. ՟Ա։)
to speak submissively.
ՆՈՒԱՍՏԱԲԱՆԵԼ. Նուաստս եւ ցածունս բարբառել՝ ի չափու ունելով զանձն.
Դարձեալ թաքուցանէ զինքն Յովհաննէս նուաստաբանելով (կամ նուաստանալով). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. յն.)
humbly, basely, vilely, ignobly.
ὐφειμένως inferiori gradu, remisse. Նուաստ օրինակաւ, ցածագոյն աստիճանաւ. խոնարհագոյնս.
Նոյնպէս ունին եւ յետինքն զառաջնոցն, բայց ո՛չ նմանապէս, այլ նուաստաբար։ Ոմանց գերակայաբար եւ բոլորապէս, իսկ ոմանց մասնաւորապէս եւ նուաստաբար։ Նուաստագոյնքն (ունին) նուաստաբար, եւ յետինքն յետնաբար. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. ածայ.։)
low-spirited, poor-witted, weak-minded, abject, vile;
meek, gentle, lowly in heart;
— միտք, little minds.
Որ նուաստս խորհի. անգէտ բարձր խորհրդոց. եւ Խոնարհամիտ.
Զորս աղաչէ նուաստախոհ յայսոսիկ նուիրելոյ անձին, եւ այլն. (Շ. ատեն.։)
weakness of intellect;
meekness, lowliness, humility.
Վիճակ նուաստախոհից. յետնութիւն. եւ Նուաստամտութիւն. խոնարհամտութիւն. Նուաստախոհութիւն եւ ժուժկալութիւն. (Վրք. հց. ձ։)
Որ ի մերս նուաստախոհութեանց յառձեռն պատրաստ բանից. (Շ. թղթ.։)
Առ ամենեսեան յետնութեամբ գնալ, ցածութեամբ եւ նուաստախոհութեամբ. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Նուաստ.
Նուաստ (ինչ). խոնարհական. յետին. ցածուն. ստորին. անարգ.
Խոստովանել զաստուածականսն բնութեամբ, իսկ զնուաստականսն կամաւոր յանձնառութեամբ։ Վասն է՞ր զայս կրեաց զնուաստականս, զքաղցն եւ զծարաւն ... Նուաստականքն, եւ բարձրականքն. (Նանայ.։ Լծ. ածաբ.։)
Ազատ վայելչութեամբ յամենայն նուաստական ծառայագործութենէ. (Շ. հրեշտ.։)
Հալածեն եւ զայլ նուաստական խորհուրդս՝ հոգեւոր խորհրդովք. (Եւագր. ՟Լ՟Դ։)
to humble, debase, undervalue or degrade oneself.
ταπεινόομαι humilis reddor, submittor. Յանձն առնուլ կամ կրել զնուաստ վիճակ. խոնարհիլ. հնազանդիլ. զիջանիլ. նուաճիլ. ճնշիլ. ցածանալ. յետնիլ.
Տեսին, զի նուաստացեալ էր անտեսն սերովբէից. (Շար.։)
Դարձի՛ր առ տիկին քո, եւ նուաստացի՛ր ընդ ձեռօք նորա։ Նուաստանալ ընդ ձեռօք, այսինքն ասեմ՝ ընդ զօրութեամբ նորա։ Խմորեալն պղպջացեալ համբառնայ, իսկ անխմորն նուաստանայ. (Փիլ. լին. Փիլ. ել.։)
Որ արժանի արարեր զմեզ զնուաստացեալ եւ զանարժան ծառայքս քո. (Պտրգ.։)
to humble, to abase, to lower, to degrade, to disparage;
— զանձն, to humble or degrade oneself.
Նուաստացոյց զինքն մինչեւ ի ծառայի կերպարանս։ Ըստ մեզ զինքն նուաստացուցեալ. (Ածաբ. աղք.։ Դիոն. եկեղ.։)
Որք յոլով գիտեն զիւրեանց ուղղութիւնս, եւ նուաստացուցանեն զիւրեանց անձինս, որքան պսակաց ոչ հանդիպեսցին. (Ոսկ. ղկ.։)
Հրամայէ նուաստացուցանել զամբարտաւանութեան բագին (դիւին). (Լծ. կոչ.։)
Թէպէտ որպէս մարդ եղեւ՝ ասէ զմարդոյ վայելուչս, ոչ վասն այսորիկ զաստուածավայելուչ պատիւն նուաստացուսցէ (կամ նուաստեսցէ). (Պիտառ.։)
degrading, debasing, vilifying.
abasement, undervaluing, humiliation, abjection, baseness, degradation, meanness, vileness;
առանց նուաստութեան, without meanness.
ταπείνωσις humilitas ταπεινότης animi dejectio, demissio, tenuitas. Նուաստ եւ ստորին վիճակ. նուաստանալն. զիջումն. խոնարհութիւն. ցածութիւն. յետնութիւն.
Մարմնոյն նուաստութիւն։ Նուաստութեամբն (Յիսուսի) բարձրացեալք, եւ աղքատութեամբն ճոխացեալք. (Առ որս.։)
Բարձրութիւն աստուածութեան, նուաստութիւն մարդկութեան. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եթէովպիա, որ թարգմանեալ է անունն նուաստութիւն. եւ նուաստ է երկչոտութիւն. իսկ արութիւն նուաստութեան եւ երկչոտութեան թշնամի եւ հակառակ է. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի ձեռն իմոյ նուաստութեան զայնպիսին քակտեաց արձան. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
holy or great month.
ἰερομηνία, ἰερονουμηνία sacrum novilunium, sacra luna, calendae. Նուիրական նորամսութիւն. սրբազան ամսագլուխ կամ կաղանդ.
Դէպ եղեւ թերեւս արդարոյն (նոյի) ի գլուխս ամսոյն ծնեալ լինել յառաջին ամսոյն ըստ ժամանակի ի սկզբան տարւոջն այնմիկ, զոր սովորութիւն է կոչել նուիրամսակ (կամ նուիրամսակս) ըստ պատուոյ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 17 կամ 15։)
cf. Նուք;
ի — երիվարի ելանել, նստել, to mount on horseback, to take horse.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ուս, կռնակ, մանաւանդ ձիու գա-ւակ» Ոսկ. մ. ա. 8. Մամբր.բ տպ. 63. Սհկ. կթ. արմաւ. էջ 186. աւելի սովորական է նիւս Եղիշ. գ. էջ 59. Սեբ. 39. Կաղնկտ. Արծր. էջ 132, որից նիւսկեղթ «կողով» ՋԲ, Բաջունի, հտ. Գ. 179 cacolet, ԳԲ «կաշիէ պայուսակ»։
• «հարս» բառից։ (Իսկապէս որ բառս գրեթէ միշտ ի նիւս ձևով գործածուած լինելով, կարող է այսպիսի կասկածի տեղիք տալ։ Սակայն կայ Արծր. «յայս նիշ նիւս կեղթում», որ ցոյց է տալիտ թէ բառը յոգնակի չէ և եզ. ուղ. ձևն է նիւս)։ Scheftelowitz BВ 29, 46 սանս. snu, sanu «անասունների մէջքը, կըռ-նակը»։
ՆՈՒՍ կամ ՆԻՒՍ. (լծ. յն. նօ՛դօս, նօ՛դօն ). νῶτος, νῶτον dorsum, tergum. Նոյն է ընդ Ուս (մանաւանդ կենդանեաց), որպէս շարունակութիւն ուսոց ի թիկունս կոյս. ողն. թիկունք. թիկնամէջք. միջոցն՝ որ յուսոց մինչեւ ի գաւակն. կռնակ.
Ոչ ի նուս երիվարաց, եւ ոչ ի վաշտս հեծելոց։ Ի նուս երիվարաց նըստեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8. եւ Ոսկ. ծաղկզրդ.։)
Մի ոմն ի զօրականէ թշնամեացն՝ զինու հանդերձ ելեալ ի նիւս երիվարին՝ անցանէր ընդ մեծ գետն. (Եղիշ. ՟Գ. յորմէ եւ Կաղանկտ.։)
Զնիւս երիվարացն երկաթապատ պնդեալ։ Կապարճըս եւ աղեղունս պատրաստականս զառաջեաւ ի նիւսն ունելով։ Դեռեւս հեծեալ կայր ի նիւս երիվարին։ Աշտանակեալ ի նիւս նշոգ (նժոյգ) երիվարին։ Յայս նիշ նիւս կեղթում (սապատ յուսն) ի մէջ բդեդի պահարանեալ նամակ տանի. (Արծր. ՟Գ. 2. 4. 15։ ՟Դ. 1։)
Տնական կենդանիք՝ ոմանք զհողագործականն տաժանմունս ի նուս բերելով. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
receipt, recipe;
prescription, formula.
• «օրինակ. 2. դեղագիր, դեղա-տռմս» Մխ. բժշ. 144. որից նուսխային «գա-ղափար, նախագիծ օրինակ, գրուածք» Շնորհ. տղ. յար. նուսխայապէս Շնորհ. չափ 340. նուսխայօրէն Նար. տաղ. 465։
• = Արաբ. [arabic word] nusxa «օրինակ, ընդօրի-նակութիւն. 2. հմայեակ, կախարդական պահպանակ», որից փոխառեալ են նոյնպէս արևել. թրք. nusxah «օրինակ, մօդէլ», ռմկ. մուսխա «հմայեակ», քրդ. nusxe «հմայեակ»։ -Հիւբշ. 272։
• նախ ՀՀԲ բառ արաբ։ ԳԴ արաբ. նուսխէ։ ՆՀԲ արաբ. նիւսխէ, նիւսխէթ, նէսխ։ Ուղիղ մեկնեց նաև Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 662.
ՆՈՒՍԽԱՅ ուստի ՆՈՒՍԽԱՅԻՆ կամ ՆՈՒՍԽԱՅՆԻ. Բառ ռմկ. նիւսխէ, նիւսխէթ. այսինքն Գաղափար. նախագիծ օրինակ. (որպէս եւ նէսխ ՝ է գրուած, գրեալ կանոն. դեղ, եւ այլն).
Լերին սիրայնւոյ՝ սէր ի սնունդ՝ հովիտ շուշանի, հովիտ յօրինեալ նուսխայնւոյ, կանայք (իւղաբերք) տարփացեալ. (Շ. տաղ յար.։)
aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means;
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
• (յետնաբար ի հլ.) «օգնութիւն. օժանդակութիւն» Ես. խա. 70. Գծ. ժը. 27 Կոչ. Եւս. քր. Մծբ. Ոսկ. որից նպաստամա-տոյց Կորիւն. Կոչ. նպաստութիւն Կորիւն. նպաստաւոր Իմ. ե. 8. Եւագր. նպաստաո-րութիւն ՍԳր. նպաստել Փարպ. աննպաստ, ռարենաաստ (նոր բառեր) ևն։
• = Հպրս. *ni-upastā «նպաստ» բառից, որ ևազմուած է ni-և upa-մասնիկներով՝ sta-«կենալ, կալ» արմատից. իրանական գրա-կանության մէջ աւանդուած չէ *ni-upasta ձևը, բայց ունինք զնդ. [other alphabet] ︎ upastā «օգնու-թիւն, նպաստ, օգուտ» [arabic word] upastābara «նպաստամատոյց, օգտակար. նպաստաբեր» (Bartholomae, Altir. Wört. 398 կարդում է upaštābara և թողնում առանց բացատրութեան. իմաստը ան-յայտ). հպրս. upastā «օգնութիւն, նպաստ». հին պարսկական բևեռագրութեանց մէջ յաճախակի գործածուած մի բանաձև է [other alphabet] Auramazdā-maiy upastām abara «Արամազդ ինձ նպաստ եռեռ». հմմտ. նաև ապաստան, որ պատկանում է նոյն ար-մատին։-Հիւբշ.
• ՆՀԲ լծ. ապաստան և հուպ աստ. իսկ պրս. նէվաստէն, նէվաշտէն «ջանալ ճգնիլ»։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. upas-tā «նպաստ» բառի հետ։ Müller ՏWAW 66, 275 հպրս. upastā, զնդ. upasta՝ ա-հած ni-մասնիկով։ Lag. Ges. Abhd. 228 յն. ὄταστόν «ընկերանալ»։ Նոյն Arm. Stud. § 1657 չի ընդունում Mül-ler-ի մեկնութիւնը՝ առարկելով թէ ni-և upa-միասին չէին կարող կցուիլ և թէ niu չի՛ կարող տալ ն։ Հիւնք. ապաստան բառից։ Müller-ից անկախաբար վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. Բազմ. 1897,
• 170. նոյնը խօսեց նաև Արևելագիտաց ԺԱ համաժողովին՝ Պարիզ (ՀԱ 1897, 310 և 316), ուր և նախագահ Հիւբշ. տուաւ իր հաւանութիւնը (անձնական)։
Հրաժարեսցէ ի գոռոզութենէ նպաստիցն յամենայնէ. (Բրս. հց.։)
Պատրաստեսցեն զօժիտս եւ զնպաստս (հրաւիրեալք ի հարսանիս). (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Յորժամ զայս եւս նպաստ ինքեան առնուցու, հաստատուն է սահման վիճակի. (Իսիւք.։)
(լծ. ապաստան, եւ հուպ աստ). σύμβλημα (հանգանակ). commissio χρεία (պէտք). opus ἑπιτήδευμα studium, diligentia. եւ բայիւ παρέχω (լծ. պարգեւել). adhibeo, praesto συμβάλλω confero եւ այլն. Օգնութիւն՝ մասամբ իւիք յանձնէ իւրմէ ինչ մի հանգանակելով, կամ ճգնելով. ձեռնտուութիւն. գործակցութիւն. սատար. օգուտ. շահ. պէտք, եւ ջան. փոյթ. հայթայթանք. պիտանութիւն. կամ սատար՝ որպէս օգնական, ձեռնտու, գործակից. քովէն՝ քսակէն՝ իր կողմանէն օգնութիւն մը ընելը .... (իսկ պ. նէվաստեն, նէվաշէն, ջանալ ճգնիլ).
Նպաստ բարի եղեւ ինձ. (Ես. ՟Խ՟Ա. 70։)
Որ իբրեւ եհաս անդր, բազում նպաստ լինէր հաւատացելոցն ի ձեռն շնորհացն. այսինքն օգուտ լինէր, կամ օգտէր. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 27։)
Զանկշիռն խոնարհութիւն երջանկին Դաւթի ինձ նպաստ առեալ. (Նար. ՟Ծ։)
Բազում լռութիւն զմտաց ի նպաստ մատուսցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զձերոյ բարուցդ նպաստ ընկալեալ. յն. յօժարութիւն. (Կոչ. ՟Ա։)
Զորօրինակ գրիչ գրչի (այսինքն գրողի) ... սոյնպէս եւ շնորհքն խնդրեն ի հաւատացելոցն զնպաստ. (Պիտառ.։)
Աղօթից նպաստիւ սուրբ հայրապետին Յովհաննու. (Յհ. կթ.։)
Նպաստ եղեն իշխանքն ի նիւթ տաճարին. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
Ոչ միայն՝ յորոց առն յաստուծոյ, այլեւ յորոց ինքն նպաստ եղեւ, պարտ է պայծառանալ։ Որ զերկուս խերեւէշս արկ ի բարիոք կամացն, ոչինչ սակաւ քան զայլոցն եղեւ նպաստ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Գ։)
Ոչ կամեցաւ, եթէ մարդկային ինչ իրք նպաստ աստուածայնոցն լինիցին։ Չէր ինչ նպաստ Յովսէփ ի տէրունական ծնունդն. (Իգն.։)
Ածէ ի մէջ զՅովսէփ, որ որով կրեաց զվիշտսն, նպաստ եղեւ ի հաւատս բանիցն ասացելոց։ Թէպէտեւ յղութեանն ոչինչ եղեր նպաստ, սակայն զտեղի հօր լնուս մանկանն. (Ոսկ. մտթ.։)
Սուրբ հոգեւոր բանըս պէսպէս, որոց նըպաստ եղեւ ներսէս. իմա՛ սատար, իբր հայթայթող. (Շ. այբուբ.։)
Չէ բաւական արդարացուցանել զձեզ, եթէ դուք նպաստ նմին ոչ լինիցիք. այսինքն գործակից. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Ասի եւ հյց. խնդրելով, որպէս Մատուցանել կամ հայթայթել իբր նպաստ. ի ներքս բերել. յաւելուլ. առնել կամ կրել. ըստ յն. ներածել, առբերել. εἱσάγω infero, induco, adhibeo, refero παρέχω, παρασχεῖν praebeo.
Կիկղոպայքն փայլատակունս եւ շանթս հրացանս արամազդայ մարտուցելոյ ընդ տիտանացիսն՝ նպաստ ի կռիւ լինէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ինչս եւ փոյթ եւ վերակացութիւն՝ զամենայն ինչ նպաստ լիցուք յընկերացն օգուտ։ Պատճառ եւեթ խնդրէ այն հուր, զի սակաւիկ մի անդր կայծակունս նպաստ լինիցիս, եւ զողջոյն իսկ զբոց բարերարութեան բորբոքես. Եւ եթէ հաւատոցն պէտք իցեն՝ ասեն, զի՞նչ պիտոյ իցեն պահք. զի ընդ հաւատոցն եւ այն եւս ոչ սակաւ նպաստ լինի զօրութիւն (այսինքն զզօրութիւն)։ Տե՛ս զՊօղոսի այնչափ ուղղութիւնս։ յանձնէ նպաստ լինէր, եւ զամենայն շնորհացն համարէր։ Զշնորհսն ունէր յօգնականութիւն, եւ չհամարէր բաւական, այլ՝ ազգի ազդի նեղութիւնս նպաստ լինէր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Իսկ (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ.)
Զի մի՛ երբէք ի հայրութեան անունն նպաստ եղեալ՝ յորսայս կայցեն. իմա՛, ապաստան, որպէս դնի ի տպ։
Այլ՝ (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3.)
Ոչ ոք զոր սիրէ՝ նպաստ վաշխի տայցէ. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, պարտ բաշխի. յն. ընկենուցու, կամ մերժեսցէ։
cf. Նպաստաւոր.
Որ մատուցանէ զնպաստ. ձեռնտու. օգնական. սատար. առիթ. եւ Պիտանի. օգտակար.
Ձեռնտու եւս եղեալ նպաստամատոյց վարդապետութեան մուշեղ. (Կորիւն.։)
(Յաղօթս եկեղեցւոյ) միմեամբք միմեանց օգնական լինել. (եւ նպաստամատոյց՝ առ աստուած. Խոսր.)
Նպաստամատոյց հանճարոյ եւ քաղցրութիւն արմաւենոյս գոլ պտղոյ. (Պիտ.։)
Անօրէնութիւնս՝ հրոյն յաւիտենից նպաստամատոյց լինի. (Կոչ. ՟Բ։)
Նպաստամատոյց մեծարանս գտեալ ի քաղաքացւոցն. (Կաղանկտ.։)
helping, succouring, propitious, favourable.
Զի՞նչ շահ եղեւ մեզ հպարտութիւն, եւ զի՞նչ մեծութիւն ամբարտաւանութեան իցէ մեզ նպաստաւոր. (Իմ. ՟Ե. 8։)
Զկնի մահու ժառանգեն տեղի, որում նպաստաւոր եղեն, թէ՛ չար, թէ՛ բարի. (Եւագր. ՟Ի՟Թ։)
cf. Նպաստեմ.
cf. Նպաստեմ.
cf. Նպաստեմ.
cf. ՆՊԱՍՏԱՒՈՐ ԼԻՆԵԼ) cf. ՆՊԱՍՏ ԼԻՆԵԼ, (հանդերձ յն. բառիւք). եւս եւ հյց. խնդրով.
Իշխանք հայրապետացն նպաստաւորեցան ի տունն աստուծոյ ի պատրաստութիւն շինութեան նորա. (՟Բ. Եզր. ՟Բ. 68։)
Սաղմոսելն ի սոյն նպաստաւորի, մեծ է տէր, եւ օրհնեալ է յոյժ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Նպաստաւորէր նմա եւ նիկոդեմոս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Նպաստաւորէր (կամ նպաստաւոր էր) սատանայի եւ օձին իմաստութիւն. (Կիւրղ. ծն.։)
Զնոյն եւ աստ նպաստաւորել կամեցաւ Յովհաննէս՝ ասելով, ետես եւ լուաւ. յն. յարդարել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
cf. Նպաստ.
Արկանէին ի գանձանակ տաճարին ի նպաստաւորութիւն գործոյն՝ ոսկի հազար մնաս։ Տացեն արացդ այդոցիկ ի նպաստաւորութիւն զոհից տեառն։ Առեալ նպաստաւորութիւն յերկրէս բաբելացւոց քահանայից տեառն աստուծոյ՝ տարցին յԵրոււսաղէմ, ոսկի եւ արծաթ. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 45։ ՟Զ. 29։ ՟Ը. 15։)
Զարթեալ էր նորա սէրն ի մեզ, եւ միայն նպաստաւորութիւն ի մէնջ պիտոյանայր կամելն եւեթ. (Նար. երգ.։)
Բազում ինչ պիտոյ է ի նպաստաւորութիւն ճշմարիտ ապաշխարութեան. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Նպաստաւորութիւն մատուցանեմ քեզ զգուշանալ ի վերայ քո բարկութիւն տեառն. (Երզն. լս.։)
Ոչ միայն ի շնորհս ապաստան առնէ, այլեւ ի նոցա նպաստաւորութիւն. (Երզն. մտթ.։)
to help, to assist, to succour, to relieve;
to second, to favour, to supply, to serve, to contribute.
Նպաստ մատուցանել կամ լինել. նպաստաւորել. օգնել. օգտել. սատարել. հայթհայթել.
Որք նպաստեալ իմում տկար խորհրդոյս՝ աղաչեմ, սատարեցէ՛ք. (Փարպ.։)
Ընդդէմ պատկառանք անհամարձակելիք քոյին դիմացդ նպաստեցիր. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
dark, dull, obscure, sad, gloomy, horrid;
cf. Նսեմութիւն.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «աղօտ, մը-թին» Վրք. հց. Ոսկիփ. Երզն. մտթ. «մթու-թիւն, խաւար» Խոր. Շնորհ. յուդ. Սարև պտմ. ոբից նսեմանալ «մթնել, գիշեր դառ-նալ» Միք. գ. 6. Յհ. զ. 17. նսեմացուցանել Զքր. կթ. Ղևոնդ. Շար. նսեմական Յհ. կթ. ևն։-Այս բառի համար ՆՀԲ ո՛չ մի ընտիր վկայութիւն չի տալիս. բայց Միք. գ. 6, Յհ, զ. 17 գործածուած գտնելով՝ բառիս ոսկե-դարեան գոյութեան համար կասկած չի մը-նում։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ema-ձևից, որի վրայ աւելացել է ni-նախամասնիկը. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] çyāmá̄-«սև, մթնագոյն», որ և [other alphabet] çyāma-ka-«նոյն նշ.», լիթ. šêmas, šēmas «գորշ մոխրագոյն կամ գորշ կապտագոյն» (եզան համար ասուած), թերևս նաև ւտ. cīmer «մլուկ, փայտոջիլ» (իբր *cīmoqs «*գորշա-տեսիլ»), յն. Kίμων (յատուկ անուն, իբր «Սևակ»)։ Նոյն արմատին է պատեանում նաև սեաւ բառը, որի համազօրներո տե՛ս անդ (Trautmann 306, Boisacq 456, Walde 160)։-Աճ.
• ՆՀԲ իբր արմատ նշմարի, նշմարելոյ. նաև պրս. nas, nasar «հովանի, շուաք»։ Lag. Urgesch. 1018 սանս. niç «գի-շեր» բառի հետ։ Müller SWAW 66, 275 և Տէրվ. Նախալ. 39 ծան. իբր ni-մաս. նիկով *սեմ ձևից, որի հետ հմմտ. սանս. çyāma, զնդ. syāva, պրս. siyāh «սեաւ, մութ»։ Հիւնք. պրս. նիզէմ, նիզմ, նիժմ (իմա [arabic word] nazam, [arabic word] nazam) «գի-շերային մթութիւն, խաւար»։ Մէնէվիշ-եան, Արդի լեզուագ. էջ 60 ուգրօ-ֆինն, sam «սևանալ», samia «պղտոռ». surea «մթին, մութ» բառերի հետ։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902, 77 նի+սեաւ։ Mül-ler-ի համեմատութիւնը սանս. բառի
• հետ՝ ուշադրութեան չէր առնուած մինչև տյժմ, քանի չէր հաստատուած կապակ-ցութիւնը սանս. բառի և միւս հնդևրո-պական ձևերի միջև. այժմ որ այս կա-պակցութւինը հաստատուած է, նոյն հի-ման վրայ հայերէն բառը դառնում է բնիկ (ե ձայնաւորի պատճառաւ) և կապ-ւում է միւսների հետ։
(իբր արմատ Նշմարի, նշմարելոյ). որպէս σκιώδης, ἁμαυρός umbraticus, obscurus. Աղօտ. մթին. ստուերամած. աղջամղջին. խաւարչտին. խաւարային. մու՛թ.
Արգելին զնա ի խուց մի նեղ եւ անձուկ եւ նսեմ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Մարմինն ոչ իմանայա զգործ հոգւոյն յաղագս նսեմ կենացն. (Երզն. մտթ.։)
Մի՛ ի նսեմ տան բնակեսցեն. (Ոսկիփոր.։)
ՆՍԵՄ. գ. σκίας, σκότος umbraculum, obscuritas. Մութն. խաւար. աղջամուղջ. մռայլ. ստուեր. գիշեր. պ. նէս, նէսէր, սայէ.
Նսեմաւ եւ միգիւ ի վիհն յաւիտենական խաւարին տանջեսցին. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Ե։)
Նսեմաւ ի վերայ դիականացն բանակէին. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Լուսին յետ արեգական զնսեմ գիշերոյ զարդարէ. (Սարկ. տոմար.։)
cf. Նսեմ.
Լի մթացուցիչ եւ նսեմական պիղծ ուսմամբ. (Յհ. կթ.։)
Զհոգին մթին նսեմական՝ զանկեալ ի հող այս նիւթական։ Եւ զարեգակն անստուերական՝ ի գուբ ծածկեն նսեմական. (Յիսուս որդի.։)
Տարադէմ հալածեալ առ նսեմային խաւարն. (Անան. ի պետր.։)
cf. Նսեմ.
Լի մթացուցիչ եւ նսեմական պիղծ ուսմամբ. (Յհ. կթ.։)
Զհոգին մթին նսեմական՝ զանկեալ ի հող այս նիւթական։ Եւ զարեգակն անստուերական՝ ի գուբ ծածկեն նսեմական. (Յիսուս որդի.։)
Տարադէմ հալածեալ առ նսեմային խաւարն. (Անան. ի պետր.։)
to begin to lower, to darken, to become cloudy;
to be darkened, obscured, overclouded, eclipsed, tarnished.
Նսեմ լինել. մթագնիլ. խաւարիլ. աղօտանալ. կուրանալ.
Արեգակն նսեմանայ, եւ լուսին ոչ տացէ զլոյս իւր. (Զքր. կթ.։)
Ի մէջօրեայն նսեմացաւ։ Նսեմացեալ դասք եբրայեցւոցն. (Շար.։)
ի նախանձուէն, կամ նախանձու նսեմացեալ. (Մամբր.։ Լմբ. տնտես.։)
obscure, gloomy, dismal;
— խաւար thick darkness.
Նսեմ եւ ստուերական. խաւարին. մթին.
Նսեմաստուեր մթութեան հողախշտի հանգստի. (Նար. խչ.։)
to darken, to bedim, to blacken, to offuscate, to tarnish;
to eclipse.
Տալ նսեմանալ. խաւարեցուցանել.
Ի վեցերորդ ժամու նսեմացուցնէ զոսկէճաճանչ ճառագայթսն։ Զարփիափայլ ճառագայթս արեգականն խաւարաւ նսեմացոյց. (Զքր. կթ.։)
Ծանոյց թէ լոյսն արարչական՝ նսեմացոյց զլոյսն եղական. (Շար.։)
Հրամայէր բառնալ զլուսաւորութիւն աչաց նորա, եւ ստուերամած խաւարաւ նսեմացուցանէր զբոլոր աշխարհիս պարծանս. (Ղեւոնդ.։)
obscurity, darkness;
tarnishing, dullness.
Յերեկոյի ասելն՝ գիշերոյ եւ նսեմութեան է անուն. (Երզն. մտթ.։)
tribulation, difficulty, labour.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածում է Յհ. իմ. ատ. էջ 15. «Յորմէ ռ։ փոփոխեսցի նախահարցն հաստատեալ սահ-մանք. այս ինքն՝ ոչ տէրունականն աւուր զապաշխարութեանն ի վերայ ածել զնսիր, և ոչ նմանօրէն սմա զծոմականսն դատարկա-ցուցանել և փափկացուցանել զաւուրս»։-Ըստ Հին բռ. նշանակում է «գործ», որով-հետև ունի սրանից նսիրել «գործել»։ ՆՀԲ մեկնում է «գործ ծանր, աշխատութիւն», ՋԲ «աշխատութիւն, տառապանք, ծանրութիւն ևամ սուգ», ԱԲ «ծանր աշխատանք կամ մը-թութիւն, տրտմութիւն».
• Ըստ ՆՀԲ «Թուի որպէս պրս. նէսէր, սալէ «ստուեր, հովանի» կամ հյ. նժար, որպէս ծանրութիւն»։-Այվազեան, Ուղ-ղագր. էջ 44 լծ. նսիհ (ինչպէս ունի և Peterm. 260)։
Զապաշխարութեան ի վերայ ածել զնսիր. (Յհ. իմ. ատ.։)
Նսիրել, գործել։ cf. ՆՍԵՀ։
Թուի որպէս պրս. նէսէր, սայէ. Ստուեր, հովանի. կամ հյ. Նժար. որպէս ծանրութիւն. զի նշանակէ՝ Գործ ծանր. աշխատութիւն.
excrement, dung;
residue, sediment, bottom.
որ եւ ՆՍՏՈՒԱԾ. Աւելորդ բնութեան արտաքսեալ ի նստելն կամ ընդ նստոյս. աղբ. ապաւառ. կու. քակոր. ապականութիւն.
Անզգայեցան յորկորոտութիւն, եւ ամենայն սեղանք նոցա լի եղեն նստածով, զի իբրեւ ի փսխածէ գարշէին ի բանէն աստուծոյ։ Ընդէ՞ր եղեւ բանն աստուծոյ յաչս ձեր իբրեւ զփսխած կամ զնստած. (Գէ. ես.։)
Զվագր նախատէր որսորդ, զի ձգելով զնստած իւր՝ եկէզ զնա. (Մխ. առակ.։)
Եթէ միզիցէ շուն կամ կատու, կամ եղծցեն նստածովն։ Ի նստածէ մարդոյ կամ յայլ կենդանեաց. (Կանոն.։)
sedentary;
— կեանք, sedentary-life.
cf. Նստելի.
ՆՍՏԱՐԱՆ ՆՍՏԵԼԻ, Տեղի նստելոյ. բազմոց. աթոռ. կառք, եւ այլն.
Ամպք դողութեամբ եղեն նստարան համբարձմանն. (Ոսկ. կուս.։)
Զքսան ամ ոչ ընկողմնեցաւ, այլ ի նստելումնն՝ յորում գործէր, ի նմին ննջէր. (Վրք. հց. ձ։)
bench, form, seat, chair.
ՆՍՏԱՐԱՆ ՆՍՏԵԼԻ, Տեղի նստելոյ. բազմոց. աթոռ. կառք, եւ այլն.
Ամպք դողութեամբ եղեն նստարան համբարձմանն. (Ոսկ. կուս.։)
Զքսան ամ ոչ ընկողմնեցաւ, այլ ի նստելումնն՝ յորում գործէր, ի նմին ննջէր. (Վրք. հց. ձ։)
to lower, to diminish;
— զերկաթ, to fine down, to make subtile, to sharpen.
Նստուցանել ի վայր. ցածուցանել. ճնշել.
(Զերկաթ խիստ) յայնչափ թանձրութենէ նստել, տուայտել, եւ ասեղն մի փոքրիկ գործել. (Սեբեր. ՟Է։)
height, hill, eminence, summit, top, ridge, hillock;
promontory, cape;
hight, elevated
very high;
the Most
Սեպհականեալ անուն ճշմարտին Աստուծոյ, ըստ որում է իսկութեամբ բարձր ամենայնիւ, կամ Ամենաբարձր, որպէս ասի յայլ լեզուս. ὔψιστος altissimus եբր. էլիօն. տճկ.
Որոտաց տէր յերկնից, եւ բարձրեալն ետ զձայն իւր։ Որդի բարձրելոյ կոչեսցի։ Զօրութիւն բարձրելոյն հովանի լիցի ի վերայ քո։ Մարգարէ բարձրելոյ կոչեսջիր։ Այլ ո՛չ եթէ բարձրեալն ի ձեռագործ տաճարս բնակէ.եւ այլն։
Քահանայ էր Աստուծոյ բարձրելոյ։ Օրհնեալ է աբրամ յԱստուծոյ բարձրելոյ, որ արար զերկինս եւ զերկիր։ Օրհնեալ է Աստուած բարձրեալ։ Սաղմոս ասացից անուան տէրն բարձրելոյ.եւ այլն։
Բարձրեալ, ահաւոր՝ տէր, փառք քեզ։ Բարձեալ վասն վերին աթոռոյն ... Բարձրեալ ես դու յերկինս Աստուած։ Բարձրեալ ես դու յերկինս Աստուած։ Բարձրեալ թագաւոր, որ վասն մեր ելեր ի խաչ. (Շար.։)
Զի դու միայն սուրբ, դու միայն բարձրեալ ես, դու միայն տէր մեր Յիսուս Քրիստոս. (Ժմ.։ եւ Նար. ստէպ։)
Անսովոր է՝ ասելն Միսայէլի եպիսկոպոսի ի խչ.
Բաղաամ առակօք բարձրելովք մարգարէանայ. այսինքն բարձր առակօք։
height, eminence, zlevation, act of raising up, summit, sublimity, grandeur, highness.
ὔψος altitudo Բարձր գոլն, չափ ի ստորէ ի վեր, դիմաբաժանեալ ընդ խորութեան կամ ընդ ցածութեան. բարձրութիւն.
Զի՛նչ է լայնութիւն եւ երկայնութիւն, եւ բարձրութիւն եւ խորութիւն։ Արասցես զտապանն, յերեսուն կանգոյ զբարձրութիւնն։ Բարձրութիւնք լերանց՝ նորա են։ Որոյ բարձրութիւն իւր՝ բարձրութիւն մայրի։ Գողիադ...բարձրութիւն նորա վեց կանգուն եւ թզաւ.եւ այլն։
Ընդ բարձրութիւն հասակին հիացեալք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ի պաշտօն առին զերկին վասն գեղեցկութեան եւ բարձրութեան. (Մխ. երեմ.։)
ԲԱՐՁՐՈՒԹԻՒՆ կամ ԲԱՐՁՐՈՒԹԻՒՆՔ. որպէս Բարձր տեղի. բարձունք. երկինք.
Խնդրեա՛ դու քեզ նշան ի տեառնէ Աստուծոյ քումմէ ի խորութեան կամ ի բարձրութեան. (Ես. ՟Է. 11։)
Որ ի բարձրութիւնս երկնից բարձր բանիւք բարեբանիս. (Շար.։)
Ի բարձրութիւնս ելանէին, ուր ըզզանգակսըն հնչէին. (Շ. եդես.։)
Նայեաց ի գործս ձեռաց իմոց, եւ ի բարձրութիւն Երուսաղէմի։ Դու բարձրութիւն Երուսաղեմի, դու ցնծութիւն Իսրայէլի։ Աճեաց ի բարձրութիւն թագաւորութիւն նորա։ Ետու զայդ ի տուն Աստուծոյ իմոյ ի բարձրութիւն։ Երթալով յովսափատ մեծանայր ի բարձրութիւն։ Հպարտացաւ յոյժ բարձրութիւն նորա։ Փառք նորա լցան անարգանօք, եւ բարձրութիւն նորա ի սուգ կործանեցաւ։ Զբազումս չարչարեաց բարձրութիւն նորա.եւ այլն։
Ոչ է հնար ընդունել զբարձրութիւն զաւետեացն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Հանդերձ կատարելութեամբս եւ պատուոյս բարձրութամբ. (Յհ. իմ. ատ.։)
ԲԱՐՁՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բարձրամտութիւն, մեծամտութիւն.
Գիտացեալ զնախահօրն կործանումն, մանաւանդ թէ զսատանային՝ իսկ ի բարձրութենէ եւ ի հպարտութենէ լեալ. (Նար.։)
cf. Բարձրաձաղկ.
Ծառ բարձրուղէշ եւ պտղաւէտեալ. (Երզն. լս.։)
Յայգւոյն փշալից յայտնեցաւ որթն բարձրուղէշ. (Ոսկիփոր.։)
leg;
cf. Բարձ.
Մասունք մարմնոյ ի միջոյ եւ ի վայր իբրու կրկին բարձք կամ բարձօղ զծանրութիւն մարմնոյն. որ եւ Ազդերք. Երանք. եւ ստորին կողմանք նոցա մինչեւ ի ծունկս եւ յոլոգս կամ ի սրունս. ... որպէս յն. σκέλος, μηρός femur, femen
Արասցես նոցա անդրավարտիս կտաւեայս՝ ծածկել միջովք չափ, եւ բարձիւք չափ։ Մէջք նորա, եւ բարձք՝ պղնձիք։ Ի տալ տեառն զբարձս քո ի քակտումն, եւ զորովայն քո յուռուցումն։ Ոչ խորտակեցին զբարձս նորա։ Բարձք նոցա՝ բարձք ուղղորդք։ Բազուկք, եւ բարձք նորա իբրեւ զտեսիլ փայլուն պղնձոյ։ Եւ ոչ սասանեցան բարձք իմ։ Առնապանք պղնձիք ի վերայ բարձից նորա.եւ այլն։
Ի խարսխաց բարձիցս մինչեւ ցափն կառուցման լրութեան անդամոցս՝ չէ՛ առողջութիւն. այսինքն յոտից մինչեւ ցգլուխ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Որոց բարձք՝ այծից, եւ եղջիւրք ի գլուխս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անսովոր են հոլովքս.
Տո՛ւր ձեռաց իմոց զզօրութիւն ... եւ բարձանց իմոց զժուժկալութիւն բանաւոր անուացն. (Եփր. ծն. քրիստոսի.։)
natural.
Օրէնք ընդաբոյս՝ բարոյածինք՝ հաստատեալ կան ի բնութիւն նոցա (այսինքն ձկանց). (Վեցօր. ՟Է։)
goodness, probity;
benignity, mildness, clemency;
proceeds, produce.
Բառ ռմկ. պարութ. որ առ մեօք յարմարութեամբ ասի եւ ՎԱՌՕԴ. Փոշի արուեստական դիւրավառ ի պէտս զինուց.
ἁγαθωσύνη bonitas Իսկութիւն բարւոյ՝ հակակայ չարութեան եւ վատթարութեան. լաւութիւն յինքեան եւ առ այլս. առաքինութիւն. բարեգործութիւն, եւ բարերարութիւն. աղէկութիւն.
Քաղցրութիւն, բարութիւն, հաւատք։ Պտուղ լուսոյ ամենայն բարութեամբ է։ Զամենայն հաճութիւն բարութեամբ։ Յամենայն բարութիւնս արդարութեամբ։ Սիրեաց զչարութիւն քան զբարութիւն։ Ըստ ամենայն բարութեանն՝ զոր արար Իսրայէլի։ Զգթութիւնս քո, եւ զբազում բարութիւնս՝ զոր ետուր մեզ.եւ այլն։
Մեծ գետն՝ որոյ չորք վտակք են՝ սեռական առաքինութիւնն է՝ զոր բարութիւն անուանեն։ Գետն՝ սեռական առաքինութինն է՝ բարութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Չկամեցան զիւրեանց բարութիւնսն ծանուցանել անմտացն. (Փարպ.։)
Կարգեաց ստանալ զբարութիւն, եւ ոչ զգեղեցկութիւն. զի գեղեցկութեանն տուիչ ինքն է, եւ բարութեամբն զանձնիշխանութիւնն արար բարութեան. (Եզնիկ.։)
ԲԱՐՈՒԹԻՒՆ. եւ ԲԱՐՈՒԹԻՒՆՔ. Բարին. բարիք. բարի իրք. ստացուածք կամ իրք վայելելիք. բարիքներ, աղէկ բաներ.
Բարութիւն ամենայն երկրիս եգիպտացւոց ձեզ լիցի։ Տաց ձեզ յամենայն բարութեանց եգիպտացւոց։ Ո՞ ցուցցէ մեզ զբարութիւն։ Անձն նորա ի բարութեան անձինք ձեր։ Կեցցեն ի բարութեան անձինք ձեր։ Զքաղցեալս լցոյց բարութեամբ։ Տունս լի ամենայն բարութեամբք։ Զբարութիւնս երկրի կերջիք։ Անձն ունիս բազում բարութիւնս։ Այր զօրութեան ես դու, եւ բարութիւնս աւետարանես.եւ այլն։
Բազմաց յինէն հանդիպեսցիս բարութեանց. (Խոր. ՟Գ. 34։)
Բարութիւնք յուսոյն կենացն յաւիտենից։ Վայելել ի բարութիւնսն անպատում. (Յճխ. ՟Ը։)
ԲԱՐՈՒԹԵԱՆ. (յատկացուցիչ, փոխանակ ածականիս՝ բարի)
Գործք բարութեանց. այսինքն գործք բարիք, կամ բարեգործութիւնք, ստէպ ի նոր կտ։
crimination, imputation, calumny, false accusation;
pretext;
motive.
Առանց բարուրանաց իսկ լուծանէր զշաբաթն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
Aspen (poplar)
որ եւ ՀԱԳՆԻ. ըստ յն. ա՛ղնոս. ἅγνος hagnus, agnus, vitex իտ. aanocasto, vitrice ... Ծառ ուղղաբերձ ըստ նոճւոյ, եւ տերեւք նորա դիւրաշարժք ի հողմոյ, որ լինի ի ջրարբի տեղիս որպէս զուռի.
Եւ զբարտի ծառն մի՛ աւելի պատուէք քան զուռին եւ զկաղամախին, եւ զայլս ի ծառոց. եւ մի՛ կարծէք, թէ փայտ խաչին Քրիստոսի բարտի էր ... Այդ ծառ՝ որ բարտի անուանի, ի կռապաշտութեան ժամանակն ի պաշտօն առեալ էր նոցա. (Շ. թղթ.։)
cf. Բարուրանք.
Որպէս բարբուրանք. cf. ԲԱՐՈՒՐՔ. πρόφασις եւ այլն.
Զի՞նչ առ այսոսիկ կարասցես գտանել բարրանաց յօդուածս. (Սարկ. հանգ.։)
Եթէ՛ բարրանօք՝ եւ եթէ ճշմարտութեամբ։ Շնութեան բարրանօք՝ անհնարին դատաստանօք դատէին։ Ընդ իւրում թագաւորին բարրանօք իցէ (սուտակասպասն). (Ոսկ. եբր.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ի ճեսարանս՝ փառամոլ բարրանօք զցայգ ի ցերեկ փոխարկէին. (Անան. եկեղ։)
Անգործ արարէք զսուր նոցա՝ առ ի յոչ ճարակել զձեզ բարրանօք։ Անձամբ զանձն բարրանօք սիրել անտեղի է կարծիք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Լ՟Ե։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Ոչ է պարտ սնոտի բարրանօք՝ իւրաքանչիւրոց անձանց պատուամատոյց լինել. (Լմբ. պտրգ.։)
Զստութիւն ինչ կամելով ճշմատութեան բարրանօք ծածկել, եւ ճշմարիտ երեւեցուցանել. (Սկեւռ. յար.։)
Եւ զամենեսեան այսու բարրանօք (խաբէութեան) յիւր հաւանութիւնն ձգէ (նեռն). (Լմբ. յայտն.։)
to pretend, to feign.
ԲԱՐՐԵԼ ԲԱՐՐԻԼ. Պատճառանս կարկատել. բաղբաղել. եւ Կեղծաւորիլ.
Հնազանդեալ էին ... եւ զտարեւորական զհարկս՝ առանց բարրելոյ հարկէին. յն. անպատճառ. ἁπροφασίστως (Փիլ. իմաստն.։)
Հերձուածողն. բարրի քարոզել զհոգին սուրբ, եւ հայհոյէ զհոգին. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Բարրեմ.
ԲԱՐՐԵԼ ԲԱՐՐԻԼ. Պատճառանս կարկատել. բաղբաղել. եւ Կեղծաւորիլ.
Հնազանդեալ էին ... եւ զտարեւորական զհարկս՝ առանց բարրելոյ հարկէին. յն. անպատճառ. ἁπροφασίστως (Փիլ. իմաստն.։)
Հերձուածողն. (բարրի քարոզել զհոգին սուրբ, եւ հայհոյէ զհոգին. Սեբեր. ՟Գ։)
to benefit, todo good to.
Ո՛րչափ բարւոքեմ առ սոսա, ե՛ւս առաւել չարանան առ իս. (Ածազգ. ՟Է։)
happiness, prosperity, well-being.
εὑημερία dies faelix Ունելն զբարի օր, կամ զերջանիկ աւուրս. բարեկենդանութիւն, բարեկեցութիւն, բարեբաստութիւն, երջանկութիւն, յաջողութիւն. աղէկ օր, օրեր.
Սովորեցին յաղօթս կալ ... իբրեւ արեւ ծագէ, բարօրութիւն խնդրելով՝ զէապէսն բարօրութիւն, երկնային լուսովն զմիտսն առլնուլ։ Ընդ առաւօտն ... զճշմարիտ բարօրութիւնն եւ զճշմարտութիւնն ըղձիւք խնդրեն, եւ սրակնութիւն խորհրդոց եւ մտաց. (Փիլ. տեսական.։)
Յաւէժ բարօրութեամբ յղփանայի (ի դրախտին)։ Կատարելով միշտ զբարօրութեանցն դիպուածս։ Ըստ հեթանոսական յուսոյն, եւ վնասաբեր բարօրութեանն. (Պիտ.։)
Ընծայեցէ՛ք, որք ի սուգ՝ զմխիթարութիւնն, որք ի բարօրութիւն՝ զերկիւղն։ Հողմոց մանաւանդ գոյ հաւատալ՝ ոչ կացելոց, քան եթէ մարդկան բարօրութեան. (Ածաբ. կիպր. եւ Ածաբ. աղք.։)
Զընծայս բարօրութեան առաքել. իբրու ընծայիւք շնորհաւորել զբարի աւուրս. (Յհ. կթ.։)
exclamation.
ԲԱՑԱԳԱՆՉՈՒԹԻՒՆ ԲԱՑԱԳԱՆՉՈՒՄՆ. ἑκβόησις, ἑκφώνησις exclamatio, ἁπόφθεγμα acute dictum, et breve Սաստիկ գանչիւն, գոչիւն. ձայնարձակութիւն. հնչումն ուժգին. արձագանգ. եւ Առած ազդոյ.
Բացագանչութեամբ ձայնի վերուստ ի վայր զդացուցանէին արքային. (Յհ. կթ.։)
Բայց դու մի՛ յԱստուծոյ բացագանչումն ձայնի պահանջեր. (Լմբ. սղ.։)
Ամենայն՝ որ ի նիւթոյ է կազմեալ աղօտ իմն եւ ստուերային բացագանչումն հնչմանց ունի զիմանալեացն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Վասն ասացելոց բացագանչմանց. ո՛րգոն, ծանի՛ր զքեզ. եւ եթէ՝ մի՛ ինչ յոյժ. (Սահմ. ՟Գ։)
with uncovered head, bareheaded.
Տիկնայք եւ աղախնայք բացագլխաւ ընդ երկիր զանձինս իւրեանց քարշէին. (Արծր. ՟Դ. 12։)
absent, distant, remote, far off.
Բացակայիցն տարակացելոց գիրս գրէր. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Իսկ բացակայն՝ որ ո՛չ է տեսօղ. (Լմբ. ժղ.։)
Հեռաւորեալ բացակայ արասցէ զմեզ բոլորից տէրն (ի մոլորութեանց). (Զքր. կթ.։)
Ընդ սպիտակն հարկանին եւ ընդ սեաւն ... որ ուրիշ եւ բացակայ են գունովն. (Նիւս. կազմ.։)
to absent one's self, to go away.
Մի՛ բացակայեսցիս բարի առնել կարօտելոց. (Բրս. ապաշխ.։)
Ոց ախորժեն ... բացակայիլ զիւրեանց փափագելիսն. (Խոսր.։)
absence, rimoval, non-residence, distance.
Առանց անջատման եւ բացակայութեան՝ ի նոսա հնչելով. (Փիլ. ել.։)
Կամքն հեռի գտանէր բացակայութեամբ յԱստուծոյ։ Գրելն՝ զբացակայութիւն նշանակէ, որպէս որ հեռի է ի մէնջ՝ գրով տեղեկանայ. (Լմբ. սղ.։)
Ըստ տունջեան եւ գիշերոյ բացակայութեանց. (Արծր.։)
cf. Բացակայ.
Վաճառեսցեն զնոսա ի գերութիւն յազգ հեռաւոր բացական. (Յովէլ. ՟Գ. 8։)
Զորս յանդիման պատուել ոչ կարէին մարդիկ վասն հեռի բնակելոյ, զբացական տեսիլն՝ զնոյն օրինակ քանդակեցին. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 17։)
Բացականացն գոս բաղձալի. (Նար. ՟Թ։)
Նստիս օթագացեալ բացական. (Յոբ. ՟Բ. 9։)
cf. Բացական.
Չոքաւ առ այլ թագաւորս բացաձիգս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ծովք բազումք գտանին՝ հեռաւորք բացաձիգք ի միմեանց սահմանեալք վայրովք. (Վեցօր. ՟Դ։)
very or farther removed.
Եւ զի՞ եւս երկարս՝ պատուածօրէնս՝ բացականագոյնս շարագրեցից բանաստեղծութիւնս. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
divergent;
— աչօք, ակամբ, with open eyes.
Բաց աչօք հայեցօղ. յստակատես, կամ հեռատես, սրատես.
Այլ մեր բացահայեաց աչօք տեսեալ զլոյսն երկնաւոր. (Եղիշ. ՟Ե։)
evidently, manifestly, intelligibly;
formally, expressly.
Կարի յայտնապէս, բացերեւակի, անպատրուակ, ակն յայտնի.
to declare, to set forth, to explain, to utter;
to unfold, to clear.
Ընտանիս հաւատոց զաւազանաւն ծնեալսն բացայայտէ. (Ոսկ. գաղ.։)
(Հոգին սուրբ) ի յորդանան՝ բացայայտեաց տեսողացն զքեզ Աստուած կատարեալ. (Ճշ.։)
Զհանդէս մտերմութեանն բացայայտեն երկրաւորացս եւ երկնաւորացն։ Զխնամոցն Աստուծոյ բացայայտել առ պէտս արարածոց։ Զյակովբ սիրէ, որ բարի բացայայտի. (Ագաթ.։)
Զի եւ Քրիստոսի ոչ բացայայտեալ եղեւ յարութեանն ժամ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զմարդկային բնութիւնն բացայայտեալ ծանուցանեն։ Բացայայտեսցէ մեզ զճանապարհս իւր, եւ գնասցուք ընդ նա. (Զքր. կթ.։)
Բացայայտել որ ի պաշտամանն եկեղեցւոյ քարոզութիւն եւ աղօթք. (Խոսր.։)
Եւ բացայայտեալ եւս զմիոյ միոյ կարգացն զմեկնութիւնս. (Յհ. կթ.։)
ԲԱՑԱՅԱՅՏԵԼ. Ի դուրս տալ, վերբերել. եւ Բանալ. մերկանալ.
Երկիր զբոյսս եւ զծաղիկս բացայայտէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
declarative, determinative, significative, apodictical.
Առաւել սիրոյ բացայայտիչ այս է. (Ի գիրս խոսր.։)
Զնոյն ասել՝ (Ստեփաննոս՝ պսակ) նահատակութեան է յայտնիչ. (Ճ. ՟Գ.։)
Այսորիկ բացայայտիչ կամելով. (Լմբ.։)
evidence;
explanation;
developement, disentanglement.
Վասն բացայայտութեան աստուածային խորհրդոց պատարագին. (Լմբ. պտրգ.։)
exception, abstraction.
ἁπόληψις exceptio, interclusio, separatio Ի բաց առումն, զատումն, որոշումն. որ ըստ տրամաբանից հակադրի առադրութեան, այսինքն մերձադրութեան.
Հակադրութեանց առադրութեան եւ բացառութեան. ի ձեռն առադրութեան զբացառութիւն յայտնելով. (Անյաղթ վերլծ. Արիստ.։)
camp, campaign, plain.
Տեսեալ զդաշտ ընդարձակ յորում վարիցեն հարկիք եզանց ի բացավայրի ուրեք. (Վեցօր. ՟Զ։)
distant, far off;
camp;
suburb;
interval.
Յոյժ մեծ էր բացատն քան զձկտումն աչաց նոցա։ Այնչափ ճանապարհ էին գնացեալ. եւ բացատն յայտ առնէ զսահմանն ի լեռնէն ձիթենեաց յԵրուսաղէմ։ Աստեղք յերկինս դրութեամբ, եւ բացատուք կառուցեալք։ Կաճառք (աստեղաց) խիտ բացատօք. (Ոսկ. գծ.։ Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ի կոյսն.։)
Կիսաբոլորից բացատացն ... Ութամասնեայ բացատօք. (Պղատ. տիմ.։)
(Ասէ արիանոսն) Սուղ ինչ տամ բացատ լինելութեանն որդւոյ, զի եղիցի ծննդական. (Աթ. ՟Ը։)
Ի կիտէն կարի յոյժ մեծ է բացատն. (իսկ ի ստորակիտէն՝ ամենեւին նուազ. Երզն. քեր.)
Որ ոչ ունի բացատ, կամ զհասումն, որպէս զի ոչ է ումեք զրաւել. (Մաքս. եկեղ.։)
Յիսուն կանգուն բացատացն շուրջանակի։ Եւ եղիցի բացատ քաղաքին ընդ հիւսիսի՝ երկերիւր եւ յիսուն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 2։ ՟Խ՟Ը. 17.)
Ի բացատ յանյարկ տեղիս արտաքոյ (արտաքս) եւ քաղաքաց եւ շինաց, ասէին կալ յաղօթս. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Զթիւ աւուրց քոց լցից..., վասն ունայնութեան խորհրդականութեանն եւ առաքինութեան ոգւոցն բացատից. (Փիլ. ել. ՟Բ. 20։)
to explain, to set forth, to declare, to specify, to express;
to comment;
to remove, to scatter.
ἁποδίδωμι Որպէս Բացատուել. այսինքն ի բաց տալ. աւանդել. առաջի դնել.
Դատող իշխանութիւնն զպարտապանին զինչսն՝ յաղթողին բացատրիցէ։ Յաղթողին բացատրիցէ զինչսն պարտապանին. (Պղատ. օրին. ՟ԺԲ։)
Թէ եւ այնր սահմանի բացատրեցէք սահման ... եւ դարձեալ միւս սահմանին բացատրեցէք սահման։ Նորին առն սահման բացատրեցաւ. այսինքն առաջի եդաւ. (Սահմ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
(Ի յարութեան հասարակաց) իւրաքանչիւր տարր՝ զոր էառն, բացատրեն հրամանաւն Աստուծոյ (այսինքն աւանդեն տերանցն). (Տօնակ.։)
որ գրի եւ ԲԱՑԱԴՐԵԼ. որպէս Բացայայտել, մեկնել, մեկնաբանել, պարզել.
Բացատրեալ արտայայտեսցուք զսքանչելի խորհուրդն. (Զքր. կթ.։)
Եկեսցուք ի բացատրել եւ զօրինակ մեծի խորհրդոյ փրկչին մերոյ. (Անան. ի յովնան.։)
Րաբունօրէն բացատրեսցուք. (Ժմ.։)
որպէս բացադրել, ի բաց որոշել, մեկնել, զատուցանել. ի բաց դնել կամ արձակել.
Բացատրեալ ի նմանէ զարտաքուստ մտեալ զվատթարութիւնն։ Չէ՛ բաւական ցուցանել զճշմարտութիւնն, այլ կարեւոր է եւ զստութիւնն ի նմանէ բացատրել։ Իմաստունն հանապազ յընտրութիւն է՝ զբարին եւ զչարն բացատրել ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
Ո՛չ է զտեսակ հրոյ ի միմեանց բացատրել, եւ ոչ զխոնարհութեանն տեսակ ի նիւթ իմանալ. (Կլիմաք.։)
Քրիստոնէից ազգ բացատրին ի միմեանց իւիք իւիք։ Յո՛րքանս որոշին բարիքն, եւ յո՛րքանս բացատրին չարքն։ Բացատրին ի միմեանց զուր, եւ սուտ բանն. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. առակ.։)
to remove, to distinguish, to discern, to divide, to separate.
Զօտարն արիաբար որպէս զչար բացատրոհեաց. (Մաքս. եկեղ.։)
Հոտոտելիք զազդմունս զանազան հոտոցն առնլով՝ բացատրոհէ զնոսա ի միմեանց. (Գր. հր.։)
explanation, exposition, enunciation, elucidation;
commentary, gloss;
առանձին —, specification;
— նշանագրաց, the act of deciphering.
ἁπόδοσις redditio, assignatio, solutio, explicatio Ի բաց տըւչութիւն, այսինքն աւանդումն. առաջարկութիւն. լուծումն. մեկնութիւն.
Ստուգութիւն սահմանական բանի բացատրութեան. (Յհ. կթ.։)
Ոմանք պախարակեն զբացատրութիւն սահմանիս. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Այս բացատրութիւն յատկագունին եղիցի, որ է միայն տեսակ. (Պորփ.։)
Արդ յայտնի, եւ որ առ բազումս՝ բացատրութիւն հատուցման (բանիս՝) այս է։ Իսկ առ ի բարս՝ բացատրութիւնն է այսպիսի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
ԲԱՑԱՏՐՈՒԹԻՒՆ. ἁπόθεσις expositio, abjectio, ἁποτομή abscissio որպէս Բացադրութիւն. ի բաց դնումն, ի բաց որոշումն, հատումն. եւ Զատումն. զանազանութիւն.
Բազում բարութեանց պատճառք էին անստացուածութիւնն, բացատրութիւն առնելով զամենայն չարեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Զբացատրութիւն հին զատկին, եւ զներածութիւն նորոյ զատկիս. (Կամրջ.։)
Մարդասէրն Աստուած արժանի արասցէ զսա՝յետ բացատրութեան հերացն՝ ե՛ւ թողութեան յանցանաց։ Վերստին կնիք է այս բացատրութեան մեղաց, եւ բոլոր իսկ մեռելութեան գործոց ջնջումն. (Մաշտ.։)
Բացատրութեամբ ի նմանէն խորշեալ։ Բացատրութիւն պիղծ համարելոյն՝ եւ ողորմելոյս, է զղջումն եւ անզղջականութիւն։ Պատշաճաբար եդ առաջի բանս զբացատրութիւն քահանայութեան եւ կրօնաւորութեան։ Թերեւս բացատրութեամբ հեռի եմ ի նմանէ։ Կարօտիմք ուսանել զբացատրութիւն սոցա ի միմեանց. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ. եւ այլն։)
Իւղոյն բարեբաշխ բացատրութեամբ ի մասունս եօթանց առաջադրութեանց. այսինքն բաժանմամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
that opens;
key, picklock;
dilator.
Զաստուածեղէն անձրեւացդ զկեցուցանօղդ կաթուած՝ մատո՛ լսելեացս դրանց բացարան։ Ախորժողացն զերկնիցն կայան՝ զքեզ եդ առաջի բանալիք բացարան. (Նար. ՟Լ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)
much extended, vast, ample, full;
absolute, independent, despotic;
free;
distant, far.
Բացարձակ է (յայսմ վայրի) որդւոյ անուն, եւ առանց ունելոյ ինչ (յատկացուցիչ). (Առ որս. ՟Է։)
Բա՛ց ինձ բարեգութ զանսահման ողորմութեան բացարձակ դրունսդ. (Բենիկ.։)
Բարձր՝ բացարձակ բառ է. (Ի գիրս խոսր.։)
Բացարձակ անուն է (ըստ քերականաց), որ առանձինն իմանի։ Բացարձակ ասին, որպէս՝ Աստուած, հրեշտակք, հոգիք, միտք, բան. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Յայտնէ զբացարձակ խօսս Կարապետին. այսինքն զհամարձակախօսութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Կայր աշտարակ բացարձակ. (Պտմ. աղեքս.) այսինքն բարձր կամ մեծ, հայի եւ ի յաջորդ նշ։
Ելք երկոտասան աղբերացն ... ի բացարձակ տեղիս ծաւալեալ. (Փարպ.։)
Ի բացարձակ տեղեացն բերէին զհիւանդս։ Ի բացարձակ վայրաց եկեալ էին առ նա. յն. մի բառ, ի հեռուստ. πόρρωθεν a longe (Ոսկ. մտթ.։)
Որք զուռկանսն արկանիցեն, զատեալք բացարձակք յիրերաց կան ... բացարձակքն յիրերաց կան ... բացարձակքն տակաւ ի միմեանս մօտին. (Սեբեր. ՟Գ։)
(Երկչոտք վարին) հեռաձգութեամբքն եւ բացարձակօքն միշտ. քանզի աղեղնաւորութիւնք՝ վատասրտացն եւ անարեացն առանձին նահատակութիւն է։ Ձայնք մարդկան ի բացարձակ առաքեալք՝ բնաւորեալ են տկարանալ. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եւ է բացարձակն՝ մի ըստ այնմ, զի ոչ տեսանի, բայց ի հեռուատ հաւատով իմանի. իսկ միւսն՝ բացարձակ ձայնիւ լսի. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։)
Ի բացարձակ ասելոյն՝ յայտնի՛։ Բացարձակ ասէ, թէ կոյսն յղասցի. (Գէ. ես.։)
Ի գնացսն է՛ զի բացարձակ քայլեն (կենդանիք), եւ է՛ զի մանրաքայլս. (Նչ. քեր.։)
distance, interval, great extent, breadth.
Առաւելութիւն ընդարձակութեան, անպարագիր բացարձակութիւն։ Անպարունակ բացարձակութիւն։ Զիշխանականին (անձնիշխանութեան) զամենասփիռ բացարձակութիւն. (Նար.։)
Ջանայաք հատանել անցանել զերկայնութիւնն, եւ (կամ, եթէ) զբացարձակութիւնն դիտէաք։ Բորբոքեալ հուր սիրոյն՝ չանսայ բացարձակութեան. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Հազար եւ վեցհարիւր ասպարէզն զանչափ բացարձակութիւնն ցուցանէ ընդ դժոխս եւ ընդ հանգիստ արդարոցն. (Լմբ. յայտն.։)
remote, distant, far;
ի — լինել, to absent one's self, to quit.
Զդատաստանն Աստուծոյ բացեայ քարոզել. (Վանակ. յոբ.։)
evident, clear, open;
evidently, plainly, openly, clearly.
Առհասարակ ամենայն աշխարհի բացերեւ էր. (Ոսկ. մտթ.։)
Բայց Աստուծոյ բացերեւ տեսանին. (Վանակ. յոբ.։)
very far;
from afar;
out;
cf. Բաց.
ԲԱՑԷ. Ի ԲԱՑԷ. Ի բաց, ի բացեայ, մեկուսի, հեռի. πόρρω, μακρός longe, remotus եւ բայիւ ἁφίστημι, ἁφίσταμαι amoveo, absto հէռու.
Բացէ ի մէնջ դադարին. (Լմբ. սղ.։)
Ի բացէ (կամ ի բացեայ) էր յԵրուսաղեմէ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 29։)
Զի թէ հրէայքն հանդերձեալ էին ի բացէ կալ, եւ լսել զաստուածային բարբառն. (Շ. մտթ.։)
Եւ մի՛ ի բացէ առներ զողորմութիւնս քո. (Դան. ՟Գ. 35։)
ԲԱՑԷ Ի ԲԱՑ, կամ Ի ԲԱՑԷ Ի ԲԱՑ. մ. πόρρωθεν, μακρόθεν, πόρρω longe, procul, eminus որ եւ ԲԱՑՈՒՍՏ Ի ԲԱՑ. Ի հեռուստ, եւ Կարի հեռի. հեռագոյն. հէռւանց, հէռու.
Ի բացէ ի բաց ազդ առնէ տալ աւետիս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Բացէ ի բաց փախսական. (Ես. ՟Ի՟Բ. 3։)
Բացէ ի բաց հեռանան յերեսաց նոցա. (Եփր. յես.։)
Բացէ ի բաց հալածի։ Բացէ ի բաց գնացեալ (այսինքն խորշեալ), ասէին. (մեր կեանք Քրիստոս է. Յհ. կթ.։)
Շինել աղքատանոցս ի խորշս եւ ի զերծ տեղիս ... զի պաշտեսցեն զնոսա հարկաւ բացէ ի բաց. այսինքն ի մեկուսի վայրս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Մերթ՝ իբր Քաջ ի բաց. իսպառ. յոյժ յոյժ. ամենայնիւ. առ հասարակ. (յն. պէսպէս ոճով)
Փտեա՛ վաղվաղակի զամբարիշտս, եւ ծածկեա՛ յերկրի բացէ ի բաց առ հասարակ. (Յոբ. խ. 8։)
abject, despicable, low, vile.
ԲԱՑԸՆԿԵՑԻԿ, Ի ԲԱՑ ԸՆԿԵՑԻԿ. ἁποβεβλήμενος abjectus Ի բաց ընկեցեալ. մերժեալ. լքեալ, յետնեալ, խոտան, անարգ. երեսէ ձգած, մէկդի ձգած.
Կին ... դռնապան՝ բացընկեցիկ, եւ ոչ միոյ բանի արժանաւոր. (Ոսկ. պետր. եղ.։)
Բացընկեցիկ յերեսաց Աստուծոյ. (Վանակ. յոբ.։)
Մերկ եւ ի բաց ընկեցիկ արտաքս զայնորիկ մեռելոյ ընկենոյր մարմինս. (Պիտ.։)
Խոտանիցն բացընկեցիկ լինել. Զի մի՛ յորժամ բացընկեցիկ լինիցին, անպարտական զկորուստն համարեսցին. (Երզն. մտթ.։)
Զ՝ի բաց ընկեցիկն, եւ կոխան ի նմանէ եղեալ՝ թողլով։ Մի՛ ի բաց ընկեցիկ աստանօր լիցի. այսինքն մի՛ թողցի ի բաց՝ զանց առնելով. (Սկեւռ. լմբ.։)
զդիակսն բացընկեցիկ օթագացեալ ի վայրի. (Ղեւոնդ.։)
to lose all shame, to be shameless.
ԲԱՑԽՓԻԿ կամ ԲԱՑԽՓՆԻԿ. Կէս մի բաց, եւ կէս մի խփեալ. վեր ի վերոյ պարտըկած.
Մինչդեռ ամօթխածն իցէ, ստէպ խրատիցես ... մինչեւ քողընկէց բացխփիկն խաղայցէ։ Բացխփնիկ նափորտամբն խաղայցէ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ. (յն. այլազգ։))
act of opening, opening, discovery, expansion, extent.
Թագաւորացն տուրք պէտս ունին խանթից բացման դրանցն. (Խոսր.։)
Ընդ ինքեանս աղօթել յարդարէին բազում բացմամբ սրտի. (Սոկր.։)
Որպէս առաջին ադամաւն փակումն եղեւ դրախտին, երկրորդաւս եղիցի բացումնն. (Պիտառ.։)
who lives, sleeps in the open air;
shelterless;
uncovered, in the open air, under the open sky;
— լինել, to sleep, to lodge in the open air or under the stars;
to pass the night in the fields.
Պօղ ընդ ժամանակս ժամանակս բացօթեայ լինէր. (ՃՃ.։)
եւ ըսի բայի. ԲԱՑՕԹԵԱԳ ԲԱՑՕԹԵԱՅ. ἁγραυλέω, -ων ruri vel in agris pernocto, -tans, ἑν ὐπαίθρῳ sub dio. Որ ի բացի օթեալ ագանի. դուրս տեղ կեցած.
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց, եւ բացօթեգաց (յորոց սակի են եւ վրանաբնակք). (Կաղանկտ.։)
Բացօթէից հովուաց յայտնեալ, Աստուած փրկիչ՝ տէր եւ օծեալ. (Յիսուս որդի.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ամրանալ բացօթեայ ի լերինս. (Զքր. կթ.։)
cf. Բացօթեագ.
եւ ըսի բայի. ԲԱՑՕԹԵԱԳ ԲԱՑՕԹԵԱՅ. ἁγραυλέω, -ων ruri vel in agris pernocto, -tans, ἑν ὐπαίθρῳ sub dio. Որ ի բացի օթեալ ագանի. դուրս տեղ կեցած.
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց, եւ բացօթեգաց (յորոց սակի են եւ վրանաբնակք). (Կաղանկտ.։)
Բացօթէից հովուաց յայտնեալ, Աստուած փրկիչ՝ տէր եւ օծեալ. (Յիսուս որդի.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Պօղ ընդ ժամանակս ժամանակս բացօթեայ լինէր. (ՃՃ.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ամրանալ բացօթեայ ի լերինս. (Զքր. կթ.։)
powerful, omnipotent.
Իբր Ամենազօր. բաւականն (Աստուած).
Մեծ է տէր, եւ բաւականազօր, թէ՛ յերկնից ոք խնդրէ (նշան), եւ կամ յերկրի. (Ոսկ. ես.։)
cf. Բաւական լինել.
Զի՞նչ եւս ոք բաւականասցի վերաբերել բանիւ. (Պիտ.։)
Բաւական կամ հերիք համարել. շատանալ. հերիք սեպել, գոհ ըլլալ.
Յորոց ի յերկրէս միայն հրամայեաց նմա բաւականանալ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ բաւականանամ, այլ եւս առաւել խնդրեմ։ Բաւականանալ կերակրովք, կամ գիտելով. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Բաւականացայց հանապազորդեանն յանդիմանութիւն։ Նա՛ զի ո՛չ երկնիւք բաւականանայ, եթէ ոչ զայս ձեղուն օրհնութեան ծածկոյթ ունիցի. (Նար. կ. ՟Հ՟Ե։)
Զերկերիւրն բաւականացաւ. այսինքն շատ համարեցաւ, բաւական դատեցաւ. (Երզն. մտթ.։)
Եւ Ձեռնհաս լինել. կարել. ատակել. զօրել. բաւել. բովանդակել. հասնիլ, կարենալ.
Որչափ մերս բաւականանայ տկարութիւն. (Խոսր.։)
Զի բաւականասցի լսելն բանիցն ճշմարտութեան. (Յճխ. ՟Է։)
Ոչ բաւականացայ երբէք ի դատել ճշգրտապէս։ Կաթի միոյ ջրոյ ոչ բաւականանայ (Աբրահամ). (Նար. ՟Լ՟Ա. 4։)
Ո՞վ ոք բաւականանայ առ ծայրագոյն բանիցն հանդէս. (Ճ. ՟Գ.։)
ԲԱՒԱԿԱՆԱՆԱՅ, ասցի. եւ այլն. դիմազ. Բաւական է. հերիքանայ. բաւէ.
Որ ունիցի ինչս բացում, եւ սուղ ինչ ողորմութիւն առնիցէ, միթէ այն՝ փրկութեան բաւականասցի՞. (Մանդ. ՟Ը։)
Եւ ոչ ամենայն չորքոտանիք բաւականասցին յայրումն. (Արշ.։)
Տունս այս (աշխարհ) առ ի բնակութիւն արարչին ոչ բաւականացաւ. (Համամ առակ.։)
Այսոքիկ քեզ բաւականացեալ յառաջաբանութիւն։ Արդ այսքան բան ձեզ խրատու բաւականասցի. (Յհ. կթ.։)
(Գետք չորեքին) զանձինս մեղաց սաստկութեան զբոց զովացուցանե՛լ ոչ բաւականասցին. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
cf. Բաւական առնել.
Շատացուցանել՝ տալով զբաւական պէտս.
Զառժամանակեայ մարմինս օր ըստ օրէ հարկաւորօքն բաւականացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Բաւականացո՛ զիս զօրութեամբ սուրբ հոգւոյդ՝ կալ առաջի սրբոյ սեղանոյս. (Պտրգ.։)
capacity, ability, competence, aptness.
cf. ԲԱՒԱԿԱՆ. իբր Ձեռնհաս.
Զիա՞րդ կարիցէ ի նմին աստուածութենէն համարել որ չէն բաւակ ճանաչել զհայր. (Սեբեր.)
ԲԱՒԱԿ 2 (ի, աց.) ԲԱՒՂԱԿ. cf. ԲԱՒԻՂ. գրի եւ ԲԱՒԱԿ ըստ Հին բռ. ուր ասի.
Բաւիղ կամ բաւեղ, բաւակ, բաւղակ կամ բողակ. շինուածք ինչ՝ կամ առոյք (առուք) մանուածոյք, ստուերական։
Յաղագս բաւականութենէ կերակրոց. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Որպէս զի զամենայն բաւականութիւն ունիցիմք. (Ժմ.։)
Հարկաւոր բաւականութեամբ շատացելոց։ Իմաստասիրական բաւականութեամբ. (Պիտ.։)
Լիապէս բաւականութեամբ բաշխեալ ամենայնի։ Մի՛ զկամուրջ կենցաղոյս գրեսցես ինձ հանգստեան բաւականութիւն. (Նար. ՟Կ՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Ըստ բաւականութեան պահանջելոյ ժամուն պիտոյից. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ուստի՝ ԲԱՒԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ, իբր մ. Բաւականաբար. հերիք. լիով.
Բաւականութեամբ իսկ յայտ առնէ, թէ եւ այլն. (Կիւրղ. ծն.)
ἰκανότης facultas Ձեռնհասն գոլ. կարողութիւն.
Բաւականութիւն մեր յԱստուծոյ է. (՟Բ. Կոր. ՟Գ. 5։)
Կեանս ընձեռել զօրէ ինքնիշխան բաւականութեամբ։ Ինքեան միայն բաւականութեամբ նորոգեաց։ Քաւեա՛ ի պարտեաց ամենակատար բաւականութիւն. (նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Է. եւ ՟Ծ՟Բ։)
Զտաճարս աղօթիցն ըստ արժանի բաւականութեանն զարդարուն պահեսցին. (Կանոն.։)
to suffice, to be capable, to be able;
to furnish;
to suffer.
χωρέω capio, contineo, ἰκανός εἱμι idoneus sum, δύναμαι possum, valeo Բաւական լինել. իբր կարօղ լինել տանել. Եւ Կարել առնել. կարել. զօրել. տոկալ. ձեռնհաս լինել. տանիլ, հասնիլ.
Ոչ բաւէր նոցա երկիրն բնակելոյ ի միասին. (Ծն. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Ոչ բաւեմք այսպիսի՝ պատերազմել, եւ շինել միանգամայն. (Նեեմ. ՟Դ. 10։)
Ոչ բաւեմք արարածքս զարարչէն պատմել։ Ի վեր ունել ոչ բաւեն։ Ժուժալ բաւել տեսլեան։ Ոչ ոք կարէ թուել բաւել հասու լինել։ Հանդարտել բաւել։ Որչափ բաւեաց. (Ագաթ.։)
Զոր ոչ բաւեմ ասել զայնքան աղէտս տանջանաց. (Յճխ. ՟Ե։)
Որչափ միտք եւ հասողութիւն բաւեցին. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ամենայնի բաւես։ Բաւես առ նոսին։ Զքարն բաւես ցուցանել կերպարան ազդման. (եւ այլն. Նար.։)
Զձայնն միայն լուայ, այլ տեսլեան ոչ բաւեմ։ Ոչ բաւեմ ճառագայթիցն. (Ճ. ՟Գ.։)
Իսկ զայլ գաւառացն եւ քաղաքացն զանցս աղետից ո՞ր միտք բաւեն. այսինքն տանել կարեն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Տասնեակ է առ ի տանել եւ բաւել զամենայն զազգսն թուոց եւ բանից. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հողն պարսից չբաւիցէ ինքն ըսի ինքեան կարեալ լինի, անապատ լեալ առ ի նմանէ (առ յԱստուծոյ) փրկութենէն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ այսպիսի վաճառաց արդեօք ուրուք զի՞նչ գին բաւիցի. (Ագաթ.։)
ԲԱՒԵԼ. ἁναμένω, προσδοκέω expecto, praestollor Սպասել, ժուժել երկայնմտութեամբ. կալ մնալ. ռմկ. բոյել. բովել.
Կամ մնամ տեւեմ եւ բաւեմ եւ աղաչեմ, եւ ոչ կամիմ դառնալ։ Բժիշկ մի՝ որ ցաւածի օգնել կամիցի, տեւէ բաւէ եւ ժամանակին մնայ. (Ոսկ. ես.։)
Դադարեա՛ բաւեա՛, եւ ես մեծաւ առաւելութեամբ եւ զայն եւս շնորհեցից քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
διαμένω permaneo, perduro Յերկարել. տեւել. հասանել ցայն ինչ ժամանակ. կալ եւ մնալ. դիմանալ, հասնիլ.
Տեւէր բաւէր (պարիսպն) մինչեւ ի ժամանակս մակեդոնացւոցն իշխանութեան։ Տեւեալ բաւեալ ամս աւելի քան զհազար եւ զերեքարիւր։ Սոքա եպիսկոպոսք բաւեցին մինչ ի յադրիանոսի պաշարումնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առ սովաւ Աբրահամու աւուրք բաւեալք։ Տիգրանայ ոչ աւելի բաւեալ, վախճանի։ Ոչ աւելի բաւեալ քան զեօթն օր յետ մկրտութեանն՝ վախճանի. (Խոր. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 18. 87։)
Բաւեալ մինչեւ յաւուրս մեր։ Բաւեալ մինչեւ ցսնեքերիմ եւ ի Գրիգոր սպառեցան մահուամբ. (Ասող. ՟Գ. 7. 48։)
Բաւեալք ամս Յ՟Ի՟Դ։
to render sufficient, to give sufficiently;
to satisfy, to content;
to suffice.
Առնել, զի բաւեսցէ, կամ տեւեսցէ. բաւեցնել, օգտեցնել.
Զարհուրեցաւ, թէ գուցէ ոչ բաւեցուսցէ զպարգեւսն. յն. ոչ ունիցի. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 30։)
Եւ ոչ՝ եթէ զբնաւ իսկ զլայնութիւն երկրի փակէին, կարէին ի թանձրութիւն եւ յերկայնութիւն շինուածոյն բաւեցուցանել. (Կիւրղ. ծն.։)
Որ զբազում ժամանակս բաւեցուցեալ են երգք, (այսինքն հին երգք պահեալք) (Պղատ. օրին. ՟Բ։)