cf. Քանդակ.
• «քարի վրայ փորագրութիւն» Ոսկ. եփետ. որից քանդել «քակտել, աւերել, քայքայել, փուլ ածել» ՍԳր. «չարչարել. տանջել» Բենիկ. «քարի վրայ փորագրել» Պիտառ. քանդուած «փորագրութիսն, բա-նուածք» Սարգ. Իգն. Նար. քանդումն Խոր. Յհ. կթ. պտղաքանդ «վրան պտուղներ փո-րագրուած» Վկ. գէ. 38. դիւրաքանդ Նիւս. երգ. կրկնութեամբ՝ քանդքանդել Առաք. ատմ. 135, 233. տրա հետ միատին նաև՝
carving, sculpture, chiselling, chasing;
notch;
cameo;
բարձր —ակ, relief, relievo, embossment.
• = Պհլ. [other alphabet] որ է գաղափարագրով [hebrew word] h plvnt an, որ պէտք է կարդալ kandan «փորել, քանդել, աւերել» (Nyberg, Hilfeburh des pehleyi I 32 և II 119), *kandak «փորագրութիւն», պրս. [arabic word] kan-dan «կորզել, խլել. 2. փորել, բրել. 3. փո-րագրել», ❇ [arabic word] kanda «խլեալ, կորզեալ. 2. խրամ», [arabic word] kandak «խրամ, փոս», [arabic word] kandakār «քանդակագործ», աֆղան. kan-dal հպրս. զնդ. kan-, սանտ. khánati «փո-րել»։ Նոյն արմատից զանազան նախդիրնե-րով ունինք նկան<զնդ. ni-kan «թադելով թագցնել», վկանդել<զնդ. vī-kan, vī-kanti «փոսով անջատել, քանդել, փուլ ածել» (տե՛ս այս բառերը)։ Իրանեանից է փոխա-ռեալ ասոր. ❇ kandaq «փոս» (Bar-tholomae, Altir 437)։-Հիւբշ. 256։
• Նախ ԳԴ քանդակագործ համեմա-տեց պրս. kandakār ձևի հետ։ Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. քանդակի ևն։ Պատկ. Изcл. Lag. Ges. Abhd. 298, Հիւբշ. KZ 23, 20, Տէրվ. Altarm. 19և Նախալ. 50, Justi, Dict. Kurde 159 զնդ. kan սանս. khan ևն ձևերի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 46 ետրուսկ. canā-«գործ, արուեստագէտի գործ», Հիւնք. յն. ϰεντεω «խայթել», պրս. kandan։-Հիւբշ. 256 դնում է միայն քանդակ բա-ռը և զարմանալի է որ չի յիշում քան-դել։ Scheftelovitz BВ 29, 29 մբգ. šwenden «ոչնչացնել», անգսք. swīn-dan, գերմ. schwinden «անհետանալ» բառերի հետ՝ հնխ. svəndh-արմատից։ (Յիշում են կասկածով Walde 724 և Pokorny 2, 526)։
jar, large earthen vessel to contain corn.
• = Պրս. [arabic word] kandūk կամ [arabic word] kandū գէ աման ինչ մեծ որպէս կարաս, ի մէջ ո-րոյ արմտիս դնեն. ասւում է նաև [arabic word] kandūla՝ նոյն նշ.», [arabic word] kandūr «մեծ կողով, ուր դնեն արմտիս»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր-❇ [arabic word] kandūnā արաբ. [arabic word] kandūǰ նոյն նշ., արևել. թրք. [arabic word] kūnduq «շռնիճ»։-Հիւբշ. 256։
cf. Քանոն.
• -Թէև յն. ϰανών բառն է, բայց որովհետև այս ձևը տալիս է հյ. կանոն (տե՛ս անդ), ուստի պէտք է ենթադրել կա՛մ ասոր. կա՛մ պհլ. մի ձևի միջնորդութեամբ. (կայ ասոր. բացի ❇ qanūnā>կանոն ձևից նաև [syriac word] kanūntā>քանուն)։-Աճ.
cf. Կապնդեղ.
• = Պրս. [arabic word] kāsim, որ ԳԴ մեկնում է «է խոտ իմն որում մէնտիյք ասեն»։
tiling, roof;
ընդ or զցուոցն կախել, to let down through the roof.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skεwo-ձևից. սրա-նից ծագած ժառանգորդները ընդարձաև տե՛ս խուղ բառի տակ. նախնական արմատն է հնխ. (s)qeu-«ծածկել, պատել», որ ունի բազմաթիւ աճումներ, հայերէնի մէջ նոյն արմատից յառաջացած բառերն են խուղ, քիւ, ցիւ (Boisacq 539, 540, 882, Walde 534, Pokorny 2, 547-551)։
• Հիւնք։-Ուղիղ մեկնեցին միաժամանակ Տէրվ. Altarm. 47 և Müller SWAW 88 (1877), 9 դնելով sku «ծածկել» արմա-տից։ Նոյնը յետոյ անկախաբար և ա-ւելի ընդարձակ ունին Scheftelowitz BВ 28, 294 և Meillet MSL 18, 62 և 377։ Հիւնք. քիւ բառից։ Karst, Յուշար-ձան 426 չաղաթ. takav «կափարիչ»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Ղրդ. ցէվք «կտուր», Ալշ. Մշ. ցվիք, Խրբ. ցվիք (սեռ. ցվքի) «տանիք», Մկ. ցվիցք «քիւ, տան կտուրի դուրս կար-կառեալ մասը». «տանիք» իմաստով ունին նաև Ակն. Ապ. Արբ. Բղ. Բն. Զթ. Կր. Հզր Մշկ. Սս. Տիգ. Ք. սրանից է Զթ. ցիվիյձmյք, ցիվիրձmրք «քիւ, կտուրի ծայրը»։
cf. Նեպուկ.
• «բազմոտանի գիշահոտ մի որդ, ոձասանտր, թրք. խըրխայախ». ունին միայն ԱԲ. և Քաջունի, հտ. Գ. 241՝ իբր ֆր. scolopendre. սրանից նոր է կերտուած ցող-կենի «մի տեսակ բոյս, scolopendrium vul-gare Sm. (ըստ Տիրացուեան, Contributo §6)»։
shouts of joy;
air, song, glee, ditty, ballad;
pomp, show;
— բառնալ, to sing a song.
• , ո հլ. «ուրախութեան խաղ, երգ, պար, կայթիւն» Ագաթ. Ոսկ. ա. տիմ. Խոր. Ոսկիփ. (գրում է սխալմամբ ցոյց). որից ցցասաց Մաշկ.։
dew;
չիթ —ոյ, dew-drop;
— քաղցրածաւալ, the gently-falling dew;
— քաղցրութեան, the benign dew.
• Klaproth, As. pol. 105 պրս. êeh, cih «ցօղ»։ ՆՀԲ լծ. ռմկ. շաղ, եբր. թալ։ Մորթման ZDMG 24, 80 կցում է թրք. [arabic word] čiy հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Altarm. 43 սանս. stu «կաթկթիլ», stīka «կա-թիլ, կայլակ». կրկնաւորն է հյ. ցնցուղ։ Հիւնք. լտ. sol «արեգակ» բառից։ Մառ ЗВО 19. 171 վրաց, ցվարի, մինգր. ցունջի, ցունդի հոմանիշների հետ յա-բեթական արմատից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 297 հյ. շաղ և պրս. zāla հոմանիշների հետ։
and.
• գործածական չէ բառասկզբում. յետին տաղաչափների կողմից միայն՝ ւ-ով սկսող բառեր ունենալու համար՝ հնարուած են մի խումբ ձևեր. սրանք շինուած են՝ 1. հ-ով սկսող բառերի սկիզբը հ-ի տեղ դնելով ι. ինչ. ւիանալ<հիանալ Շնորհ. տաղ. ւիւանդ <հիանդ Գնձ. ւիւթ <հիւթ Գնձ. Նար. տաղ. ւիւծեալ<հիւծեալ Շար. ժմ. ւիւել <հիւսել Շար. տաղ. տվիւ<հովիւ Տաղ. հմմտ. նոյն։ պէս ւ տառի անունը՝ հիւն. 2. իւ-ով սկսող բառերի սկիզբը աւելացնելով ւ ինչ. ւիւղե-նի<իւղենի «ձիթենի» Նար. տաղ. յար. ւիւր<իւր Շնորհ. տաղ.։ Սրանցից դուրս գտնուած բառերը հետևեալներն են-
head-hand, veil.
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ padām «ըստ զրադաշտա-կան դենի՝ աղօթքի ժամանակ քիթն ու բերա-նը կապելու կողպատ, որով մարդուս անմա-քուր շունչը արգիլւում էր սուրբ կրակին դիպչելուց», փարս. panām, panōm, պրս. [arabic word] fadām «փադամ, որ է պարտակ ին։ զոր կալնուն կանայք զերեսօք իւրեանց»։ Պհլ. ձևը տալիս է հյ. փադամ. բայց նրա հետ կար անշուշտ նաև աւելի հին padān, ձևը, ինչպէս ցոյց է տալիս զնդ. [other alphabet] paitidāna-հոմանիշը և որից ձևացած է հյ. փադան։ Զնդ. մայր ձևը կազմուած է paiti-մասնիկով dā «դնել» արմատից և բուն նշ. «դէմը դրուած» (Bartholomae, Altir. Wort. 830)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև թալմ. [hebrew word] fadāmā, արաբ. [arabic word] faddām, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 529 մեկնում է «շորի կտոր, որ զրադաշտականները ջուր խմելու ժամանակ բերանին են կատում»։ Իրանեան ձևերի ձայնափոխութեանց վրայ տե՛ս Benveniste 33, BSL л 99, էջ 158։-Հիւբշ. էջ 254։
horse, stallion.
• = Արաբ. [arabic word] fahl «որևէ անասունի ա-րուն. այսպէս՝ ձիու, ուղտի ևն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 310)։-Աճ.
wood;
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
• , ի հլ. «փայտ. 2. ծառ. 3. կախա-ղան» (հմմտ. կախել զփայտէ=պրս. badār kasidan) ՍԳր. որից փայտ ընկենուլ «վի-ճակ գցել» Եղիշ. Բ. էջ 39 (սրա համեմատ էլ Բառ. երեմ. էջ 333 ունի քուեայ «փայտ». հմմտ. Կովկասի արդի գւռ. չօփ քցել «վի-ճակ գցել, քուէարկել»<պրս. [arabic word] cōb «փայտ» բառից). փայտաբեր Յես։ թ. 21 փայտագործ Ագաթ. փայտակերտ ՍԳր. փայտակոյտ Ես. լ. 33. փայտակոտոր Օր. իթ. 11. Յես. թ. 21, 27. փայտակոփ Եփր. թգ. փայտատ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. 455. էր ընդ եղբ. 44. փայտեղէն ՍԳր. անփայ-տակերտ Եւս. քր. փայտանալ «ցրտից փայտ կտրիլ» Մծբ. 192. փայտ համարոյ «հաշուեփայտ. տճկ. չէթէլէ» Լմբ. մատ. 107 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). խաչափայտ Ա. պետր. բ. 24. Ա-գաթ. մայրփայտեայ Ագաթ. լաստափայտ Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. եղևնափայ-տեայ ՍԳր. նաւափայտ Իմ. ժդ. 1. նոր բառեր են փայտաշէն, ձեռնափայտ, վառե-լափայտ, լուցափայտ, հաշուեփայտ, փայտ-ածուխ, փայտային, փայտոջիլ, փայտփոր, փայտփորիկ ևն։
• Վրդ. ծն. ա. 12 և Տաթև. հարց. 214 հանում են փտիլ բայից։ Klaproth. As pol. 101, 142 զնդ. pjar և սամոյէդ pjā, pā։ Bugge IF 1, 455 (նոյնը նաև Scbeftelowitz BВ 29, 41) պայթել բա-ռի հետ՝ կցում է սանս. bhédati, լտ. findere «ճեղքել», յատկապէս «փայտ ճեղքել» ձևերին։ (Մերժում է Pokorny 2 139)։ Հիւնք. յն. παιδεία «խրատ, կրթութիւն, պատիժ ևն»։ Patrubány SA 1, 212 հբգ. spalten «ճեղքել», մբգ. spelte «ճեղքած փայտ» բառերի հետ։ Liden, Stud. z. altind. 34 հհիւս. biti «գերան», հնխ. bhid-«ճեղքել» արմատից։ Lewy KZ 40 (1906), 422 անգսք. spitu, լտ. spissus «պինդ, ա-մուր», լիթ. spēst «ճնշել»։ Kорщъ, թրգմ. Հովիտ 1914, 470 չերքէզ. pxa «փայտ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Մառ, яфeт. cбор. 1, 55.
• ԳՒՌ.-Ագլ. փայտ, Ախց. Կր. փատ, Ակն. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ։ Պրտ. Սչ. Սեբ. Սվեդ. փադ, փmդ, Ղրբ. փmդ, փրէդ, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. փէտ, Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Տիգ. փէդ։ Նոր բառեր են փայտաման, փայտանոց, փայտաջուր, փայտատաւոր, փայտարար, փայտել, փայտեփուր, փայտումիս, փայտ-տր. փայտռկել։ Հետաքրքրական ձև է Ալշ. Մշ. փիցուկ «սատկած», որի բայն է փիտնալ «սատկիլ», որից երևում է թէ հինն է փի-տանալ<փայտանալ և փիտացուկ >փիտ-ցուկ >փիցուկ։
• ՓՈԽ.-Լազ. փատի «տախտակի կտոր» (Մառ, Լազ. քերակ. 193). վրաց. գւռ. Եօհ»-ტοთი սիչափեթի կամ ჩიჩაφοთი չիչափե-թի «նոր կարելու ժամանակ կօշիկը շուտ տալու փայտ» (<հյ. *շրջափայտ), նաև კარაბეტი կարապետի «կարափալտ. եռան-կիւնի փայտեայ պրիզմա, որի վրայ կօշ-կակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (Бeридзe, Гpyз. rлocc. nо имер. и paq'. говоpaм CIeт. 1912, էջ 39 և 20)։
trumpet.
• ՀՀԲ իրարից զանազանելով գրում է բամբիռն «մատի ծնծղայ, թրք. չալփա-րա, չէնկի», իսկ փանդիռն «գալարա-փող»։ ՆՀԲ անորոշ կերպով մեկնում է բամբիռն «թերևս որպէս թամպուռ կամ սանդուռ, կամ ծնծղայ մեծ և փոքր, որ-պէս զիլ, չալփառա ևն». իսկ փանդիռն «իբրու նուագարան բախողական պէս-պէս. որպէս երգեհոն, քնար, և սանդուռ, թամպուռ ... որպէս քնար երեքաղեան». և համեմատում է յն. փանտո՛ւռա ձևի հետ։ Գրեթէ նոյնն է նաև ՋԲ։ Եւրո-պա 1851, 19 հանում է բամր=առս. ձըրկեկ ձայն մ'ունեցող աղեբախ նուա-գարան մը պիտ'որ ըլլայ»։ Böttich. Arica 48 և Lag. Gesam. Abhd. 274 լիւդ. և օսս. ձևերի հետ, բայց նաև իտալ. mandora, mandoline։ Էմին, Հայ. հեթ. կր. (Յոյս 1875, 408) աղի-քով մի նուագարան է ընդունում։-Հիւբշ. 395 դնում է ծագումն անստոյգ փոխառութեանց շարքը։ Բամբիռ և փանդիռ երաժշտական գործիքների ձևի և կազմութեան վրայ, իբրև երկուսը իրարից տարբեր բաներ, բաւական ընդարձակ խօսում է Գ. Լևոնեան՝ Ազգ. հանդէս ԺԴ 91-95։
crevice, rift, cleft;
cave, cavity, hollow, hole;
hollow.
• «յետի կողմն գլխոյ. зaтылокъ (ծոծրակ)», այս իմաստով ունի Կ. Սա-րաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788, էջ 119, 161։
cf. Մեղեդի;
thin skin, pellicle, cuticle, film, husk;
secundine.
• «թև». արմատս առանձին գործա-ծական է միայն արդի գաւառականների մէջ. այսպէս Ախց. փէռ «անիւի շառաւիղները», Ջղ. Վն. փառ, Բբ. փէռ «ջաղացքի անիւի թեւերը, որոնց զարնուելով ջուրը՝ անիւը պտտւում է. ֆր. aube»։ Բայց սրա հին գոր-ծածութեան ապացոյց է խեչափառ «խեցգե-տին» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 37. Մխ. բժ. 43, 55, Վստկ. 74, Սանահն. (բուն նշանակում t «խէչից՝ կողքից թևեր ունեցող»)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սլմ. Սչ. Վն. Ախց. Սվեդ. Տիգ. Սեբ. փառք, Ասլ. փառք, փառ*, Տփ. փարք, Մկ. փառք1. թրր-քախօս հայոց մէջ՝ փառք Ատն. «փառք», փառաբmնել օլմաք Ատն. «ուրախանալ», առօք փառօք էնկ. «առօք փառօք, ամենայն ևառաւորութեամբ» (Բիւր. 1898, 789).-նը-կատելի է Տփ. փարավուլ<փառաւր՝ ը-ր >-լ ձայնափոխութեամբ, որ վրացերէնի ռովորական տարանմանութեան երևոյթն է։
• = Յն. φασιανός բառն է. բուն նշանա-կում է Փասիս գետի շուրջը և եզերքները. որից ό φαοιανბς ὄρνις կամ պարզապէս φασιανύς «Նոյն գաւառին յատուկ մի տե-սակ թռչուն, փասեան», բառս տարածուած է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [arabic word] fasyānā, լտ. phasianus, իտալ. fagiano, ֆրանս. faisan, մբգ. fasān, ռուս. фaзанъ ևն։
chattering, prattling, tale-bearing, whispering, slanderous, back-biting.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «քսու, բամբասող» Ա. տիմ. ե. 13. Սիր. իա. 31. որից փասքսել «շաղփաղփել, բամբասել»՝ Սեբեր. 178. Կնիք հաւ. 217. յետնաբար շրջուած ձև է քսփուս Մխ. դտ. Վրք. հց. հմմտ. նաև քոմոս (տե՛ս քուս արմատի տակ)։
• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Գ. 497, «Ելեալ է ի յն. ֆասքօ «շատախօսել», որոյ իգական ընդունելութիւն ֆասքուս
opulent, wealthy, rich;
abundant, copious.
• . ի-ա հլ. «ճոխ, հարուստ». աւս բառը չէ՛ գործածուած ոսկեդարեան գրականութեան մէջ, բայց սովորական է յետոսկեդարեան շրջանին. ինչ. Ոսկ. յհ. ա. 21. Ածաբ. մկրտ. Նար. Լմբ. պտրգ. որից փարթամանալ Նար. Սարգ. Ոսկիփ. փար-թամացուցիչ Խոր. ի գն. մեծափարթամ Պիտ. փարթամութիւն Ոսկ. յհ. ա. 42. փար-թամաշնորհ Յհ. կթ. բազմափարթամ Պտմ. աղէքս։ Ըստ Ե. եպս. Դուրեան, Բազմ. 1909, 161 փարթամ բառը գործածուած պիտի լի-նի նաև Դան. ա. 3 «... ածել յորդւոց գե-ռութեանն Իսրայելի և ի զաւակէ թագաւո-րութեանն և ի Պարթևաց մանկունս անարա-տըս», որ յետոյ աղաւաղուելով եղաւ «և ի Պարթևաց». աղաւաղութիւնը ակներև է, ո-րովհետև նոյն տեղը եբրայեցին ունի [hebrew word] umin-hapartomim «յիշ-խանաց», որից և յոյնը տառադարձութեամբ -ἀπὸ τῶν φορϑομμὶν (այլ ձ. πορϑομμειν), Այսպէսով փարթամ բառը մի անգամ գոր-ծածուած պիտի լինի Ոսկեդարում։
• նոյն Arm. Gram. էջ 255 մերժում է ձևի և իմաստի տարբերութեան պատճառաւ-Scheftelowitz BВ 29, 36 իբրև բնիկ հայ կցում է սանս. sphāra «մեծ. ու-ժեղ», հսլ. sporū «ճոխ» բառերի հետ։ (Յիշում են կասկածով Walde 618 և Pokorny 2, 657 հնխ. spē-«գիրանալ, հաստանալ, պարարտանալ» արմատի տակ)։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 592 ար-մատը դնում է գւռ. փարթ «փորոտիք»։
• ԳՒՌ.-Ախց. փարթամ, նաև Պլ. Սեբ. Տիգ. փարթամ «խոշոր կազմով, պարթև. յաղթակազմ (մարդ)», Շմ. փարթամ «հա-րուստ, ճոխ. 2. ժանտախտ», Սչ. փարթամ «անամօթ, անպատիւ (միայն իգական սեռի համար գործածուած)»։
at least.
• «գէթ, գոնէ, գոնեա՛» Ոսկ. ես. էջ 103. Եփր. ա. տիմ. 243. Կոչ. 98. Եւագր. Համամ. քեր. 285 (իբրև հոմանիշ գեթ և գոնեա բառերի), «փոքր, քիչ» (այս նշանա-կութիւնը չունի ՆՀԲ) Սոկր. 150 (Ի ջանի ոչ ի փարթարում լինէր)։ Սրանից են նաև Սոկր. 332 «Ոչ կամիմ, ասէ, իբր գործոյ կերակրոյ, հպիլ, այլ իւր փարթարի»=յն. ως παρεργω («իբր երկրորդական անկարևոր բանի», որով և ուղղելի իբր փարթարի), Սոկր. 280 «Ո՜՛չ փաթարաբար էի ընթերցեալ»=յն. μη παρέρ-γως ἔντέτυχήϰασιϰ («հարևանցի, վերիվերոյ», որից երևում է որ բառը պէտք է ուղղել փարթարաբար)։
cf. Փարջ.
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Ռ. Տփ. փարչ, Ասլ. փարչ, փարշ, Հճ. փmրչ (<փառչ), Ագլ. Ալշ. Երև. Ջղ. Սեբ. Տիգ. փառչ, Մշ. փառչ. փառճ, Սլմ. Վն. փmռչ, Հմշ. փայչ։
parasang, ancient Persian measure of length.
• = Իրանեան փոխառութիւն է։ Իրանեանի մէջ բառս ունէր երկու ձև՝ պհլ. [other alphabet] frasang և հիւս. պհլ. *frasax (հմմտ. Me-illet MSL 17, 247), այն է հպրս. *fra-san-ga-և *fra-saxa-(Nyberg, Hilfsbuch 2, 73), որոնց յարաբերութիւնը անստոյգ է։ Առաջինից են ձևացած պազ. farsang, գի-տաևան սոռռռ. 'βs'nγ (Benveniste ՀԱ 1927, 764), պրս. [arabic word] farsang, որից փոխա-ռեալ են յն. παρασαγγης (Հերոդ.), լտ. parasanga, ֆրանս. parasange, farsange ևն. երկրորդից ձևացած են քրիստ. սոգդ. fex <*fasax<*farsax (MSL 23, 128) և փոխառութեամբ ասոր. [syriac word] parsaxa և արաբ. [arabic word] farsax հոմանիշները։-Հայերէն հրասախ գալիս է հիւս. պհլ. *fra-sax ձևից. նախաձայնը վերջաձայնից ազ-դուելով (հմմտ. հարբուխ >խարբուխ) բա-ռը յետոյ դարձած է խրասախ և սղմամբ՝ հրասխ, խրասխ. յետին փարսախ ձևը փո-խառեալ է արաբ. farsax-ից, իսկ փարսանգ պրս. farsang ձևից։-Հիւբշ. 183։
bright-eyed, mild-looking.
• -Կրկնուած է *փառ «փայլ» պարզ ար-մատից, որ տե՛ս գւռ.։
spouse, bridegroom;
husband;
son-in-law.
• Lag. Urgesch. 536 գրելով պեսայ՝ հարցնում է թէ չի՞ պատկանում paç «կապել» արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 159 յն. πόσις, լիթ. patis «ամուսին» և հյ. պետ։ Karolides, Iλ. ουγϰρ. 96, 207 սրանց վրայ աւելացնում է նաև կա-պադովկ. ποσάϰα որ յարգական մի պատուանուն է։ Հիւնք. պրս. բատշա, բաշա «թագաւոր» բառից։ Müller WZ-KM 10, 355 ենթադրում է որ յն. πιις «տղայ, մանուկ» բառը անցել է նախ ասորերէնի, ուր տուել է [syriac word] *paisā ձևը, որից էլ փոխ է առնուել հայ. փեսայ. Patrubány ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhend-«կապել» արմատից։ Թի, րեաքեան, Արիահայ բռ. 323 պսակ բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փեսա, Ալշ. Ախց. Գոր. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. փէսա, Տիզ. փէսm, Ղրբ. փրէ՛սա, փը՛սա, Ագլ. փm՛սm, Ավեդ. փիսօ.-Նոր բառեր են փեսադարճ, փեսախաշ, փեսախում, փեսականչ, փեսա-տես, փեսատէր, փեսացու ևն։
feather;
նուրբ, մանր —ք, down, soft feathers;
խոշոր —ք, master or longest quills;
յարդարել զ—ս, to preen, cleanse or dress the feathers;
աւել ի փետրոց, featherbroom.
• նոնութեանց պատճառով։ Տէրվ. Նա-խալ, 92 սանս. pattra, լն. πτερόν ևն ընտանիքի հետ։ Bugge KZ 32, 40 փետուր դնում է շրջուած թեպուր բա-ռից, իսկ այս էլ թև բառի հետ՝ կցում է յն. πτερόν, πτερυς ձևերին։ Հիւբշ. 500 մերժում է թէ՛ այս և թէ pattra, πτερόν ընտանքի համեմատութիւնը։ (Համապատասխան հյ. ձևն է թիռ, որ տե՛ս առանձին)։ Հիւնք. դարձեալ լն. πτερον։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 փետել բայից է հանում։ (Այսպէս են նաև Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 1ο7 և Scheftelowitz KZ 54 (1927), էջ 231,-Petersson յիշեցնում է լտ. plu-ma=լիթ. plunksna «փետուր» ծագած «պոկել» բայից. հմմտ. լեթթ. pluzu «փետել»)։ Մ. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 յն. πέτομαι, լտ։ prae-pets, հբգ. fedana ևն։ Karst, Յուշարձան 415 թև բառի հետ՝ մոնգոլ. dabi-debi, ճապոն. tobi, թրք. dai «թռչիլ»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 և սրանից անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, N 5, էջ 393 կամիս. p'etar կամ pettar «փետուր, թև» բառի հետ։ Բայց որովհետև այս բառը նոյն է վերի pter-ընտանիքի հետ, որ տալիս է հյ. թիռ, թեր, թերթ, ուստի փետուր միայն փոխառութիւն պիտի լինի կա-միսերէնից։ Առանձին քննութեան կա-րօտ հարց է։
• ԳՒՌ.-Վն. փիտուր, Սլմ. փիտուռ, Սվեդ. փիդէօր, Մրղ. փութուր.-շրջմամբ փ և տ տեղափոխուելով և ձայների աստիճանը փոխանակելով՝ Ջղ. թեփուռ, Գոր. Ղրբ. Շմ. թէփուռ, Ագլ. թmփիւռ, Ախց. կր. թեպուր. Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. թէբուր, Ակն. Ռ. թէբուռ, Ասլ. թէբիւր, Զթ. թօբույ, թօբուր, Հճ. թուբուլ.-կրկին ձևերն էլ ունի Սեբ. փէդուր, թէբուր։-Ածանցեալ ձևով Ալշ. փէդռել, Երև. թէբռէլ «հաւը ևն փետրատել» (փետռել ձևով յիշում է Բառ. երեմ. էջ 273)։ նոր բառեր են փետրակալել, փետրահան, փետրփոխուկ, անփետուր։-Rivola, Բառ. հայոց 1633, էջ 134 և 376 ունի թևուր «փե-տուր» ձևը, որ ծագում է թեպուր բառից՝ թև բառի նմանութեամբ ձևափոխուելով։
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
• ՆՀԲ (տե՛ս փթթել և ծաղկափթիր) լծ. եբր. և արաբ ֆէթ, ֆաձաթ, ֆա-թահ «բանալ», որից եփփաթա «բա-ցի՛ր»։ Հիւնք. փտիլ բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233բ կրկնուած *փիթ պարզա-կանից։
• ԳՒՌ.-Վն. փըթըթէլ «ծաղկիլ. 2. ման-կիկը քնից արթնացած ժամանակ՝ երեսը կարմիր ու սպիտակ փայլիլ», Մշ. փտպտիլ. -Rivola, բառ. հայոց2 376 ունի փթըթրիլ «ծաղկիլ»։
powder, dust, sand, etc.
• ԳՒՌ-Նոյն է փթուր Ղզ. «կտոր, ծուէն» (շորի, փայտի, թղթի ևն), փթռակ Ղզ. «փը-տած», փթռանք Ղրբ. «մէջը փուտ, փուճ». երևի թէ նոյն է և փթիր «վառելու աթար» Պտմ. ԺԹ դարից (Դիւան ժ. էջ 128), որի գաւառական ձևերն են Երև. փթիր, Խլ. փը-թեր, Շմ. փիթիր, Մշ. պտրուկ (իմաստի յա-րաբերութեան համար հմմտ. ցանել «սփռել» և ցան «թրիք»)։
• «երկինք, երկնակամար» Վրք. դիոն. էջ 36, «աստեղատուն» Տօնակ. («Ջաս-տեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն». այստեղ բառը յգ. հյց. է, ինչպէս զաստե-ղատունս, ուստի սխալմունք է՝ երբ ՆՀԲ դնում է ուղ. փիլաքս)։
cloak, mantle;
priest's mantle.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «անթև վե-րարկու, կրկնոց» Բ. տիմ. դ. 13= Եփր. բ. տիմ. 257. «կրօնաւորի վերարկու» Սարղ. յուդ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 76, Վրք. հց. Լմբ. առ Լև. էջ 218, «ծածկոց, վարագոյր» Բրս. մրկ. էջ 354 (գրծ. փիլոնաւ), որից փիլոնաւոր Ոսկիփ. (ըստ ՀՀԲ) գրուած է նաև փիղոն Եփր. բ. տիմ. 247։
• ՀՀԲ յունարէնից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 608 «ի յն. ֆէլօ՛նի, հա-մարեալ բառ լտ. փէնուլա»։ ՆՀԲ յն. ձևերի հետ նաև լտ. ֆէ՛նուլա և վրաց, վիռօն։
• ԳՒՌ-Այ». Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փիլոն, Ախց. Երև. Ննխ. Կր. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. փիլօն, Մրղ. փիլուն, Հմշ. Սեբ. փիլէօն, Մկ. փի-լիւն, Զթ. փիւիւն, Սվեդ. փիլլիւն, Շմ. Ղրբ. փէլուն, Ասլ. փիլան. բոլորն էլ «կրօնաւորի վերարկու» իմաստով.-կարևոր է յիշել փիլոն Բլ. «ցորենը դեռ հասկի մէջ եղած Գամանաև հատիկի վրայի կեղևը, որ կալսե-լով պիտի բաժանուի»։
poor, miserable.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. (s)phen-արմա-տից՝ -ատ մասնիկով. հմմտ. յն. πενοթαὶ «չաթչարանքով աշխատիլ, աղքատ ու չքա-ւոր լինել», πόνος «տառապանք, յոգնո։-թիւն», πονεῖν «նեղուիլ, տառապիլ», πονηρός «վատ վիճակի մէջ, պակատաւոր, չար. տաժանագին», πενης «կարօտ», πενία «աղ-քատութիւն, կարօտութիւն», πενιχρός «աղ-քատ»։ (Այս բառերը դնում են հնխ. spen-«հենուլ» արմատից, բայց ի հարկէ նշանա-կութեամբ շատ հեռու են) (Boisacq 767, Pokorny 2, 661)։-Աճ.
dirty, filthy.
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. Տփ. փնթի, Ասլ. Ախց. Սեբ. փինթի, Ալշ. փնտի, Սվեդ. փնթա, Ննխ. փնթի կամ փինթի, Ղրբ. փնթէ «կեղտոտ, անճարակ, թափթփած»։ Նոյն բառը ունին նաև Ագլ. Ակն. Խրբ. Վն. Չրս. «կեղտոտ» և Արբ. «տգեղ, չար և գէշ» նշա-նակութեամբ։ Նոյնպէս Ատն. և էնկ. փինթի «կեղտոտ» (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են փնթիկ Վն. և փնթիփարախ. Ղրբ. «կեղտոտ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ფინთი փինթի «զզուելի, կեղտոտ, կեղտ, կղկղանք!» (Չուբինով 130։ համարում է հայերէնից փոխառութիւն), թրք. [arabic word] plnti «գձուձ, զազիր», որից [arabic word] ︎ pintilemek «գձձիլ, վատթարանալ». -ըստ Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 319 թրք. [arabic word] pinti նշանակում է «կեղտոտ. 2. ժը-լատ» և ո՛չ միայն չունի թուրքական ար-մատներով ստուգաբանութիւն, այլ և ցեդա-կից ուրիշ թաթարական լեզուների մէջ էլ չկայ։ (Ըստ Pedersen, Հայ. դը. լեռ. 2ՈՈ թուրքերէնը հայերէնից է փոխառեալ)։ Թուրքերէնի երկրորդ իմաստի համար հմմտ. Ջղ. փնթի փողաւոր «շատ հարուստ»։ -Թուրքերէնի միջոցով և կամ ուղղակի հա-յերենից է փոխառեալ նոր ասոր. p'int'ii «կեղտոտ, թափթփած»։
dust;
— or — հրացան, gun-powder, powder;
— կաղնւոյ, tan, oak-bark;
— շաքարի, powder-sugar;
— իւղեփեցաց, sweet-powder;
— հերաց, hair-powder;
տուփ փոշւոյ հերաց, powder-box;
ամպ փոշւոյ, a cloud or whirlwind of dust;
դնել ինչ ի —, ի — դարձուցանել, to powder, to grind to dust, to reduce to powder, to pulverize;
լնուլ փոշւով, to cover or sprinkle with dust;
ի — դառնալ, to be reduced to powder, to be pulverized;
to crumble into dust, to moulder away;
— յարուցանել, to raise a dust;
ընդ — թաւալիլ, to roll in the dust;
թօթափել զ—, to dust, to beat the dust out of, to shake off the dust, to free from dust;
— դէզադէզ ամբառնայր յամպս հասանէր, a thick cloud of dust rose up to the skies;
— ամպաձեւ մրրկեալ դիզացեալ ծածկէ զերկին, a cloud of dust arose and obscured the heavens;
cf. Մանրամաղ;
cf. Վառօդ;
cf. Ջաղացք.
• (-շտյ, -շեաց) «թօզ» ՍԳր. Վեցօր. Սեբեր. որից՝ փոշոտ Կոչ. փոշոտիլ Ոսկ. ես Ագաթ. փոշաջուր Պիտառ. կամ փոշեջուր Վստկ. փոշետեսակ Մագ. Սարգ. փոշիաձև Անան. եկեղ. փոշեթաթախ, փոշիանման դեղափոշի (նոր բառեր) ևն։
• Klaproth, Asia pol. 105, 201 վօգուլ. pošox, սիրյ. պերմ. buš «փոշի» բառև-րի հետ։ ՆՀԲ փշրել բայի՞ց։ Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 81, 350, Mül-ler SWAW 38, 579, Justi, Zendsp. 195, Տէրվ. Altarm. 7, Նախալ. 94, Հիւբշ. KZ 23, 19 կցում են սանս. pasն-, զնդ. paзnu-«աւաղ, փոշի», հսլ. pësūkū, հռար. necотъ «աւազ» բառերին, որոնք Հիւբշ. Arm. Stud. § 283 կաս-կածով միայն նշանակում է, իսկ Arm. Gram 501 բոլորովին մերժում է։ Ka-гolides, Γλ. συγϰρ. 100 կպդովկ. «ός «փո. շի», յն. φε, φu, ϑε, ϑο, լտ. fumus, յն. ϑύος սանս. dhus «ծուխ» և հյ. փչել բառերի հետ։ Հիւնք. շփել բայից։ Thomaschek, Deutsche Littz. 1883, էջ 1254 ուտ. phos ձևի հետ։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuck «թուք», իսկ ՀԱ 1908, 313 *phū-«փչել» արմատից։ Pokorny 2, 68 յիշելով սանս. pasu-ևն խումբը, հայը դնում է փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փոշի «խմորը թաթախելու ա-լիւր», Ալշ. Մշ. փօշի «մոխիր, ալիւրի փո-շի», Երև. փօշի «սպասի ալիւր», Սեբ. Սչ. Տփ. փօշի, Ասլ. փէօշի «փոշի», Սլմ. փէօշի «աւիւր», Խրբ. Տիգ. փօշի «մոխիր», Մկ. փուշը՛, Ղրբ. փուշի «խմորը թաթախելու այիւր», Սվեդ. փիշա «փոշի»։ Նոր բառեր են փոշաման, փոշահամ, փոշահոտ, փոշա-թուխ, փոշեկ, փոշեհան, փոշետուն, փո-շևոր, փոշինայ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უომი փոշի «խնկի փոշի» (Չուբինով 1313), կպդովկ. յն. φός «փոշի» (Karolides, Γλ. συγϰρ. 99), բոհեմ poš, pus «փոշի» (Vaillant, Gram. Bohem. 123), գնչ. pošik «հող, գետին» (Paspati)։-Գնչ. բառը Ascoli, Zigeun. 10 կցում է ռուս. posva «գետին» (իմա՛ noчвal) և բոհեմ. puda ձևերին, Paspati սանս. puš «խնա-մել, մեծացնել» արմատին, որոնք անլար-մար են. Müller SWAW 66, 278 առաջին անգամ դրաւ հայերէնից փոխառեալ, մինչ-դեռ Հիւբշ. Arm. Stud. § 283 հակառակն է ռնում։
fire-fly;
— անթեւ, glow-worm.
• -Յն, *φωσουρά́ հոմանիշ բառից, որ կազ-մուած պիտի լինի φως «լոյս» և Օυթα «ագի, պոչ» բառերից. բայց այս բառը յոյն մա-տենագրութեան մէջ աւանդուած չէ՝ ո՛չ հին, ո՛չ բիւզանդական և ո՛չ էլ նոր շրջա-նում. կազմութեան կողմից հմմտ. πυγολαμ-πίς և λαμπυρίς «լուսատտնիկ», -Հիւբշ. 387։
detached, divided, separated.
• ՆՀԲ հյ. խզել, արաբ. խէզէլ «քեցել, խզել»։ Տէրվ. Altarm. 19, Նախալ. 28, 111, Մասիս 1881 ապր. 30 հյ. քանցել, յն. σχάζտ, սանս. skhaϑ, հպլ. skada ևն բառերի հետ հնխ. skad, skid արմա-տից։ Meillet MSL 8, 289 գոթ. swes և լտ. sed ձևերի հետ հնխ. swed ար-մատիո։ Հիւնք. կից բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 68 փոխառեալ է արամ. ասոր. եբր. [other alphabet] qəsa, արաբ. [arabic word] qasā «խուզել» բառերից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. Joვა tցե-վա «կոտրել» ևն։
female of domestic animals, she-cat, hitch.
• (կամ քենթ, քենդ) «էգ շուն» Վատկ. 221 (Որձն (շան) և քէնթն ի մէկ ազգէ պի-տին)։ Նոյն է գւռ. քօնթի գալ «էգ շան սան-կութեամբ կատաղիլը»։
• ՆՀԲ լծ. լտ. catula «կատուի ձագ» և այս համեմատութիւնից ելնելով՝ բառն էլ մեկնում է «էգ շուն կամ կատու». մինչդեռ բնագրում միայն շուն է և կատւի խօսք չկայ. Տէրվ. Altarm. 62, Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 160 շուն և սկունդ բառերի հետ հնխ. svan ար-մատից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. [arabic word] qanǰəq և հյ. քած հոմանիշ-ների հետ։ Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. kant (նոր հնչումով känt, օսմ. kent) «աղջիկ, աղախին». նշանակութեան տարբերութիւնը ճիշտ այնպէս է ինչ-պէս քած «էգ շուն» և քոծ «աղախին»։
• ԳՒՌ.-Պահուած է Անտիոքի Քէսառ ռևւ-ղում՝ քէյնթ «աղջիկ» ձևով. իմաստի համար հ քած.
cf. Քթթելիք.
• «աչքը բանալ փակելը, ակնթարթ» Մագ. Հին քեր. Նար. Ոսկիփ. Վրդն. ել. և ծն. որից քթթել «աչքը թարթել». Եզն. Խոր. Յհ. կթ. քթթելիք Ոսկ. ա. տիմ. քթթումն Եփր. երաշտ. Երզն. քեր. անքթիթ, անքթթե-լի Խոր. Յհ. կթ. անքթթական (նորագիւտ բառ) Պրպմ. էջ 45։
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
• Klaproth, As. pol. 103, 144 սամոյէդ. hiīde, hüde։ Տէրվ. Altarm. 12 տանս. č̌yut «կաթկթիլ, հոսիլ», čyu «վազել, հոսիլ» բառերի հետ. հմմտ. նոյն ար-մատից տանս. čyuti «յետոյք, սրբան» Հիւնք. խիթ և խութ բառերի հետ։ Bugge KZ 32, 87 թուշ. qit «խլինք» բառից փոխառեալ։ Patrubány 1) SA 1, 196 հնխ. sveido «քրտնիլ» արմա-տից. ինչ. յն. ῥἰς «քիթ»
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. քիթ, Ասլ. քիթ, քի*, Վն. ք'իթ, Մշ. քիտ, Գոր. Ղրբ. քէթ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մկ. Ջղ. Տիգ. Տփ. քինթ, Յղ. քէնթ, Ագլ. քայնթ, Սվեդ. քէնթ. -թըր-քախօս հայերից Ատն. քընթ (Արևելք 1888 նոյ. 9).-Ղրբ. գործածւում է յգ. քթեր ձևով. նոյնը գտնում ենք նաև Բուզ. ե. 3՝ Ընդ քիթս նորա, Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109՝ Չտեղի ջնչառու քթացն։-Նոր բառեր են քթկալ, քթածակ, քթահազ, քթառ, քթաւր, քթատել, քիթառնիչ, քիթբլուկ, քիթկախ, քթապինչ, քթատանկ ևն։
space between the tips of the thumb and forefinger;
or.
• , ի-ա հլ. «բթամատից մինչև ցուցա-մատի ծայրը եղած բացուածքը» Ես. խ. 12. Եզն. փիլ. ել. բ. Նար. խչ. որից վեցա-քլեան Փիլ. ել.։ (Նշանակութեան մասին մի դիտողութիւն տե՛ս թիզ բառի տակ)։
• Meillet MSL 10, 270 սանտ. kara-«ձեռք», karásna «նախաբազուկ» բա-ռերի հետ՝ իբր հնխ. *kēlā-ձևից։ Յի-շում է Հիւբշ. Anz. 10, 49։ Կրկնում է Pokorny 1, 517 հնխ. qšer-«շինել» արմատի տակ Pedersen KZ 39, 377 անունով և մերժում։ Հիւնք. գիլ, գլորիլ բայից։ Lidén IF 44, 191 քաղել բառի հետ միասին կցում է հբգ. gihalon «հաւաքել» բառին։ Պատահական ամա-նութիւն ունին ասոր. ❇ kailā «չափ», [syriac word] akknl «չափեալ է», պրս. [arabic word] kilak «ճկոյթ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Բլ. Խտջ. Մշ. քիլ և Սվեդ. քէլ՝ նշանակում են «քիլ, այն է բթամատից ցու-ցամատ բացուածքը», իսկ Ալշ. Մշ. թիզ, Սվեդ. թէզ «բթամատից մինչև ճկոյթ բա-ցուածքը»։-Բառիս ձայնդա՞րձն են ներկա-յացնում Ագլ. գէղ և Ղրբ. Ղրդ. կէղ «թիզ», որոնք իրար հետ միանալով ենթադրում են գեղ նախաձևը. հմմտ. շիլ և շեղ։
clod, glebe, lump of earth;
obscene word or jest.
• , անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ ունի Զքր. կթ. «Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համարձակի իսկ և իսկ մերձենալ, այլ երբեմն ակնարկէ և երբեմն ժպտի, և ապա քնցեղս ընկենու և քարաձիգս *առնէ և միշտ խեղկատակու-թիւնս»։ ՆՀԲ մեկնում է «գուղձ հողոյ, գունձ, քուց, և կամ նմանութեամբ՝ բան խենէշ սիրոյ և քնցատելոյ». Քաջունի, հտ. Բ 118 և հտ։ Գ. 255. «ֆր։ motte, հողի կոշտ»։
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գաղել, գողել, սքողել, յն. քա՛լիմմա»։ Տէրվ. Altarm. 16 ար-մատը սքող, որից ս-ի անկումով՝ քող. հմմտ. գոթ. huljan «պահպանել», մբգ. hulle «քող, լաչակ», լտ. celare «ծած-կել» ան։ Justi, Dict. Kurde 350 քրդ. kol «ճակատին կապելու ոսկեշարք»։ Canini, Et. étym. 120 հյ. կառ «չուան» և քուղ «թել» բառերի հետ գերմ. garn, հոլլ. garen «թել»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 89 կպդվկ. kučeymás «կանանց գրխի թաշկինակ», սանս. çuka «խոյր», լիթ. kuka, ռուս. кикe «կանացի գդաև»։ Տէրվ. Նախալ. 111 իբր հնխ. skar ար-մատից. նոյն ընդ Altarm. բայց Լեզու 1887, 16 մերժելով այս՝ արմատը դը-նում է քող՝ ս տաստկականով։ Հիւնք. ղօղել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից։ Schei-telowitz KZ 53 (1925), 254 սանս. kulāya «հիւսուածք», լտ. colus «իլ», յն. ϰλώσϰω «մանել» բառերի հետ։ Լա-փանցեան, Տեղեկ. ինստ. Բ. 80 քաղել «ծածկել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
cube, die;
suffrage, vote, ball, ballot;
տուփ քուէից, urn, ballot-box;
տուփ քուէիւք, by an unanimous vote;
— արկանել, տալ ձգել, to vote, to ballot, to come to the vote, to poll.
• = Թերևս փոխառեալ արամ. թալմ. [hebrew word] quwyā «wūrfel, խորանարդ, վէգ» բառից, որ ինքն էլ փոխառեալ է յն. ϰυβειϰ «խորա-նարդ, վէգ» բառից։ Դժուարութիւ է յա-րուցանում նախաձայն q որ պիտի տար կ։
• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Բ. էջ 573 յն. քիպի՛ա «քուեայ, խաղ նար-տից» (որ է սոյն ϰοβεία)։ ՆՀԲ (որից նաև Հիւնք.) նոյն ընդ կիվոս, յն. ϰὸβος, լտ. cubus, արաբ. ka'b «վէգ, խորանարդ, նարտի ուլունք»։ Karst. Յուշարձան 423 թթր. qaya «քար, telowitz BВ 29, 68։
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
• տք բնաձայնից, ինչ. տքալ։-Պատա-հական նմանութիւն ունին ռուս. գւռ. кунять, ուկր. kun՛áty, սերբ. kunjam «քունը տանիլ, ննջել» (Berneker 645), քրդ. hunižin «յօրանջել» (որ Justi, Kurd. Gram. 228 հյ. քնէած բառից փոխառեալ է համարում), չին. [other alphabet] k'un' «քնած, քնկոտ», նաև լտ. cunnus, ֆրանս. čon «բունոց» և պրս. [arabic word] kūn «յետոյք», որոնք նման են մեր բառի «մերձաւորիլ» իմաստին։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Զթ. Խրբ. կր. Հճ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. Տիգ. քուն, Մկ. Վն. ք'ուն, Գոր. Ղրբ. քօն, քէօն, Սվեդ. քօն, Ասլ. Սլմ. քիւն, Ագլ. Մրղ. ք'իւն (բայց բայը Մրղ. քինէլ), Շմ. քըն։ Նոր բառեր են քնալ, քնանալ, քնուկ, քննջել, քնոց, քնոտիլ, քնազղեղ, քնաթա-թախ, քնակալած, քնակոխ, քնակոլոլ, քնա-ճոսր, քնաձայն, քնատ, քնաշոր, քնատեղ, քնատէր, քներակ, քնխօս, քնկատ, քնկրիլ. քունխրտուկ, քունկռիւ, քունքունատել ևն։ Հետաքրքրական է Հճ. դmգ'գ'ուն «արթուն, անքուն», որ տքուն ձևն է։
cf. Քուռութ.
• , որ և քուռիաթ, քուռութ. քու-ռուս «պրաս» Վստկ. 165, 174. Բժշ. կալ և խուռաթ ձևը՝ ըստ Տիրոյեան, Հանրագրութ. էջ 438։
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
• -Ասոր. [syriac word] kosīϑā «կնգուղ». որ գալիս է [syriac word] kasyā «ծածկել» արմատից։ -Հիւբշ. 319։
sextary;
pitcher, jar;
measure of bushels, or English gallons.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «մի տեսակ քաշ, լօ տափոր» Ե-հեկ. խե. խզ. Եւագր. Շիր. Վրք. հց. բ. 365. գրուած է նաև քսեստին Մաշտ. ջահկ. որ յն. հյց. հոլովի ձևն է և նշանակում է «ա-նօթ ինչ ջրոյ որ ունի կտուց և անգղ. թրք. երպրըգ, ֆր. aigulere» ըստ Նորայր. Բռ. ֆր. էջ 36 ա։
• = Յն. ἔέστη, «հռովմէական չափ է, որ տանում է 1/ε քուս, ֆր. sétier, լտ. sextarius, sextus», որից նաև վրաց. ჭხეხტი քսեստի «12 ֆունտ տարողութեամբ մի քաշ»։-Հիւ-բշ. 335։
• ԳՒՌ.-Ջղ. քրիստոնյա, Ննխ. քրիստօնյա, Պլ. Սեբ. Սչ. քրիսդօնյա, Մրղ. Սլմ. քիրիս-տօնյա, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Շմ. Տփ. քրիս-տօնա, Ղրբ. քիրիստօ՛նա, Ասլ. քրիսդընյա, Մկ. ք'ըրիստունյա, որոնք բոլոր նշանակում են «կրօնով քրիստոնեայ», և գործածւում են յատկապէս հայ բառի յարադրութեամբ՝ հայ-քրիստոնեայ. իսկ Անտ. քիստինէ, Սվեդ. քիսդինիգ նշանակում են «հայ», ո-րից և Անտ. քիստինիւօկ «հայերէն»։ Վեր-ջին առման համար հմմտ. նաև գւռ. իտալ. krištianu, գւռ. ֆրանս. chrétien «մարդ», ալբան. greštera «մարդիկ», ռուս. креcть-внинъ «ռիւղացի», հին ռուս. նաև «մարդ», տերբ. hrišcanin «սերբ» (Berneker 634-5),
cf. Քող.
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գաղել, գողել, սքողել, յն. քա՛լիմմա»։ Տէրվ. Altarm. 16 ար-մատը սքող, որից ս-ի անկումով՝ քող. հմմտ. գոթ. huljan «պահպանել», մբգ. hulle «քող, լաչակ», լտ. celare «ծած-կել» ան։ Justi, Dict. Kurde 350 քրդ. kol «ճակատին կապելու ոսկեշարք»։ Canini, Et. étym. 120 հյ. կառ «չուան» և քուղ «թել» բառերի հետ գերմ. garn, հոլլ. garen «թել»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 89 կպդվկ. kučeymás «կանանց գրխի թաշկինակ», սանս. çuka «խոյր», լիթ. kuka, ռուս. кикe «կանացի գդաև»։ Տէրվ. Նախալ. 111 իբր հնխ. skar ար-մատից. նոյն ընդ Altarm. բայց Լեզու 1887, 16 մերժելով այս՝ արմատը դը-նում է քող՝ ս տաստկականով։ Հիւնք. ղօղել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից։ Schei-telowitz KZ 53 (1925), 254 սանս. kulāya «հիւսուածք», լտ. colus «իլ», յն. ϰλώσϰω «մանել» բառերի հետ։ Լա-փանցեան, Տեղեկ. ինստ. Բ. 80 քաղել «ծածկել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
he-goat, buck.
• . ի հլ. «արու այծ» Մն. ժե. 9. Թուոց իթ. 22. Դան. ը. 5, 8, 21. Ոսկ. մտթ. Ա. էջ 192 (բց. ի քօշից). գրուած է նաև գօշ Եւս. քր. Բ. որից քօշանման «այծանման» Գնձ. քօշամօրուք «այծի մօրուք կռչուաձ բոյսը, tragopogon» (ըստ։ Տիրացուեան, Contributo §. 570 tragopogon coloratum C A. Mey) Բժշ. գրուած նաև զանազան ձևերով. ինչ. քօշմօրու, քոշմօրուք, գոճա-մօրուք, գոճմօրու, գոճմորուք, կոճամիրուս, կոճամիրու, գոճմօրէք, գուճամուրու, գուճի-մօրու (տե՛ս ՀԲուս. § 3233 և Seidel § 191), բայց այս բոլորից ուղղագոյնն է քօշամօ-րուք, ըստ որում լտ. բառն էլ է =յն. τρα-γοπωγων, որ կազմուած է τράγος «այծի ձագ, բուծ»+πώγων «միրուք» բառերից։ Տե՛ս և քօշել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭოϑი քոշի կամ ჭომიკი քո-շիկի, լազ. քոշատի «մէկ տարեկան արու այծ». սրանք ուշ ժամանակի փոխառութիւն-ներ են, ինչպէս ցոյց է տալիս աւ>ո տա-ռադարձութիւնը։ Լազ ձևի հետ հմմտ. յատ-կապէս քօշոտ Ակն։
help, aid, assistance, succour;
յ— գալ, հասանել, to help, aid or succour a person;
յ— կոչել, to call for help.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-արմատի auw-ձևից, ուր միջին ս կրկնուած է սաստկու-թեան համար։ Պարզ au-արմատից են յա-ռաջանում պանս. ávati «օգնել, նպաստել, պաշտպանել», avitá «օգնական, պաշտ-պան», ävah «օգնութիւն, պաշտպանութիւն», սtih «օռնութիւն», զնդ. avaiti «հոգ և խնամ տանիլ, օգնել», avah-«օգնութիւն», ao-man-«նաաստելով, օգնելով», հիռլ. con-ōi «պահպանել», մկիմր. ry-m awyr «թո՛ղ ենձ պաշտպանէ»։ Սրանց են միացնում ոմանք նաև ւն. ἐνηέος (* ἐν-αfής) «բարեհաճ. րաղց-րաբարոյ», αfτας «սիրահար», լտ. avere «տենչալ, սաստիկ փափագիլ», avarus «ժը-ւատ», avidus «ագահ», կիմր. ewyll, կորն. awell բրըտ. eoull «կամք» բառերը (Po-korny 1, 19, Ernout-Meillet 83, Boisacч 30, Walde 72)։ Հայ բառի արմատն է ուրեմն օգ, որ աւելի լաւ է երևում օգուտ բառի մէջ։
• aukan բառերի հետ հնխ. vag, vaks= vags «աճիլ, զօրանալ, օգնել» արմա-տից։ Հիւնք. յն. εῦ «լաւ» և γνωρίζω «գիտել»։ Karst, Յուշարձ. 416 մոնգոլ. asik թրք. asik «օգուտ», ճապոն. sukē «օգնութիւն»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 22, 62։ Պատահական նը-մանութիւն ունի զնդ. aogañh (արմա-տը aogah.), որ թէև ըստ Justi, Zend-sp. 9բ նշանակում է «օգնութիւն», բայց ըստ պհլ. թրգմ. «բարեկամու-թիւն» և ըստ նոր գիտունների «ոյժ, զօրութիւն»։
cf. Տոչորումն.
• ՆՀԲ չոր բառից, իբրև թէ «սաստիկ չորութիւնից վառուած»։ Տէրվ. Altarm. 61 տաք բառի հետ՝ կցում է սանս. dah «այրել, վառել», լիթ. dègti «այ-րել», զնդ. daz «վառել», հբգ. tak «օր» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 130 յն. δάϰαρ «մի տեսակ կատսիա»։ Հիւնք. տաք բառից։