cf. Պտուտեմ;
to screw, to screw down or on;
to feel giddy, dizzy, to have a swimming in the head.
ՊՏՈՒՏԿԵՄ ՊՏՈՒՏԿԻՄ. cf. պտուտեմ, իմ.
Հողմ ինչ էպտուտկեալ պատեալ զմիմեամբք. (Սարկ. շարժ.։)
Իբրու զեռանդ պտուտկէին՝ շրջան առեալ շուրջ քաղաքին. (Շ. եդես.։)
Ոչ հնար էր յիշխանացդ պաղատան՝ մանաւանդ յայդմանէ՝ որ զբոլորն պտուտկէ չարսի։ Զպտուտկեալ չարն շիջուցանել. (Մագ. ՟Ի՟Է. եւ ՟Ի՟Թ։)
Որ ի մերումս բնութեան պտուտկի ազգի ազգի վրիպականութիւն. (Նար. ՟Ղ։)
ՊՏՈՒՏԿԵԼ. չ. ἱλιγγιάω vertigine laboro. Կրել զպտոյտն գլխոյ. Գլուխը պտըտիլ.
Ոմանք յառաջ քան զփորձն՝ միայն ի սպառնալեացն սարսէին. ոմանք մերձ եղեալ ի չարիսն՝ պտուտկեցին. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
to excavate, to hollow or dig out;
to seek for, to investigate.
(Արմատն է պտիռ. յորմէ աղբապտիռ). Բրել եւ պեղել զերկիր իբր յուզելով եւ որոնելով. ուստի եւ ռմկ. փնտռել.
Բրէին պտռէին, եւ բազում որթս արմատտքի խլէին. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Պտսկեմ.
ՊՏՍԳԵՄ ՊՏՍԿԵՄ. Խայտալով ոստոստել մատաղ անասնոց, եւ գրկընկալ տղայոց. վեր վեր ընկնիլ.
Բազում անգամ յանասնոցն զամուլսն ի սանձահարելն՝ պտսգեն մոլեգնաբար մատաղական խրոխտութեամբն. (Գեննանդ.։)
Մագլցէր զերեսս դատաւորին, որպէս եւ սովորութիւն է տղայոց՝ այսպիսի անակնածութեամբ պտըսկել։ Մինչեւ ի ստնդիայ տղայսն՝ որք ի գիրկս մարցն պտըսկէին, ասելով թերակատար եւ թոթովախօս լեզուով. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Է.։ եւ Հ. փետր. ՟Դ.։)
Սուրբքն՝ յերկայնամտելն աստծոյ՝ քնքշան, տղայաբար պտսկեն. (Վրդն. սղ.։)
to sport, to dance, to leap as children in the lap, to coax, to fondle, to caress;
to sport or play as small animals.
gig, whipping-top.
sheep's dung.
divided in several articles.
Ուր իրցեն պատճէնք բանից գրելոց ի պրակս պրակս.
Սկզբնաւորեալ ի պրակապատճէն պիտառութեան պարու կարգի բանիս հոլովման. (Նար. խչ.։)
tax-gatherer or collector.
• «հարեահան» Վրդն. սղ. դնում և մեկնում է իբր օտար բառ. «Քննեսցէ փո-խատուն զամենայն ինչս նորա. Սիմաքոս (թարգմանէ) պրակտոր, որ է հարկահանն»։
Քննեսցէ փոխատուն զամենայն ինչս նորա. սիմաքոս (թարգմանէ) պրակտոր, որ է հարկահանն. (Վրդն. սղ.։)
cf. Պրաստին.
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
Լինէր ընդ պրաստն եւսեբեայ անցանել։ Խորհեցաւ հանգչել ի մարդճակի պրաստին եւսեբեայ՝ որ կոչէր եւխայիդա. (ՃՃ.։)
suburb.
• «քաղաքի արուարձան, նախա-քաղաք» Սոկր. էջ 89, 112. գրուած նաև պռաստին Սոկր. 194. Վրդն. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 92, 98, 102 (հասկանում է «գիւղ», ինչ. էջ 102՝ Եւ զպռաստինս հարիւր, որ է գեօղեան). Յայսմ. փետ. 17. Ճառընտ. Պտմ. ամաս. 60. արաստ կամ պռաստ Ճառընտ. որից պռաստնոց «դաւառ, երկիր» Մագ. թղ. 157։
• -Յս, προάστειον, προάστιον «նախաքաղաք, արուարձան», որից նաև վրաց. მრასტინი պրաստինի «мъстопрeбыванiя բնակավայր» (Չուբինով 1022), թերևս հայերէնի միջ-նորդութեամբ, ինչպէս երևում է ձևից։ Յոյն բառը ծազում էπρό «առաջի» և ἀστν «քաղաք» բառերից։-Հիւբշ. 375։
Թագաւորն ի փսամաթիայ՝ որ է ի պրաստին, որ է յայսմ (յայսկոյս) նիկոմիդիայ, քննեալ եւ անարատ գտեալ զաթանաս։ Յառնէր ի հեղինուպօլսէ ի նիկոմիդիա, եւ անդ ի պրաստին իւրում լինէր. (Սոկր. ՟Ա. 27։)
Լինէր ընդ պրաստն եւսեբեայ անցանել։ Խորհեցաւ հանգչել ի մարդճակի պրաստին եւսեբեայ՝ որ կոչէր եւխայիդա. (ՃՃ.։)
praetor;
praetorium, judgment seat or hall;
General's tent.
• «նախագահ դատաւոր Հռովմա-յեցոց. 2. խորհրդարան, տեղի ատենի» Վրք. հց. բ. 322. նոյն է նաև պռետոր «փռևւա-նորդ առաքելոց» Թղթ. դաշ. 24. որից պռե-տորական Սռկր. էջ 419։
• = Յն, πραίτωρ «առաջին իշխան, նախա-գահ, պետ», πραιτώριον «կառավարչապետի պալատը». երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. praetor, praetorium ձևերից. հայերէնը յու-նարէնի միջնորդութեամբ է։-Հիւբշ. 375։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ, Աւետի-քեան, Մեկն. թղ. պօղ. բ. 654 և ՆՀԲ։
Բառ լտ. praetor πραίτωρ . Նախագահ դատաւոր հռովմայեցւոց. իշխան պալատական, կամ խորհրդական. յորմէ praetorium πραιτώριον, βουλευτήριον . Ապարանք դատաւորի, խորհրդարան, տեղի ատենի.
Ետ եւլոժի գանձ բաղում թագաւորին եւ իշխանաց նորա, զի արասցեն զնա եպարքոս մեծի պրետորին։ Էր նա եպրաքոս ի պրետորն արքային, մինչ էրն յարքունիս. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ. եւ ՟Ծ՟Զ։)
praetorian.
praetorship.
cf. Պրիոն.
Սքանչելի է ի մեջ այլոց եւ ձուկն պրիստէ՝ նեղ եւ երկայնաձիգ. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Որոնեմ.
rush, bulrush;
papyrus.
• , ո հլ. (իսկ Վեցօր. 83 սեռ. պըր-տուի) «կնիւն, ճիլ, սէզ, շամբուտի եղէգ» Յոբ. ը. 11. խ. 16. Ես. ժթ. 6. Եփր. են. 93. Փիլ. որից պրտուամած Լծ. կոչ. պրտուեայ Ել. բ. 3. պրտուեղէն Տօնակ. Յայսմ. Վրք. հց.։
• ԳԴ պրս. [arabic word] burdī «սէզ, կնիւն»։ ՆՀԲ արաբ. պէրտի, պէրտիյէ։ Հիւնք. ըստ ԳԴ։ Բառս բնիկ արաբերէն է (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 575) և ձայնա-կան տեսակէտով անյարմար մեր բա-բին,
πάπυρος papyrus, juncus. որ եւ ար. պէրտի, պէրտիյէ. Կնիւն եւ եղէգն լայնատերեւ կամ երկայնատերեւ ՝ ազգի ազգի. յորմէ հիւսին փսիաթք եւ սիրայք. որպէս եւ այն որ բուսանի յեգիպտոս առ նեղոսիւ, զորոյ զտերեւս ի հնումն վարէին ի դրութիւն.
Միթէ կանաչանա՛յ պրտու առանց ջրոյ։ Ընդ ազգի ազգի ծառովք ննջէ, առ պրտուով եւ եղեգամբ եւ կնիւնով։ Յամենայն ամուրս եղեգան եւ պրտուոյ. (Յոբ. ՟Ը. 11։ խ. 16։ Ես. ՟Ծ՟Բ. 6։)
պտրիխք են ի դուզնաքեայ նիւթոյ, յորոց կարի գձուձ գետնաստորս՝ ի գաւառին պրտուոյն. (Փիլ. տեսական.։)
Ոչ պրտու պրտուի պիտանացու լինի յընդդիմակացութիւն. իսկ քրիստոս զօրաւոր գոլով՝ պրտուով զվիշապն խափանեաց. (Եփր. աւետար. կամ Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
Երկիր տղմային բուսուցանէ պէսպէս եղեգունս եւ պրտուս անշահս այրելիս հրոյ. սոյնպէս եւ որովայն անժուժկալի բղխէ զյոլովութիւնն ախտից. (Եփր. պհ.։)
Պրտու՝ իւղով թրջեցէ՛ք, եւ լուցեալ՝ այնու զկողս դորա խարշեցէ՛ք. (Ճ. ՟Գ.։)
Հրամայեաց դատաւորն պրտուս թանալի ի ձէթ. եւ վառեցին հրով, եւ պրտու այրեցաւ, եւ մատունք սրբոցն ոչ այրեցան. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։)
Վառեցին պրտուովն զմատունսն։ Այրեցաւ պրտունք, եւ մատունքն անարատ մնացին. (Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ժ՟Գ.։)
Հրամայեաց գաւազանօք հարկանել, եւ իբրեւ զպրտու կակղագոյն դիպէր ի նա. (Հ. կիլիկ.։)
Չոր պրտու դի՛ր ի ներքս ... Ոմանք առնուն չոր պրտուս. (Վստկ. ՟Ճ՟Հ՟Ը. եւ այլն։)
woven of rushes with pitch.
Կազմեալ ի պրտուոյ եւ մածուցեալ կպրով.
Մովսէս պրտուամած տապանաւ ընկեցաւ ի գետ. (Լծ. կոչ.։)
cf. Պրտուեղէն.
made of rush or papyrus;
rush-mat;
rush-garments;
— թուղթ, papyrus-scroll.
ՊՐՏՈՒԵԱՅ, տուէի, էք, էից կամ տուեայք, եայց. եւ ՊՐՏՈՒԵՂԷՆ. πάπυρος, παπυρώδης papyraceus. Գրի եւ ՊՐՏՈՒԵԱՆ. Որ ինչ է ի պրտուոյ հիւսեալ կամ շինեալ.
Առ մայրն տապանակ պրտուեայ. (Ել. ՟Բ. 3։)
Պրտուեայ տապան. (Շ. այբուբ.։ եւ Վանակ. հց.։)
Պրտուեղէն տապանակ. (Տօնակ.։)
Արար պրտուեայ խուզ ի վերայ նորա։ Պրտուեղէն էր ունկողին իւր ի վերայ գետնոյ. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
Արարին նմա խուղ պրտուեղէն։ Ելից զպրտուեղէն խուղ նորա. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ։)
Մի՛ գրեսցեն ի մագաղաթ, այլ ի թուղթս պրտուեղէնս. (Վրք. հց. ձ։)
Զգեցեալ էր պրտուէս։ Զգեցեալ էր զպրտուեանսն (ա՛յլ ձ. զպրտեանսն). (Վրք. հց. ձ։)
Ածեալ պրտուեղէնս՝ կալան զբերան ջրհորին. (Վրք. ոսկ.։)
Զանարժանս կրօնաւոր ի վերայ պրտուեղինի հանգուցէ՛ք. որպէս եւ վայելէ սուրբ ձեւոյս. (Ժող. հռոմկլ.։)
Գտին զմիայնակեացն ի վերայ պրտուեղինին նստեալ, զի լայր։ Մի՛ հանել յանձնէ զպրտուեղէնն. (Վրք. հց. ձ.։)
Ոմանք մերկք, ոմանք պրտուեղինօք առանց թեզանաց. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
large louse full of blood.
cudgel, club;
whip-thong;
kerbatch, knout.
• (գրուած նա և ջայլոտ, ջալաւտ, ջա-լօտ), ի հլ. «բիր, ծեծի գաւազան» Խոր. Սի-սիան. (Սոփերք ժբ. 33). Ոսկիփ. Յայսմ. Կիր. էջ 10. Ղև. խ. էջ 164. կայ նա և ջալոտի ձևով՝ Եփր. վկ. արև. 215 (ոչ-ոսկեդարեան), Վրք. և վկ. Ա. 100, 123։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ջլուտ և ջայլ՝ իբր խուրձ կամ բազմութիւն գաւազանաց ի մի տրցակ, թրք. ջալը (իմա čalə) «խռիւ»։ = Եթէ իրօք տրցակ է գաւազանների, կարող է կազմուած լինել -ոտի մաս-
• նիկով և այն ժամանակ արմատը կլինի օալ, որ և տե՛ս առանձին։
• ԳՒՌ.-Սրանից է ջլատկել Սեբ. «սաստիկ ծեծել»։
(լծ. հյ. ջլուտ, եւ ջայլ՝ իբր խուրձ կամ բազմութիւնն գաւազանաց ի մի տրցակ. եւ թ. ջալը ). Բիր. քուք. կարիճ. արջառաջիլ, եւ գաւազան դանից.
Հրամայեաց ջալոտիւք հարկանել յերկար, մինչ ի գտնելն տւանդեաց զոդին։ Տանջել ջալոտիւք։ Ջալւտիւք հարկանել։ Ստուար ջալաւտիւք ձաղկել։ Բրօք ջարդել ... խորտակեալ ջալոտիւք. (Խոր. ՟Գ. 14։ ՃՃ.։ Սիսիան.։)
Առին քարինս եւ ջալաւտս, եւ ի գիշերի սպանին զնա. (Տէր Իսրայէլ. յունիս. ՟Ժ՟Ե.։)
Կտրէ քառասուն կաղնի ջալոտ։ Զքարասուն կաղնի ջալոտ մանրեմ ի վերայ քո։ (Ոսկիփոր.։)
Հարկանել դալար ջայլոտիւք. (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Թ. եւ այլն։)
Զարկուած ջալոտիցն առեալ սրբոցն՝ աւանդելով զոգիսն. (Տաղ.։)
cf. Ջահազգեաց.
Ուրա՛խ լեր բերկրեալ՝ ջահազգեաց կոյս, անշէջ ճառագայթ, պայծառացեալ քան զարեգակն։ Կուսանք իմաստունք՝ մշտավառ լուսով ջահազգեաց՝ ծագեն յարեւմտից. (Եպիփ. ի կոյսն.։ Խոր. հռիփս.։)
Ամենայն ջահազգեստ կուսանաց. (Թղթ. դաշ.։)
Գնայի ընդ ոմն ջահազգեաց՝ ընդ ճանապարհ, ընդ որ ոչ էին ընթացեալ։ Տես զիս դարձեալ ընդ նա, որ ջահազգեստն էր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՋԱՀԱԶԳԵՍՏՈՒՔ իբր մ. Ջահազգեստութեամբ, կամ պայծառ զգեստուք, եւ ջահս ունելով.
Ջահազգեստուք պայծառացեալ լուցանէին զլապտերս իւրեանց. (Շար.։)
cf. Ջալոտ.
cf. Ջալոտ։
cf. Ջանասէր.
Փութկոտ. ջանասէր. ջանկոտ.
Ոչ եթէ արշաւողաց եւ փութագնացին ունիմք կարիս, այլ՝ դադարողաց եւ ջանոտից (կամ ջանոտաց՝ հանդերձ խելօք). (Ոսկիփոր.։)
apologist, advocate, defender, protector, patron;
— լինել՝ կալ՝ մտանել cf. Ջատագովեմ.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն յետնաբար ի հլ.) «դատական պաշտպան, բարեխօս» Եզն. Բուզ. Սեբեր. Եփր. պհ. «դատախազ, ամբաստան» Պղատ. սոկր. (ստէպ). որից ջատագովութիւն Սեբեր. ջատագովել Նիւս. կազմ. Իսիւք. Ճառընտ. ջատագովական (նոր բառ)
• -Պհլ. ǰātagōw (գրուած է ǰatakgōb) «միջնորդ, բարեխօս», jatagowīh (գրուած է ǰatakgōbīh) «միջնորդութիւն, բարեխօսու-թիւն», պազ. jādago (գրուած է jadango) «միջնորդ, բարեխօս, պաշտպան, փաստա-բան», ǰādagōī «պաշտպանութիւն», իբր հպրս. *yatagauba-«ի կողմն խօտող», gaub «ասել, խօսիլ»>պհլ. պրս. guftan «ասել» արմատից։-Հիւբշ. էջ 232։
• ՀՀԲ շատ գովող։ ՆՀԲ ի գով և շատ կամ դատ, զատ, ջահտ «ջանօ» ևն։ ლԲ դնում է ջատ «կից»+գով, իբր «կից գո-վեստի» (տե՛ս և յաջորդը)։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Հիւբշ. ZDMG 46, 324, թրգմ. ՀԱ 1892, 353։ Հիմնք. դատագով ձևից։
(ի գով, եւ շատ կամ դատ, զատ, ջահտ, եւ այլն). συνήγορος defensor, advocatus, patronus. Պաշտպան դատի. վրէժխնդիր իրաւանց. փաստաբան. բարեխօս. ձեռնտու. վերակացու. կուսակից.
Անդ ո՞վ ջատագով, զի՞նչ պատճառք, ո՞ր սուտ պատասխանի։ Բարի են մեզ ջատագով անդ տնանկքն, որոց արարաք ասա զողորմութիւն։ Առաքեալ մտանէ ջատագով տեառնն իւրոյ։ Զիա՛րդ եղեւ ջատագով քում աստվածութեանդ։ Առ երեսս՝ առաքիութեանն կեղծաւորին լինել ջատագովք։ Յովբայ ջատագովք էին (եւ բանք հակառակորդին)։ Ջատագովս արդարոցն զնոսա ցուցանէ։ Ջատագով լիցին ճշմարտութեանն։ Զերկնաւոր ջատագովն աղաչէ։ Եւ դուք աղօթիւք ջատագո՛վ լերուք. (Ածաբ. կարկտ.։ Ոսկ. համբեր.։ Եղնիկ. Սեբեր.։ Իսիւք. ստէպ։ Շ. թղթ.։)
Պաճուճեալ պատմուճանաւ սրովբէն զվէմն թաւալէր, ջատագով ճշմարտութեանն զաւետիս մարդկան փողէր. (Նար. տաղ.։)
Ի դատաստանի ջատագովս վարձեաց. (Ոսկիփոր.։)
Նինուէացիքն ապաւինեցան ի պահս, եւ եղեւ նոցա ջատագով՝ խօսելով առաջին դատաւորին. (Եփր. պհ.։)
ՋԱՏԱԳՈՎ. որպէս Դատախազ. ամբաստան. κατήγορος accusator.
Զոր ինչ ախտացայք ի ձեռն իմոց ջատագովիցն։ Իմ բազում ջատագովք եղեն առ ձեզ. (Պղատ. սոկր. ստէպ։)
Արդ յաղագս այնոցիկ՝ որ առաջին ջատագովքն իմ ստուրոգէին (այսինքն շարախօսէին), այս իցէ առ ձեզ բաւական պատասխանի. (անդ։)
excusable, justifiable, warrantable.
to defend, to sustain, to plead, to excuse, to justify;
— զանձն, to defend, justify or excuse oneself.
συνηγορέω defendo συντηρέω conservo, tueor. Ջատագով լինել. պաշտպան կալ. փաստաբանել.
Ի ձեռն միմեանց՝ երկոցունց ջատագովէ զհաստատուն անլուծութիւնն. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ գիտելով՝ եթէ ջատագովէ, որում էր ամբաստան։ Որ աստծոյ ջատագովէ, եւ արվարոյն ջատագովէ։ Աստծոյ ջատագովել կարծեն. (Իսիւք.։)
Իսկ եթէ ոք յեղբարցն ջատագովէ այնպիսումն, տացէ պատասխանի առաջի քրիստոսի. (Շ. ընդհ.։)
Բարիոք ջատագովեցեր ի ձեռն ճոռոմաբան ամբարհաւաճութեանդ քո. (Ճ. ՟Բ.։)
apology, defence, protection, justification, excuse, pleading.
συνηγορία, συνηγόρημα defensio, patrocinium. Պաշտպանութիւն. կուսակցութիւն. փաստաբանութիւն. բարեխօսութիւն. պատասխանատուութիւն.
Եթէ չմիաբանցի արդիւնքն բանիցն, ապա ի զուր է ջատագովութիւնս։ Բարի են մեզ ջատագովութիւնքն՝ որոց աստ արարք ողորմութիւն։ Զարմանալի ջատագովութիւն ջատագովութիւն տացէ ի վերայ ճշմարտին ... Զջատագովութիւնդ կեղծաւորելով՝ կարծիս արդարութեան զանձամբ կամիք արկանել. (Սեբեր. ՟Ը։ Ոսկ. ննջ.։ Իսիւք.։)
to be established firmly securely.
Բառ անյայտ. որպէս Քատակիլ, եւ կամ ի հաստատուն յատակի հիմնարկիլ,
Ջատակեցար յանեղ աջոյն, զարդարեցար ի սմուրբ հոգւոյն. (Տաղ.։)
conjurer, sorcerer, wizard;
divineress, sorceress, witch, enchantress;
vixen, scold.
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «կախարդ (այր կամ կին)» Ոսկ. մ. բ. 4. Կանոն. Նար. 146. Նար. լծ. սխալ գրուած ջամուկ Լաստ. իգ (տ. Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 19)։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ կցելով պրս. նատու բառին։ ՆՀԲ լծ. թրք. պրս. նա-տու, հազիւ։ Պատկ. Изcлeед. ժանտ բա-ռի և պրս. զնդ. ձևերի հետ։ ՓԲ դնում է պրս., բայց և մեկնում է ջատ «կից» բառից՝ իբր «կարկամեալ, կծկեալ» (տե՛ս ջատակել)։ Տէրվ. Altarm. 23 պրս. jādū։
• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութիւններ են Ախց. ջ'ադու, Ալշ. Կր. Ղրբ. Մշ. Տփ. ջադու, Վն. ջադիւ, Պլ. ջադը՛ «չար պառաւ»։
(լծ. թ. պ. ճատու, ճադիւ ). γόης praestigiator, incantator, -trix;
saga, strix. Կիւս. կախարդ. դիւթ. վհուկ. խաբեպատիր (այր կամ կին).
Վասն չար դիւակախարդաց ջատկաց (այլ ձ. դիւթակախարդաց ջատակաց). (Կանոն.։)
Ժանտք եւ ջատուք, ամենայն մարդկան փրկութեան թշնամիք. (Ոսկ մ. ՟Բ. 4։)
Այնպիսւոյն անյարիր ջատուկ՝ մահու ծնդեցեալ չարաշուք առն ողորմեցար. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Ջատուկ. խաբող եւ կախարդական անուն է. (Լծ. նար.։)
Սոցին ջատուկ կանանցս եղբայր կամարար եղեալ. (Լաստ. ՟Ի՟Գ.) (գրեալ էր՝ յեր կուս եւս օրինակս՝ ջամուկ. ղի տ եւ մ շփոթին ի մատեանս)։
thermomultiplier.
thermoscope.
warm.
ՋԵՐՄԱՀՈՎԻՏ կամ ՋԵՐՄԱՀՈՏ. Ունօզ զջերմ հովիտ, կամ զջերմային օդս եւ զգիրս.
Լեռնականաց, եւ ջերմահովիտ բարեխառն դաշտականաց. (Յհ. կթ.։)
Հաւասարելով զլեռնայինն եւ զջերմահոտն ի բարեխառն։ (Խոր. ՟Բ. 6.)
thermo-elec-trical.
cf. Ջերմընկալ.
ՋԵՐՄՆՈՏ ՋԵՐՄՈՏ. πυρέττων, ἑμπυρέττων febricitans. Ջերմակալ. տենդեալ. տապացեալ ջերմամբ.
Բժշկէր զջերմնոտս, եւ զամենայն հիւանդս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ջերմնոտքն զցուրտն խնդրիցեն։ Քան զջերմնոտսն եւս զահի հարկանել։ Իսկ զի՞նչ եւ որ ջերմնոտք են. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ջերմոտ ոք որչափ ըմպէ, ծարաւէ։ Բազում ջերմոտք եւ ախտաժէտք ընդունէին զառողջութիւն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ Ճ. ՟Գ.)
cf. Ջերմընկալ.
ՋԵՐՄՆՈՏ ՋԵՐՄՈՏ. πυρέττων, ἑμπυρέττων febricitans. Ջերմակալ. տենդեալ. տապացեալ ջերմամբ.
Բժշկէր զջերմնոտս, եւ զամենայն հիւանդս. (Ճ. ՟Բ.։)
Ջերմնոտքն զցուրտն խնդրիցեն։ Քան զջերմնոտսն եւս զահի հարկանել։ Իսկ զի՞նչ եւ որ ջերմնոտք են. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ջերմոտ ոք որչափ ըմպէ, ծարաւէ։ Բազում ջերմոտք եւ ախտաժէտք ընդունէին զառողջութիւն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ Ճ. ՟Գ.)
ՋԵՐՄՈՏ կամ ՋԵՐՄՈՒՏ. ա. Ջերմին. տաք.
Դառնան աղբերք ջերմոտք ի ցրտութիւն. (Պիտառ.։)
Օդք են ջերմոտք խառնեալք ընդ ջրոյն զօրութիւնս, եւ են եռանդուք. (անդ։ 1)
lukewarm, temperate.
cf. ՋԵՐԻՆ, եւ ՋԵՐ. ըստ կրկին նշ. տաքուկ, եւ բարեխառն.
Երկն հասին աւուրք ջերոտ հարաւակողմն գարուն գրանցն բանալոյ։ Դրունք գարնայնոյ բացան, եւ աւուրք ջերոտք զտեղի փոխաբերեցին. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
fit, convulsion.
to enervate, to shock the nerves, to unnerve, to weaken.
ἁπονευρόω, ἑκνευρίζω enervo. Հատանել զջիլն՝ զոյժն եւ զզօրութիւն. կարթակոտոր առնել. թուլացուցանել. տկարացուցանել. սրտաբեկել.
Ջլատեաց զձին։ Զպատերազմասէր դեւսն ջլատեաց։ Ջլատեաց զձեր զօրութիւնդ տէրն. (Մաղաք. աբ.։ Խոսր.։ Աթ. անտ.)
Կասեցուցանելով զմարմնոյս զօրութիւն, եւ ջլատեալ լքուցանելով ամենեւին զմտացս պնդութիւն։ Անհաւատքն ջլատէին զհաւատացեալսն՝ ասելով, թէ դժուար է կրօնք քրիստոնէից եւ աւելի պահքն։ Թէ գիտէր ոք զօր մահուան իւրոյ, թուլացեալ ջլատէր. (Պիտ.։ Տօնակ.։ Հց. աթ. կիւրղ.։)
furnished with nerves, sinewy, nervous.
ՋԼՈՒՏ կամ ՋՂՈՒՏ. νευρώδης, -δές nerveus, nervosus եւ partes nerveae. Ջլային, ներդաւոր, աճառուտ (մասն մարմնոյ). ուստի եւ ՋՂՈՒՏ ՄԱՐՄԻՆ՝ χόνδρος cartilago. այն է աճառն եւ նեարդն.
Լի եղեալ գոլորշովք ջղուտն՝ ինքն յինքենէ բնաւորապէս պրկի։ Բոլորակագոյնք են զկոկորդիւն մասունքն, եւ յոլով է ի սոսա ջղուտն։ Որ զխելսն շուրջ ունի ջլուտ միզնն։ Սրատեսակին անուանեցելոյ ջղուտ մարմնոյն. (Նիւս.։)
Զխելապատակն, եւ զջլուտ պարուտակսն։ Մկունք ջլուտք (ի մարմնի). (Պիտ.։ Վրդն. սղ.։)
plantain, cock's head, way-bread.
troop, company, band, detachment.
Ջոկ զատուցեալ, կամ խումբ ի ջոկոյ հատեալ. գունդ. հատուած.
Ծանեաւ հայկ զխումբ վառելոյ ջոկատին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
cf. Ջորեպան.
Զի՞նչ էր իմացութիւն կատարումն գործոյ ջորետեսին. (Կլիմաք.։ 1)
pair.
Իբր ռմկ. ջուխտ մի ... այսինքն Զոյգ մի. յն. ζεύγη paria. Զոյգք.
Ջուխտակն տատրակաց, որ վասն նորա պատարագ մատուցանէր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ.) (որ ի նոր տիպ ըստ միում ձ. ջամբթակն)։ 30
hydracide.
nasturtium indicum, indian cress, aeriviola, cardamindum.
Որպէս ջրխոտ. ջրկոտիմ. ... եւ կամ որ եւ է խոտ բուսեալ յերեսս ջուրց կամ ի մէջ ջրոյ. խոտ թրջեալ.
Ի վերայ բուն հաստ տակին երկու քթոց ջրախոտ, եւ խոզի աղբ ած. (Վստկ.։)
after, since, afterwards;
— զատկի, after Easter;
— տրայիանոսի, after Trajan;
— երկուց ամաց, after two years;
— գալոյ քո, after or since your arrival;
— մեկնելոյ քո, since you set out;
— բազում ժամանակաց, a long time since;
— սակաւուց, a short time since, shortly after;
— այսորիկ, — այնորիկ, after that, since that time, then, since, afterwards, after;
— որոյ, after that;
back;
— յառաջ, before and behind;
ի — ընկենուլ, to lay aside;
— դարձուցանել, to bring back;
— դառնալ, to return, to come back;
— կալ, to recede from, to desist;
— հայիլ, to look back;
— ընթադրել, to retort, to repulse, to repel.
• «յետոյ, ետքը» ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որի մեկնութիւնը տե՛ս հետ։-Հիւբշ. 466։
• Ուղիղ են մեկնում ՆՀԲ, Muller SW. AW 41, 8 և 43, 302, Justi, Zendsp. 189, Տէրվ. Մասիս 1882 յունիս 7, Հիւբշ. arm. St. §§ 164, 212։-Տէրվ. Նախալ 121 հյ. հուսկ, սանս. paçča, լիթ. pas-kui բառերի հետ՝ իբր հնագոյն *հեստ ձևից. հմմտ. լտ. post «յետոյ». Karoli-des, Γλ. υγϰρ. 102 կպդվկ. γατάρ «յե-տին, վերջին»։ Հիւնք. յետին <թրք. (իմա՛ արաբ.) էտնա «ստորին», յետ-նիլ<ետնա լեռան անունից, յն. aἰω «սևագոյն, թխատիպ», տճկ. avdən «լոյս»։ Karst, Յուշարձան 427 թաթար. kat, kit, kuč̌։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ hóu' -t'ou? «յետևը»։
• ԳՒՌ.-1. Սլմ. Վն. յետ, Ջղ. չետ, Ախց. Կր. յէտ, Գոր. Ղրբ. Շմ. յէտ, յէ՛տը, Երև. Խրբ. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէդ. Սեռ. չէդ, Ագլ. յիտ, Հմշ. յիդ, Ոզմ. հիտ, Տփ. հիդ. Զթ. իդ.-2. Մշ. չէտեվ, Ալշ. τէդեվ, Մրղ. յէտէվ, Ախց. Կր. τէտէվ, էտէվ, Սեբ. ἐէդէվ, Ասլ. յէդէվ (նշանակում է «յետոյ». օր. յէ-դէվ էգէօ «յետոյ արի՛»), Ննխ. Պլ. Ռ. էդէվ, Ակն. էդվէն «յետևից», Հմշ. Տիգ. Տփ. էդիվ. Սլմ. իտեվ, Հճ. իդեվ, Զթ. Սվեդ. իդիվ, Մև հիտիվ. -3. Մշ. յէտք, Ախց. Կր. յէտքը, Սեռ չէդքը, Ակն. էթգ, էքգը «վերջը, յետոյ», Ռ յէթքը, Պլ. յէթգը «յետոյ», Ագլ. յիտք.-4 Տփ. էդնէն, Ջղ. τետնա։-Նոր բառեր են յետևանց, ետևերես, ետևոռանց, ետևոռիկ, յետոռիկ, յետվրայ, ետևօք, յետի կամ ետի «ուշ» (գիտէ արդէն էֆիմ. 73 յետի ձևով), Էտիհետր «այնուհետև», ետիտես, ետնտրուկ, ետքինեկ, յետանալ, յետացնել, յետինք «ի-րիկնադէմը» (սրա հետ պատահական նմա-նութիւն ունի հիւս. օսթյ. jetən «երեկոյ»՝ ǰet «վերջանալ» արմատից), յետկնեկ, յետ. նաթեր, յետնակապ, յետնակին, յետնահաջ, յետնանձիւղ, յետնափակ, յետնուց, յետոռել, յետոռիկ, յետփախ, յետքաշ։
μετά, ὔστερον post ἑχόμενος consequenter. Զհետ. զկնի. (արմատն է Ետ, Հետք) էտեւ, ետքը, էտեւէն.
Յետ գերութեան։ Յետ նեղութեան։ Յետ յարութեան։ Յետ տանելոյ. յետ իմանալոյ։ Յետ վեց աւուր. յետ երից աւուրց. յետ բազում ժամանակի. յետ ամենեցուն. յետ սորա. յետ այնորիկ. եւ այլն։
Յետ այսորիկ. յետ որո՞յ. յետ մերկանալոյն յամենայնէ, յետ գալոյ բարեկամացն. (Իսիւք.։)
Յետ այսր ամենայնի այլ բանիւք զմեզ մի՛ հարցաներ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ էր յայնժամ յետ Կիւրղի քահանայապետին. (Ճ. ՟Ա.։)
Յետ սակաւ միոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ Եւս. քր.։ Վրք. հց.։ Ճ. ՟Բ.։)
Յետ սակաւու միոյ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 10. 17։ Արծր. ՟Բ. 3։)
Յետ փոքու ինչ. (Աթ. ՟Ը։)
Յետ սակաւ իրիք. (Եւս. քր.։)
Յետ փոքր ինչ իրի. (Ոսկ. ի տղայս վախճ.։)
Յետ սակաւ ինչ։ Յետ սակաւ մի. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։ Եւս. քր.։)
Յետ սուղ ինչ. (Աթ. ՟Ա։ Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
ՅԵՏ. մ. իբր ռամկական ոճով. այսինքն Յետս. եւ Յետոյ. դէպ ի էտեւ, ե՛տ, ետքը
Տապանակաւն յետ դարձուցանէ զջուրսն Յորդանանու. (Իգն. (տպ. յետս)։)
Յետ դառնայ ջուրն։ Յետ կալ յերկրպագութենէն Աստուծոյ. (Տէր Իսրայէլ.։)
Մերժեալ յետ արար յիւրմէն. (Հ. փետր. ՟Գ.։)
Փոյթ ընդ փոյթ յետ հայի՝ երկուցեալ. (Լմբ. սղ.։)
Զամօթ ի յետ ընկեցեալ՝ լրբէր զբարւոք լրբութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Զամօթն յետ ընկեաց. (Երզն. մտթ.։)
Պահեաց եւ Յեսու երիս քառասունս, երկու ընդ Մովսեսի, եւ մի յետ. (Տօնակ.։)
Բարդումոս մինն ի յետ անկեալ յառաքելոց դասէն մնացեալ. (Գանձ.։)
ՅԵՏ ԵՒ ՅԱՌԱՋ. կամ ՅԵՏ ՅԱՌԱՋ. մ. Յետս կոյս, եւ յառաջ կոյս.
Դարձեալ՝ յաջ եւ յահեակ ասելով նշանակէ եւ յետ եւ յառաջ. որ զքառակուսի տիեզերս յայտ առնէ. (Սկեւռ. ես.։)
Ծուփս առեալ յետ յառաջ. բայց զելս իրացն ոչ գտանէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Թ։)
Բան ասաց յետ յառաջ. (Եփր. ծն.։)
ՅԵՏ ՈՐՈՅ. (ըստ հին ոճոյ) Յետ այսց բանից. յետ այսորիկ.
Յետ որոյ՝ ոչ բանի ինչ աստուածայնոյ, եւ ոչ յայտնութեան ինչ իրիք եղելոյ, սա քաջայոյս՝ եղեալ՝ կոչէ զԱստուած։ Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր յառաջ մատուցեալ՝ ասէ, եւ այլն. (Խոր. ՟Ա. 4. 8։ ՟Բ. 63։ ՟Գ. 60։)
Յետ որոյ ի չափ փարթամութեան ծնողաց իւրոց հասեալ, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
(Ըստ նոր ոճոյ) Յորմէ հետէ. քանի՛ որ.
Յետ որոյ էառ զփրկական մկրտութիւնն, ոչ երդուաւ. (Վրք. հց. ձ։)
following, next, posterior, subsequent.
Անտի չուեցին ի գադգադ, եւ ի գադգադայ յետակայ յերկիր վտակաց ջուրց. է յատուկ անուն տեղւոյ. յն. էդէվա՛թա։
cf. Յետագրութիւն.
postscript.
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
cf. ԽՐԱԽՈՒԹԻՒՆ. ըստ ՟ա նշ.
Խրախունս առնէր տաճարին. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 9։)
Թագաւորական պատուով պատուեալ՝ ապա խրախունս առնէ. (Իգն.։)
Ճաշ ուտել, եւ խրախունս առնել. (Կանոն.։)
Զաւակն՝ որ խոստացեալ էր ի խրախունս հրեշտակաց՝ ի ձեռն միջնորդին. (Եփր. գաղ.։)
cf. Խրախոյս.
Խրախոյս. յորդոր քաջալերութեան. Յամբողջ յաղթութեանն տալ խրախուսանս։ Յայտէր խրախուսանօք, իբրու թէ ինքն իցէ տուիչ յաղթութեանն. (Պիտ.։)
Քաջալերեցարուք, եւ զօրասցին սիրտք ձեր. ո՛վ մեծի խրախուսանացս. (Լմբ. սղ.։)
Եթէ այլոց պատճառ խրախուսանաց եմ։ քանիօ՞ն եւ ինձ եւս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Մեծաւ խրախուսանօք ճեպ ի ճեպոյ ելին յաշխարհս մեր. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
Խրախուսցին իբրեւ զայր մի։ Անդ խրախուսեաց այր անօրէն։ Խրախուսեաց այր իսրայէլի։ Յեգիպտոս խրախուսէին։ Տկարն խրախուսեսցէ, թէ հզօր եմ ես. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 7. ՟Բ. ՟Թագ. ՟Ի. 1. ՟Ի՟Գ. 10։ Ովս. ՟Է. 11։ Յովէլ. ՟Գ. 10։)
Ձայն տուեալ խրախուսեցին՝ դիմեալք ի մահ յօժանդակութեամբ. (Շար.։)
ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ. ն. Քաջալերել. յորդորել. խրախոյս տալ.
ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ, իլ. չ.կ. ἁντιστηρίζω innitor, confido αὑτέχομαι adhaereo. Քաջալերիլ. վստահանալ՝ իբր խրախ սրտիւ յուսալ. դնել զյոյս. ապաւինիլ. զօրանալ. ամրանալ. եւ Անվեհեր դիմել. խիզախել.
Խրախուսեալք յաստուած։ Որք խրախուսէք յանուն քաղաքին սրբոյ. (Ես. ՟Ծ. 10. եւ ՟Խ՟Ը. 2։)
Քրիստոսի սուրբ սիրովն խրախուսեալք սրբոցն. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Խրախուսին յոգի արութեամբ։ Ի քեզ իսկ աստուած համայնիւ խրախուսեալ։ Աջ քո ի վերայ որդւոյ մարդոյ ի քեզ խրախուսելոյ. (Նար. ՟Ղ՟Բ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս.։)
Ընդդէմ մահու խրախուսեցաւ, եւ պարտելոյն վերայ ելաւ. (Շ. բարձր.։)
Յաստուած խրախուսելով՝ յառաքինութիւնս ամրանալ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ.)
Բարձրացեալ աջոյ կարողին, առ որ քաջութեամբ խրախուսեալն արժան է ամենեցուն։ Լուայք զտեառն անսուտ ձեզ խոստմունս. խրախուսեցէ՛ք առ այս բարբառոյ. (Լմբ. ատեն.։)
to put on shoes;
to lace on boots or shoes.
Խրացիւք պնդել զկօշիկս ոտից, կամ ամրացուցանել զոտս.
Խրացեա՛ զոտս աւետարանական ուսմամբն քրիստոսի. (Նեղոս.։)
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
ԽՐԵՄ ԽՐԻՄ. ἑρείδω figo, trudo ἑμπαγεῖναι affigi. Մխել եւ մխիլ ի խորս աւազոյ, տղմոյ, հողոյ, եւ այլն. հարստել, տիլ. մածանիլ. պինդ կռուիլ, յարիլ.
Մօտ ի նաւահանգիստն խրիցէ զնաւն, կամ բախիցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Անկեալք ի տիղմն հանդերձ երիվարօքն խրէին. (Փարպ.։)
Գարշապարօք իւրեանց յերկիր խրեցան. (Երզն. մտթ.։)
Ի գետնանախանձ նուաստութիւն պատկերացն ախտաւորաբար խրիլ. (Դիոն. երկն. ՟Բ։)
Ի պարսկական մայրապականութեանցն վայր վտանգեալ խրին խոհերս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
կաքաւէր ի վերայ սառին, եւ խրեալ ոտք նորա՝ եհատ սառն զպարանոց նորա. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ խրել ամենեւին յերկրաւորս. (Վրդն. ղեւտ.։)
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
ἁκοσμέω incomposite me gero, ornatu destituor. անշքանալ, անզարդանալ. յետնիլ ի պայծառութանէ եւ ի վայելչութենէ. մթագնիլ.
Եկեղեցի հայաստանեայց խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմբին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եկեղեցիք աստուծոյ խրթնացեալք. (Ի գիրս խոսր.։)
Պայծառ զարդուցն խրթնացեալ. կտաւն թուխ նշանակեալ. (Շ. վիպ.։)
Յայլոց բազմաց աւանդոց խրթնացեալ եւ նսեմացեալ միգապատ կուրութեամբ աշխարհս այս. (Մագ. խ.։)
Կամ պարզապէս Կտսիլ. կթոտիլ. տկարանալ. դժուարութիւն կրել.
Երիվարք զօրաց քոց խրթանասցին, եւ մի՛ կտրասցեն գնալ՝ ուր խնդրեսն. (ՃՃ.։)
Եւ Դժուարիմաց լինել բանին, կամ իմաստից.
Այսբար մեզ զմիտսն, որ խրթնացեալ ի խորինս՝ ոսկրուտ եւ անուտելի, եւ այլն. (Մագ. ՟Կ՟Թ։)
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Զի թէ յաջ կողմն գնասցեն, ի տիւ եւ յարեգակնդ. իսկ եթէ յահեակ, երեկս կոյս ի խրթնին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 7։)
Զայն արարուած որբաց արուսեակն, եւ սգաց երեկորեայն խրթնի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Զմեզ կափուցեալս ի ճառագայթից, եւ խրթնիս եւ խաւարչտին եղեալ. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Ծածկէ յայլագունակ խրթնի եկամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Այնքան խրթնի անծանօթք պատահեն առ միմեանս (բանքն), մինչեւ թարգմանաց անգամ կարօտանան. (Արծր. ՟Բ. 7։)
cf. Խխնջեմ.
Զի ի խոնջիլն եւ ի քրտնիլն խրխնջէ, եւ հանգիստ խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
Լուեալ ձիոյն զխօսն աղեքսանդրի՝ երկրորդ անգամ խըրխնջեաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ խրխնջէ չարժեալ յարձակմամբ ախտիցն ցանկութեան. (Նեղոս.։)
cf. Խխնջիւն.
Լուաւ նա զահագին խըրխընջիւն (նոր ձ. խըրխընջմունսն), եւ ասէ. զի՞նչ է ձայնս այսշ խըրխխընջի՞ւն ձիոյ է, եթէ գոչիւն առիւծու. (Պտմ. աղեքս.։)
to become like a bundle, to be bound in a sheaf.
ԽՐՁԱՆԱՄ կամ ԽՐՁՆԱՆԱՄ. Լինել իբրեւ զխուրձն. դիզանալ. երեւիլ բոլորշի կապեալ ի մտորէ, կամ ցնցղկեալ ի վերուստ.
Սիրամարգ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
rhubarb plant;
the tendrils of the vine.
ῤεόν βαρβαρικόν rheum barbaricum. գրի եւ իբր ռմկ. Խավարծիլ. Խաւրծիլ, Խօրծիլ, Խործովիլ, Խործուիլ, Խործիլ. Գաբծիլ. գաբն. բոյս խաչնդեղի. ռավէնտ, ռէվէնտ։ (Գաղիան.։)
Իսկ ի գիրս Վաստակոց Վստկ. ՟Ձ՟Ա. ՟Ձ՟Դ. ՟Ճ՟Բ. Խաւրծիլ ասի որպէս Խորձուիլ, այն է ծիլն որթոյ. ասմայի ֆիլիզ.
Խաւարածլի շարաբ. ա՛ռ Խաւարածիլ, կտուէ. եւ զայն սպիտակն՝ որ ի տակին լինի, ձգէ, եւ զայիսն կտրտէ՛ եւ ծեծէ՛։
darkening, offusca-tion;
tenebrse;
eclipse;
— արեգական՝ լուսնի, solar, lunar -;
— բոլորական, մասնական, մանեկաձեւ, total, partial, annular -.
Խաւարումն աչաց, խլութիւն ականջաց։ Փորեցին զաչս հասանայ ... թափել զհասան ի պատուհանից խաւարմանն. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Որ ինչ ի միտսն խռովութիւնք, եւ յաղօթիցն լուսոյ խաւարումն. (Խոսր.։)
amphora, urn, earthen pitcher, jug, jar, pot.
Ուր գործիցեն տասն լուծք եզանց, եղիցի անդ խաւեակ մի. (Ոսկ. ես.։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
իքխափան (յն. վերջոտնիլ) վախճանի մարդոյ. (Իմ. ՟Բ. 5։)
Խափան առնելողջակիզացն պատարագած. յն. արգելուլ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 47։)
Խափան առնել. յն. խոչնդոտն լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Լինին խափան դիցն պաշտաման։ Խափան առնել յազատութիւն վերին. (Ագաթ.։)
Ամենայն բարեաց խափան է տրտմութիւնն։ Որպէս զգալի աչաց խաւար է խափան՝ ներգործել, նոյնպէս եւ անգիտութիւն՝ մտաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Տօնակ.։)
Խափան՝ մարմնոյս գործոյ տիրէ, եւ ոչ անմարմնոյն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Զխափան գիշերոյն մտաւ ածեալ՝ աղօթէ եկեղեցի. (Յհ. իմ. կարգ.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն.
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργός, ἁεργός otiosus. Խափանեալ ի գործոյ. անգործ. դատարկ. ավարա, պօշ.
Մի՛ ոք ի ձէնջ խափան կայցէ. զի խափանումն մայր է կարօտութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Դատարկ եւ խափան կալ։ Անաշխատ եւ խափան կալն ուսուցանէ զամենայն չարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
Ոչ եղեւնա խափան՝ գալանգէն ի նոյն քահանայապետութիւն. (Կոչ. ՟Բ։)
Զհաւորսութիւն առ խափան լերինս (կամ լերունս) ոչ ոք արգելուցու. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
hinderance;
delay;
idleness, leisure;
revocable.
ἁργία otium, cessatio եւ καταφθορά damnum, proditio Խափանեալ գոլ. անգործութիւն. եւ վասն զետ եկեալ.
Զխափանածոյ նորա եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 19։)
cf. Խափանած.
Զպէտս բարեկամաց վճարիցես, եւ ոչ մի ինչ այսպիսի պատճառս խափանածոյի երբէք պատաղեցայք (կամ խափանուածոյի պատատեցայք). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Առանց խափանածուի զվարդապետութիւնն ամենեցուն պատմեսցէ։ Հարկ է եւ այսմ լինել առանց խափանածուի. (Երզն. մտթ.։)
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
cf. Խափանած.
Զպէտս բարեկամաց վճարիցես, եւ ոչ մի ինչ այսպիսի պատճառս խափանածոյի երբէք պատաղեցայք (կամ խափանուածոյի պատատեցայք). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Առանց խափանածուի զվարդապետութիւնն ամենեցուն պատմեսցէ։ Հարկ է եւ այսմ լինել առանց խափանածուի. (Երզն. մտթ.։)
Փոքր ինչ արդպիսեացդ ահա իբրեւ խափանածուի արարեալ փոյթ. Ըստայնմ, թէ մարգարէութիւնք են՝ խափանեսցին. (Վրդն. սղ.։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
καταργέω, ἁργέω, εἵργω, ἑμποδίζω arceo, impedio, prohibeo. Խափան առնել. խափան լինել. արգելուլ. խոչընդոտն լինել. Չթողուլ. կասեցուցանել. անգործ առնել. դադարեցուցանել. կր. դադարիլ. եբր. պաթէլ, թ.
Խափանելզգործս, զերկիր. կամ զմարդիկ ի գործոյ, զհրէայսն ի շինելոյ. կամ զհաւատս. Զօրէնս, զաւետիս, զամենայն իշխանութիւնս. զայն՝ որ զիշխանութիւն մահուն ունէր։ Խափանեսցի մարմին մեղաց, կամ մարգարէութիւն, գիտութիւն, մահ։ Քրիստոսիւ խափանելոց է։ Որ խափանելոցն էր։ Ի վախճան խափանելոցն։ Խափանեալ էք ի քրիստոսէ։ Զիշխանաց աշխարհիս այսորիկզխափանելեացս։ Յորժամ եղէ այր, զտղայութեանն ի բաց խափանեցի։ Խափանեցաւ շինուած տաճարին։ Մի՛ խափանեցէք զիս, զի տէր յաջողեաց զճանապարհս իմ։ Ընդէ՞ր խափանէք զժողովուրդն ի գործոյ իւեանց։ Խափանեցան գործք նորա։ Խափանեսցուք զգործս նոցա։ Խափանեցից ի տերւոջէդ յայդմանէ զձայն զնծութեան։ Ոչ խափանեսցինգնացք քո։ Խափանեցին զօրէնս քո. եւ այլն։
Մի՛ լռեսցուք ի խնդրելն, թէպէտեւ յոլովիւք խափանողօք արգելեալ լիցուք. (Խոսր. պտրգ.։)
ԽԱՓԱՆԵԼ. συγκλείω concludo ὐποσκελίζω supplanto եւ այլն. որպէս թէ Խափուցանել ի հաղբս. (թ. գափաթմագ ) կամԽաբանօք կարթել. խոչընդոտն եւ խափան լինել.
hindering, obstructive.
ԽԱՓԱՆԵՑՈՒՑԻՉ ԽԱՓԱՆԻՉ. ἑμποδίστης, ἑμποδίζων qui impedimento est. Որ խափանէ. խափան. արգել. խոչընդոտն. դադարեցուցիչ.
Զի մի՛ խափանեցուցիչ առ ծալմունսն գոլով՝ դժուարաբերք գործիցին մարմինքն. (Պղատ. տիմ.։)
Խափանիչ եւ վրիպիչ են շահաւոր օգտութեանց. (Յճխ. ՟Ե։)
cf. Խափանուած.
Որ զպտղոյն խափանութիւն գործեսցէ (այս ինքն դատարկութեան). ո՛վ զազի՛ր եւ վատթար անպարապութեան. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Խափանուած.
Քրիստոս յայնժամ սկսաւ քարոզել, յորժամ խափանումն յոհաննու եղեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
Ո՛չ յանկեան ուրեք խափանմամբ փողէ, այլ ընդ ծագս տիեզերաց անարգել ճայթմամբ աւետարանէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ԽԱՓԱՆՈՒՄՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն. կասումն. թուլութիւն.
Զանգիտութեան ծնունդ է առ մեզ՝ խափանումն, եւ ծուլութիւն՝ խափանման եւ փափկութեան ծնունդ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Բնութիւնս մեր՝ խափանման ոչ ներէ։ Ի դատարկ խափանումն արկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35. 43։)
Խափանումն անպտուղ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Խփմամբ կամ կափուցմամբշիջանել, դադարիլ. եւ Խափանիլ ի տեսութենէ, կուրանալ. σβέννυμαι extinguor ἁπέρχομαι recedo ἑκκεκόμμενος excaecatus.
Զի՞ պիտոյ իցէ մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խափնուցու, չվայելեմք ի բարիս ինչ։ Այնպիսի արտօսր անհանճար սգոյ է. վասն այնորիկ վաղվաղակի խափանու։ Այս գեղ՝ մինչչեւ երեւալ խափանու. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ Ոսկ. փիլիպ.։ Ոսկ. ՟գ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
ἁποσβέννυμαι extinguo πηρόω mutilo, excaeco ἑκκεκόμμενος excaecatus. տալ խափնուլ. խփանել. կափուցանել. շրջուցանել. կուրացուցանել. դադարեցուցանել. խափանել.
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
cf. Խափնում.
Իբրեւ զտոչորումն ինչ վառման հրոյ ինքեամբ իսկ յինքն խափչի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
ԽԵԴ ԽԵԹ. φολκός strabo. իտ. guercio. Թիւր ակամբ. շիլ. եւ Ցաւոտ աչօք.
Որքան խեդ աչք զմի տեսանեն. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.
Գիտա՛, զի ակն խէթ՝ ուղիղ նայել ոչ կարէ. (Ոսկիփոր.։)
Շլացուցանէ զմիտս ... որպէս զխէթ աչօք պշուցեալ՝ առաւել վաասի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
Սատանայ խենթացեալ ընդ սուրբ վարս նորա։ Հաշտեցաք ընդ խեթացօղ ազգն հրէից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. մտթ.։)
Կամ իբր կր. Խոժոռութեամբ օտարանալ. աւրըւելով ետ կենալ.
Եթէ յապաւէնն ապաստանեցայց, յորմէ խեթացայ. (Նար. ՟Ի՟Դ.) (կամ իմա՛, որ խեթիւ հայեցաւ իբրեւ ի յանցաւոր)
to push, to thrust, to drive forward.
Ըստ կարճութեան միոյ ոտինն առնէ եւ զընթանացսն խեթելով. (Պիտառ.։)
squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.
Եւ տեսեալ դարձեալ իմ զտէրն հայեցաւ խեթի. (Վրք. հց. ձ։)
Գնային խեթի՝ գայթ ի գայթս, աղտեղասէրս. (Արծր. ՟Բ. 2։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
κερατίζω cornu peto. Խթել ուժգին առխեթել. խայթել. հարկանել եղջերբք, կամ ժանեօք եւ թիւնօք, եւ խեթանաւ կամ խայթոցաւ ընդոստուցանել. լլկել. եղջերցել. ոգորել. կոտոշով կամ ուրիշ բանով զարնել, խոթել, խայթել, զարնել, դրդել, չարչրկել.
Զեղջերացն պահպանողականութիւնն ... եւ խեթելով զհակառակօղսն. (Շ. հրեշտ.։)
Յանխնայ խեթկելով զընկերս. (Պիտ.։)
Տուաւ ինձ խայթ մարմինս, զի խեթ կէ զմիտսն։ ներէ խեթկելոցն ի նեղչացն։ Այս բանք զիմաստունս խեթկեն որպէս խթանք։ Խեթկելովն զարթուցանէր. անմիտք՝ տակաւին ո՞չ գիտէք։ Ասէ, մի՛ խղճմտէք ի չար գործելն՝ խեթկեալք ի ձերոց օրինացն։ Զճանճն եւ զմժիխն մերձեցոյց ինոսա որպէս զաստուածս. իսկ նոքա խեթկեալ ի թիւնից աստուածոց. եւ այլն. (Լմբ. սղ.։ Լմբ. պտրգ.։ Լմբ. ժղ.։ Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ.։)
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
that butts, clashes
Որ խեթկէ. խայթիչ. ընդոստուցիչ. դրդիչ. խթօղ, խոթօղ, զարնօղ, դրդօղ.
Օգտակար է թշնամանելն՝ թմբրեցելոցն ի սխալանս, եւ խեթկիչնոցին։ Ամենայն բանք սորա խեթկիչք են, եւ զարթուցիչք իմաստնոց. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
butting, shock, clashing.
Զարթուցանէ զմեզ յապաշխարութիւն, եւ ի խեթկումն սրտի. (Բրսղ. մրկ.։)
remorse, compunction.
Խեթալն. խեթահարն գտանիլ. եւ Ցաւ սրտի ընդխեթիւ հայելն աստուծոյ, կամ ընդ խայթումն խղճի. սրտի խոստուկ.
Խզումն խեղդմանց, ընդարձակութիւն նեղութեանց. համառօտումն խեթմանց, հալածումն հեծութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to cause one to recover his senses, to restore from fainting.
Բերել զինքն, կամ զայլս ի խելս եւ յուչ. կամ բերել զխելս եւ զուշն յինքն կամ յայլս. զգաստացուցանել. Խելքը գլուխը կամ վրան բերել.
Խելաբերեա՛ զքեզ։ Հազիւ ուրեմն խելաբերեցին զտիկինն։ Դարձեալ ցորեցաւ ի խելաց, եւ դարձեալ խելաբերեցին զմայրն սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
mad, crazy, lunatic, insane.
παραφρώνουν desipiens ἑπίληπτος laborans epilepsia, sive morbo comitiali;
correptus a daemone . Ոյր խելքն կամ ուղեղն է խանգարեալ. խելացնոր. խելայեղ. գլխագար. վերնոտ կամ այսահար, լուսնոտ. ուշաթափ. մտաթափ. ապուշ մտօք. անմիտ. կամ ըստ Հին բռ. Խելացաւ. խելքը տւրած, բախուկ, խենդ, խեւ.
Որպէս կամաւ խելագար զեղծեալ ի ձորոյ։ իբր զխելագար անկարգ խօսիմ։ իմաստակ խելագար. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Կ՟Թ. եւ ՟Ծ՟Ղ։)
Անզգամ ցանկացողն, եւ ողջախոհ խելագարն. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. ի կիպր.։)
Նոյն դատաստան եւ խելագարացն լիցի. (Մխ. դտ.։)
to become crazy, to go mad, to lose ones senses, to be mad.
Խանգարիլ խելաց կամ ուղղոյ. Խելացնորիլ. անմահանալ. ըստ յն. նաեւ գլխածանիլ. καριβαρέω gravor vel nuto capite.
Յիմարեալք եւ խելագարեալք յայսոյն անհաւատութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զգեստ արասցես զխելագարեալս ամենաթշուառ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
madness, craziness, insanity, lunaoy.
παραφρόνησις, παραφρονία amentia, dementia, delirium ἑπιληψία comitialis morbus καριβαρία gravedo capitis ἑμπληξία stupor, stupiditas διαστροφή perversitas (mentis). Խելագարեալն գոլ. խելացնորութիւն. ցնդեցի։ գլխածնրութիւն. եւ Ապշութիւն մտաց. խենդութիւն. խելքի պակասութիւն.
Մրրկաւն խելագարութեան ցնդեցի։ Խելագարութեան խնդիր։ Զթերամտութիւնն ընդ խելագարութեանցն. (Նար. ՟Ե. ՟Խ՟Ը. ՟Ղ՟Ա։)
Սթափեցարու՛քոչ ի ցքւոյ, այլի խելագարութենէ եւ յանմտութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Որ խելագարութեամբ մոլորեալ) (այսինքն մոլեգնեալ) իցէ, ո՛չ շրջեցի յայտնապէս ի քաղաքին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ո՞ր խելագարութիւն քան զամբարտաւանութիւնս զայս մեծիցէ։ Խելագարութիւն մտաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15. 17։)
Պագաշոտ խելագարութեամբ սրարբեցուցեալ զկինն. (Պիտ.։)
hare-brained, giddy-pated, cracked, foolish.
Որպէս զխելայեղ ոչ գիտէ զինչ խօսի. (Գր. հր.։)
մահ խնդրես փոխանակ պատուոյն՝ ա՛յ խելայեղ. (ՃՃ.։)
Ո այդպէս խելայէղ եւ ջախջախ մտածութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Խելագարութիւն.
Մոլեկան խելայեղութեամբն. (Պիտ.։)
Անհանճարութիւն եւ խելայեղութիւն եւ ի մարմնականս գայթագղեցուցանէ, եւ ի կենացն՝ որ առ աստուած օտարացուցանէ. (Լմբ. առակ.։)
Զցածութեան ասէ բանս խօսիմ, այսինքն զգաստութեան եւ զխոնարհութեան. զգաստութեանն՝ ընդդէմ խելայեղութեան կարծեացն ասելով, եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)
intelligent, clever, sensible, judicious, steady, prudent, wise.
Նոյն եւ ռմկ. Ունակ խելաց՝ ամբողջ ուղղոյ կամ մտաց. մտացի. հանճարեղ. իմաստուն.
Այր խելացի եւ խորհրդական։ Այր խելացի մտադիր՝ իմաստահայեաց. (Փարպ.։)
Պիտանի այր խելացի։ Վասն խելացի (գոլոյն). եւ առատձեռացն. (Վրդն. պտմ.։)
raving, mad, furious, frantic.
Խելացնոր աշակերտ նորա վարազվաղան. (Փարպ.։)
to distract, to madden, to craze, to drive to fury, to goad to insanity.
Խելացնորեցուցանեալ առ ի տալ պագանել երկիրուրուականաց. (Ագաթ.։)
զոր խելացնորեցուցանեալ՝ ընկենու յանմտութիւն. (Պիտ.։)
to be out of one's senses, to rave, to be delirious, mad, crazy, insane;
to swoon or faint away, to fall into a swoon.
Ընդ որ խելացնորեալք՝ կոտորեցին զմիմեանս. (Վրդն. պտմ.։)
Յամենայն կողմանց տարակուսեալ լինէր, եւ խելացնորեալ, անլոյս աղջամուղջաւ նսեմացան միտք նորա. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Խեղբիմ.
halting, hobbling, stumbling about.
Կաղս ի կաղս՝ հայելով զկնի իւր՝ փախչէր ... որոց տեսեալ զերանելի խուժիկ, զի երթայր խեկբեկս յընթացի. (Փարպ.։)
bent, crooked, twisted;
perverse, wicked, villanous, depraved.
σκολιός obliquus, tortuosus διεστραμμένος perversus. Խեղ եւ թիւր. թիւրեալ. խոտորեալ. ծուռումուռ.
Փայտ խեղաթիւր։ Խեղաթիւր ազգ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։ Փիլիպ. ՟Բ. 15։)
Խեղաթիւր կամք, կամ իմաստութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Այլակերպս խեղաթիւրս, եւ օտարս ի կերպարանաց մարդոյ. (Մեսր. երէց.։)
to be bent, ill-fashioned, awkward;
to be perverted, depraved.
թիւրիլ. եւ Ստերիւրիլ. մոլորիլ. խոտորիլ.
way ward, stubborn, refractory.
կարի խեռ. վատթար եւստահակ. խստերախ.
Օրինակաւ խեղախեռ երիվարի զսանձս ի բաց պատառեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
cf. Խեղ.
Խեղ անդամօք. հաշմանդամ. սագատ.
Մի՛ յապաղեսցուք որոմել աղքատաց նեղելոց եւ առաւել եւս խեղանդամոցն հիւանդացելոց. (Մանդ. ՟Ե։)
զոր եւ տեսանեմք ի ծառայութիւն զեկեալս սատանայի խեղանդամս, եւ հոգեհաշմս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Խեղութիւն.
մեք ոչ միայն խեղանաց եւեթ պատրաստ եմք վասն անուանն քրիստոսի, այլ եւ քերանաց եւ մահու. (Փարպ.։)
waywardness.
Սաստիկ խեռութիւն. խստերախութիւն. օցտումն. անսանձութիւն.
Երիվարի սանձս եւ կապանս դնեն, մինչեւ ըմբռնեսցեն զխեղախեռութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35.) յն. σκίρτημα . (լծ. ընդ թ. սըլըրտաամագ )։