cf. Տռփանք.
Ոչ էր կեանք նորա այլ ինչ, բայց տռփումն եւ գիութիւն։ Զտռփումն ցանկութեան ախտին նահանջեալ։ Տռփմամբ կերակուր կամեցաւ առնել. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի։ Մագ. ՟Ձ՟Բ։ Մխ. առակ.։)
Յորժամ տռփումն աստուածային ողջախոհ եւ արդար խորհրդոցն պատահեսցի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Ո՛չ ախտաւոր տռփմամբ, այլ աստուածային։ զտռփումն սիրոյ սրբոցն՝ որ առ քրիստոս։ Ցանկութիւն եւ տռփումն առ աստուած մերձաւորութեան։ Աղօթք եւ իղձք սրտին տռփման. (Նոննոս.։ Նար. երգ.։ Շ. յկ. ՟Ծ՟Ա։ Լմբ. պտրգ.։)
Աստուածայինն տռփումն։ Աստուածային տռփմանց երգս (երգոց). (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)
Իմ տռփումն խաչեցաւ. (այսինքն սէր իմ, իբր սիրելին անձին իմոյ) (Ածազգ. ՟Է։)
screech-owl.
Անուն թռչնոյ. (որոյ տուտն թերեւս է աղեղնաձեւ)
Փոխանակ քաղցրաձայնութեան երգոցն՝ այժմ բուէճք եւ տտաղեղունք դասագլուխք են. (Լաստ. ՟Ժ։)
sour, rough, sharp, acerb, hard, tart, astringent, acrid, pungent;
— գինի, racy or brisk wine.
• (յետնաբար ո, ի հլ.). «փոթոթա-համ» Պղատ. տիմ. 139. Լմբ. իմ. Ճառընտ. որից տտպատեսակ Վրդն. երգ. Երզն. ժ. Խոր. էջ 8, տտպատեսիլ Վահր. տտպութիւն Բժշ. տտպել Մխ. բժշ. գրուած տետպել «կծկել» Մխ. բժշ. 12 (Կաշուն չորութիւնն վասն այնոր եղև, որ գործեցաւ տըտպելով, զերդ զգործած կաշին գխտորով կամ նռան կեղևով... Երակն այրնեն տետպինտ ի դրուց անդամոցն տետպելովն)։ Վերջին օրինակից երևում է որ բառիս նախնական նշանակու-թիւնն է «կծկել, հաւաքել, սեղմել, ամփո-փել, կուչ ածել» (հմմտ. լտ. adstringo «կա-պել, սեղմել, ճնշել, շրթունքը կծկել, փորը պնդացնել, բերանին տտիպ համ տալ», ո-րից և ֆր. saveur astringente «տտպա-համ»), և այս իմաստով դառնում է
• = բնիկ հայ բառ՝ հնխ. stib-«սեղմել, ճնշել ևն» արմատից. հմմտ. յն. στείβω «ոտ-քի տակ կոխոտել՝ աւելի խիտ ու հաստա-տուն դարձնելու համար», στοιβά-ω «դիզել», στοιβή «խցկելու բան, խցան», στιβαρός «սեղմ, խիտ, հաստատուն», լտ. stipo «սեղ-մելով կապել, ճխտելով լցնել, դիզել, բազ-մութեամբ հաւաքուիլ, խճողուիլ, խտաց-նել», անգսք. stīf «կոշտ, խիտ», լիթ. stipti «կարծրանալ» (Pokorny 2, 646-8)։ Նոյն արմատի steib-ձևից է հյ. ստէպ, ստիպել, որ տե՛ս առանձին։ Հայերէնի մէջ stib-տու-ել է նախ *ստիպ (տե՛ս տակը լազերէն ձևը), որից ս-ի անկումով *տիպ և կրկնու-թեամբ *տիտիպ >տտիպ (տե՛ս տակը վրա-ցերէն ձևը)։-Աճ.
• Հիւնք. համառօտուած պաղատիտ բառից։
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Տփ. տտիպ, Ղրբ. տր-տրէ՛պ, տտը՛պ, Գոր. Շմ. տտէպ, Ագլ. տը-տայպ, Մշ. տդում! Սլմ. (բարդութեամբ միայն) տտպիխամ «տտպահամ», և միայն բայական ձևով Ախց. տտըփէլ «տտպել», Պլ. գըբդէլ «տտպել», գըբդան «փոթոթա-2в-2045 համ» (իբր տտպել >*տպտել >կպտել). նոյն են նաև Մկ. տըտըպիլ և Ղրբ. տըտըպէլ «լուացքը վատ լուացումից կռտիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტიტიბი տիտիբի «տտիպ» (Չուբինով 1222 «նռան կեղև՝ որ ներկի համար են գործածում») և լազ. ստիպո «Ոթու»։ Վերջինս ներկայացնում է հայե-րէնի հնագոյն ձևը և հնդևրոպական պարզ արմատը։ Վրաց. բառի նշանակութեան հա-մար հմմտ. Շիր. տտիպ «սև ներկ տուող վայրի բոյս, որով բրդեղէններ են-ներկում» (Ամատունի, Հյ. բառ ու բան 638)։
στρυφνός acerbus. Փոթոթահամ. (իբր միջակ ընդ թթու եւ ընդ դառն՜) կծուահամ. ունակ համոյ տհաս պտղոյ, կեղեւոյ, գինւոյ, եւ այլն. բերանը զպօղ, փոթռտօղ, պուրուշտուրմիշ կամ պիւզմիշ ընօղ, մրմրուկ.
Այնոքիկ խոշորագոյն գոլով՝ տըտիպ անուանին. (Պղատ. տիմ.։)
Որ առ լեզուովն են տտիպ տեսակաւն. եւ որչափ ջերմացուցիչքն են՝ կծուք կոչեցան, եղբարք գոլով. (անդ։)
Ի պարարտէ եւ յողորկագունէ եւ տտպէ՝ խոշոր եւ տղտաղտին. (անդ։)
Եթէ կամին քաղցր, եւ եթէ դառն. եթէ տտիպ, եւ եթէ կշիռ։ Զդառնութիւն տըտպոյն իւրեանց քաղցրացուցին. (Լմբ. իմ.։ ՃՃ.։)
tailed.
κέρκον կամ οὑράν ἕχων. caudatus. Ունօղ զտուտն կամ զտտուն. պոչաւոր.
Տտնաւորս իբրեւ զձկունս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նորոգ աստեղք երեւին այլակերպք՝ տտնաւորք. (Իգն.։)
draught-house.
cf. Տուտն.
• տե՛ս Տուտն։
to sour, to render acrid.
ՏՏՊԵԼ ՏՏՊԻԼ. Տտիպ առնել, լինել.
Տտպելով՝ զարդ զգործած կաշին գխտորով կամ նռան կեղեւով. (Մխ. բժիշկ.։)
to grow sour.
sour taste, acidity, acrity, pungency, acerbity, harshness.
Տտիպն գոլ. թթուութիւն իմն անախորժ՝ զսպիչ կամ կծկիչ լեզուի, ո՛չ թթու կամ կծու, այլ կսկծեցուցիչ. որպէս ի տհաս միրգս եւ ի կեղեւս։ (Բժշկարան.։)
cf. Ծորածոյ մեղր.
to like.
cf. Տոմսակ.
• տե՛ս Տետռ.
Բառ յետնոց՝ որպէս Մասն տետրակի. կամ Թերթ ինչ գրեալ եւ տուեալ. գիր. թուղթ. պիտակ.
Եւ ընդ խուն ողջունակ տրակիս ծանիցէ վեհիմաստ հարազատութիւնդ քո. (Ոսկիփոր.։)
dative;
dative.
δοτικός, -κή, -κόν dativus, -a, -um Ըստ քերականաց է հոլով յարյտնիչ, ո՛ւմ տալի է ինչ, կամ առ որ վերաբերի.
Հոլովք՝ ուղղական, սեռական, տըրական ... եւ տրականն (ասի նա եւ) պատուիրական ... Տրական, ինձ, քեզ, նմա. (Թրակ. քեր.։)
ՏՐԱԿԱՆ. որպէս Տըւչական, կամ տուեալ ինչ մարդկային աւանդութեամբ, եւ պատուիրանաւ.
Մի՛ տրական կարծեօք հաւատայցես ի յիսուս նազովրեցի. (Վրք. սեղբ.։)
granting or according together.
συνδοτήρ qui una largitur. Զոյգ ընդ այլում տուօղ.
firm, solid, substantial, hard, resisting;
— երկիր, solid earth;
— գործել, to render firm.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն նեռ. տրամի) «ամուր, պինդ, հաստատուն» Պիտառ. Մարթին. Վրք. հց. Նար. տաղ. «չոր, կարծր (գետին)» Վրք. և վկ. Ա. 604, «հողի կարծր երեսը» Վստկ. 16. որից տրա-մանալ «հողը պնդիլ» Եղիշ. բ. էջ 26. հաս-տատրամ Շիր. 37. տրամիկ «կարծր, պինդ» Մագ. յունաբան հեղինակների լեզւով գոր-ծածւում է իբր նախամասնիկ՝ համապա-տասխան յն. δια-, լտ. dis-, di-, dia-նախա-մասնիկներին. օր. տրամաբանութիւն= διαλογος Սահմ. Նոնն. տրամառիծ-δια-γραφή, διάγραμμα Անյ. պերիարմ. Շիր. Փիլ, տրամադրել = διατίϑημι Սահմ. Խոր. վրդ. տրամաչափ= διάμετρος Պերիարմ. տրամա-տպաւորել= διατυπόω Սահմ. ևն. այս ոճով է տրամակայեալ «հասկանալ, ըմբռնկլ. ևւ ւամուտ ւինել» Մագ. նոր բառեր են տրա-մադիր, տրամադրելի, անտրամադիր, ան-տրամաբան են։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dru-rā-mo «ա-մուր, կարծր» բառից, որ ծագում է հնխ. dru-«փայտ» բառից՝ -rā̄-և -mo-մաս-նիկներով և բուն նշանակում է «փայտի պէս ամուր»։ Փոխաբերութիւնը և ածանցու-մը ո՛չ թէ զուտ հայկական է, այլ ընդհա-նուր էր նոյն իսկ նախաշրջանին. հմմտ. սանս. dāruná-«կարծր, կոշտ, խիստ». dhru-va-(փխ. druvā-) «հաստատուն, ապահով, տևական», զնդ. drva-«հաստատուն, ա-ռռոջ». հպրս. duruva «առողջ», պրս. durušl «խիստ, կարծր, խոշոր», durust «ողջ, ամ-բողջ, առոյգ, առողջ, ստոյգ, դրուստ», յն. ὄροόν «ուժեղ» (Հեսիքիոս), լտ. durus (փխ. *druros) «կարծր», կելտ. dru-«յոյժ, ամենա-» (ինչ. Dru-talos «մեծաճակատ» Druides
• Müller Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 382 սանս. dharma, լտ. firmus «հաստա-տուն»։ Հիւնք. լտ. duramen, duramerr tum «ամրութիւն, հաստատութեւն»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 72 լտ. durus. durare. լիւկ. trmmili «ամուր տեղեր բնակողներ, Լիւկիացիք», Osthoff, Pa-rerga 1, I13 պաշտպանում է լտ. dūrus բառի համեմատութիւնը, հյ. տրամ դնելով իբր dru-ra-mo-(բայց ո՛չ լտ. durare, որ է=հյ. տևել)։ Սրա դէմ է Schefelowitz BВ 29, 27, իսկ պանում է Osthoff-ի առաջարկը։ Pal-rubány ՀԱ 1908, 155 նոյնպէս ւա-durus «կարծր» բառի հետ՝ կցում է հնխ. dreuo-«փայտ» արմատին։
• ԳՒՌ.-Վն. տրամ, Մշ. տրամ-տրամ, Ակն. դրամ «չոր, ամուր, խճուտ հող՝ որ շատ դժուարութեամբ է փորւում»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Ակն. dram «նոյն նշ». (տե՛ս Ճանիզեան, Հնութ. Ակնայ 353). նաև վրաց. ტრამა տրամա, გრამალი տրամալի «ընդարձակ տափաստան» («անմշակ և կորդ գետին» իմաստից)։
στερεός (որ եւ ստուար). solidus (ի solum, որ է գետին). Տարրացեալ եւ պնդացեալ. սերտ. հաստատուն. պինդ. որպէս յատակ կամ երեսք գետնոյ կոխոտեալ յերթեւեկաց. ամուր, պինտ. փէք.
Զտեղի ինչ տրամ յոյժ կարծր՝ ուռամբ երկաթի հատանէր. (Պիտառ.։ եւ Մարթին.։)
Եգիտ գիր ի վերայ տրամ գետնօյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մերկ ի վերայ տրամ գետնոյն եդեալ լինէին։ Տարածեալ ի վերայ տրամի երկրին. (Ճ. ՟Ա.։)
Գունդ տրամք երամից կայք յանուրեք վայր. (Նար. տաղ. (իբրու հաստատուն կայք)։)
Ի տրամի. ի հաստատոջ, կամ յատակի. (Հին բռ.։)
cf. ԴՐԱՄ. որպէս ռմկ. տրամ, տիրհէմ։
ՏՐԱՄ. որպէս մասնիկ բաղադրական՝ տայ նշանակել զբերումն այսր եւ անդր, կամ յերկոսին կողմանս. որպէս տար, տի. ըստ յն. տիա, տի. διά, -δι . լտ. տիս, տի dis, di-. որպէ՛ս տեսանես ի կարգիս։
logician.
λογιστής ratiocinator, logista. Որ տրամաբանէ. գիտակ տրամաբանութեան։ Ուստի
ՏՐԱՄԱԲԱՆՔՆ գ. διάλογος dialogus. Տրամախօսութիւն. զրոյցք ի մէջ երկուց աստի անտի.
Մեծն պղատոնէս հարցմունս եւ պատասխանիս. ի տրամաբանսն իւրում գրեաց. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
logically.
λογικῶς logice διαλεκτικῶς dialectice, cum ratione, disserentium modo. Ըստ օրինի տրամաբանից, եւ տրամաբանութեամբ. բնական գիտուեւեամբ եւ բանական ցուցակութեամբ.
Ոմանք աստուածաբանաբար, եւ ոմանք տրամաբանաբար (խնդիր յուզեն). արդ ասէ, թէ ասուածաբանաբար ոչ կամիմ խնդրել, այլ՝ տրամաբանաբար։ Տրամաբանաբար է յորժամ խնդրեմք, եթէ հոմանունք իցեն բարբառքն ... Տրամաբանաբար աստանօր զբանականն կոչէ. (Անյաղթ պորփ.։)
logical.
διαλεκτικός, λογιστικός, λογικός dialecticus, rationalis. Սեպհական տրամաբանութեան եւ տրամաբանից, որպէս եւ տրամախօսութեան.
Որոշումն է տրամաբանական, որ ասէ՝ թէ պարտ է ի վերայ հոմանուանցն զերիս զայսոսիկ խնդրել. (Սահմ. ՟Ա։)
Առաջիկայ շարագրութիւնս պիտանացու է ի տրամաբանական հնարս։ Տրամաբանական այն է, յորժամ ոմն հարցանէ, եւ ոմն ասէ։ Չորք գոն տրամաբանական հնարք, բաժանականն, սահմանականն, ապացուցականն եւ վերլուծական. (Անյաղթ պորփ.։)
Տեսակ հաւաքմանցն՝ ապացուցական, տրամաբանական, ճարտասանական, քերթողական ... Եթէ առաւել է ճշմարիտն քան զսուտն, լինի տրամաբանականն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Տրամաբանական բաղխոհութիւն երբեմն ճշմարտէ, երբեմն ստէ. (Քեր. քերթ.։)
Պղատոն տրամադրէ յիւրում տրամաբանական մատենին (այսինքն ի տրամախօսութեան). (Ճ. ՟Ա.։)
ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆ. ա.գ. λογιστής logista. Տրամաբանօղ, տրամաբան.
Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական. (Փիլ. լիւս.։)
Քանիօ՛ն շահաւորութիւն առ տրամաբանականսն բերիցէ։ Յիշեաց ինքն (արիստոտէլ) ի տրամաբանականացն գիրս։ Իբրու ի տրամաբանականացն գիրս է պիտանութիւն հակակայիցս. (Անյաղթ ստորոգ.։)
to reason.
logic;
սուտ —, paralogy.
λογική logica, -ce, ars disserendi. Տրամաբանելն, եւ տրամաբանական գիտութիւն. բանաւոր զրոյց, կամ կարծիք.
Անյայտք են՝ եթէ կատարելանան, զի հազիւ սպիքն գան, ըստ որումն սրբազանի տրամաբանութեան. (Արծր. ՟Գ. 17։)
ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. διάλογος dialogus, colloquium. Տրամախօսութիւն. գիտնաւոր խօսակցութիւն հարցմամբ եւ պատասխանւով.
Յայտ առնէ եւ պղատոն ի տիմէոսի տրամաբանութեանն։ Յայտ առնէ պղատովն՝ գրելով երկուս տրամաբանութիւնս. (Սահմ.։)
յայտ առնէ ի փիլիպպէի տրամաբանութեանն. (Անյաղթ պորփ.։)
Յաղագս անձին տրամաբանութեան պղատոնի. (Նոննոս.։ Տե՛ս եւ Պղատ. տիմ.։)
logically.
cf. Տրամաչափ.
Ծրագրեալ անվրէպ. ուղիղ եւ հաստատուն կամ համեմատ.
Այս հրամանք աստուածայինք եւ տիրականք՝ տրամագիծ եւ ճշմարիտ տուեալ եղեւ. (Սամ. երէց.։)
Առաջնորդեսցէ բանին՝ տրամագիծս դասեալ ի ներքոյ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
ՏՐԱՄԱԳԻԾ. գ. διάγραμμα diagramma. Գիծ անցեալ ընդ միջակէտ բոլորակի կամ քառանկեան յանկեանէ յանկիւն.
Ձեւ բոլոր շրջագային բաժանի յերկուս կիսագունդս ... եւ հայեցածք երկուց կիսագնդիցն հանդիպութեամբ կշիռն ուղիղ ի վերին եւ ի ներքին տրամագիծսն ... Եւ այնպէս զհաւասարակշիռ կէտն կալեալ՝ կայ եւ յերկոցունց հակառակացն միջոցն զտրամագիծս ունի։ Իսկ կայեան սորա ի տրամագիծ անդր՝ զուղղանկիւն չորեսին առ միմեանս հայեցուցանէ. եւ ի հայել ուղղանկեանցն առ տրամագիծն միջին՝ զամենկայն հարթ, արդակ, զուգամասն յարմարեալ անվնաս պահէ. (Շիր.։)
Պարունակեալ յանբաւէն, եւ ի մէջս իւր կառուցմամբ բարձեալ ունի զբոլորն ի նոյն տրամագծին. (Տօնակ.։)
Ութսներեակն բաղկացեալ յերկուց առաքինի տրամագծաց, յայնմանէ որ յերկպատիկսն եւ յերեքկիսն ըստ աղիւսաձեւոյ չորեքկարգեան. (Փիլ. լին. ՟Գ. 38. (զոր օրինակ 6. 8. 9. 12. որ է 35։ եւ 6. 9. 12. 18, է 45. իսկ 35 եւ 45 են 80)։)
diopter, dioptra.
to dispose.
διατίθημι dispono, compono, constituo եւ այլն. Ի կարգի դնել. կարգաւորել. կարգել. հաստատել. կացուցանել. պատրաստել. յօժարեցուցանել. զգածել. փոլխել. յարմարել. յերիւրել. շարադրել. տպաւորել. դոշմել. տարրացուցանել.
մեծ է զօրութիւն երաժշտականին՝ պէսպէս կրիւք ըմբռնելով զհոգին, եւ տրամադրելով. որպէս յայտ առնեն մրմունջք եւ ողբք ըստ ինքեանց տրամադրելով զհոգին. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
Որ ինչ յոգիսն տրամադրեալ են ախտք. (Անյաղթ բարձր.։)
Տրամադրեալն՝ հաստատեալ ասէ զարկածս չարին։
Անբանիցն արիւն ողջակիզացն յեղջերսն (սեղանոյ) տրամադրիւր, ասէ Շ. իմա՛, տպաւորէր, այսինքն օծմամբ դրոշմեալ լինէր։
Զիղձս բաղձանաց վերին երանութեանն յոգի նորա տրամադրէր։ Տրամադրէ (գրով) յիւրում տրամաբանական մատենին. (Ճ. ՟Ա.։)
Դառնացեալ աղբերք եւ լիճք ջրակուտից ի քաղցրութեան ճաշակս տրամադրին. (Թէոդոր. կուս.։)
յայլ բարձրագոյն տրամադրէ խորհուրդ։ Տրամադրել զլսողն ի զուարճական խնդութիւն. (Խոր. վրդվռ.։ Երզն. լուս.։ (իբրու փոխել կամ պատրաստել։))
Յորոյ հիման մեք հաստատեալ, անշարժապէս գոլ տրամադրեալ։ Զյիշատակն աստուծոյ ի միտս մեր տրամադրեսցուք. (Երզն. մտթ. (իբրու հաստատել)։)
dispositio;
class of verbs.
διάθεσις dispositio, constitutio, conditio, adfectio եւ աղլն. Կարգաւորութիւն. յարմարութիւն. հանգամանք. ձեւ. որակ. զգածումն. յօժարութիւն. պատրաստականութիւն.
Տեսեալ զտրամադրութիւն վայելուչ ըստ կրօնաւորութեանն՝ զարմանայր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Վայրենի ախտիցն տրամադրութիւն։ Իրիցագոյն է քան զանիրաւութիւն արդարութիւն. եւ քան զիւրաքանչիւր ոք ի հակռակ տրամադրութեանցն. (Փիլ. լին.։)
Երկիւղին տրամադրութիւն։ Զգերամբարձեալն մարմնոյն տրամադրութեամբ. (Յհ. իմ.։)
Անջատեալք ոմանք ըստ տրամադրութեան եւ կամաց. (Պրպմ.։)
Զտրամադրութիւն կամաց զկնի յեղաշրջել։ Փոփոխել հոգեկան տրամադրութեանն. (Լմբ. սղ.։)
Ի գիւտս իմաստից տրամադրութեանց. (Արծր. առջբ։)
Լալն յայտնէ տրամադրութիւն գթոյն առ նա. (Ոսկ. գծ.։)
Դիտեա՛ արդ զհիւրընկալութեան քո տրամադրութիւն ո՛վ սոկրատ, ըստ որոյ եւ մեք տրամակայեալ եմք. (Պղատ. տիմ.։)
Զոր նոցա էր հաճելի՝ ոչ ուսայ. եւ զոր ես գիտեմ՝ հեռի է ի նոցա տրամադրութենէ. (Ոսկիփոր.։)
ՏՐԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ըստ փիլիսոփայից Որակութիւն դիւրաշարժ՝ հակադրեալ հաստատուն ունակութեան.
Մի տեսակ որակութեան՝ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն ասասցին. եւ տարբերէ՛ ունակութիւն ի տրամադրութենէ վասն տեւողագոյն գոլ։ Տրամադրութիւնք ասին, որք են դիւրաշարժ եւ արագափոփոխք. հի՛կէն, ջերմութիւն եւ ցրտութիւն, հիւանդութիւն եւ առողջութիւն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Այլք ի տրամադրութեանցն ժամանակաւ տրամակայեալ՝ հանապազորդ ի մեզ խնդրէ բնականալ։ Յհ. (իմ. ատ.։)
ՏՐԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Ըստ քերականաց, է սեռ բայից.
յարեւանայ բային՝ խոնարհմունք, տրամադրութիւնք (յն. սեռք), տեսակք ... Տրամադրութիւնք են երեք. ներ գործութիւն, կիր, միջին. (Թրակ. քեր.։)
Ուր (Երզն. եւ Նչ.) ըստ նախընթաց առման մեկնեն, ասելով.
Տրամադրութիւնք են տարափոքութիւնք, եւ ո՛չ ի վերայ հաստատութեան, այլ ի վերայ փոփոխման. ըստ որում տրամադրութիւնք ասին փոխադրութիւնք։
perpendicular, plumb line.
Լար անվրէպ չափելոյ, որպէս քանոն որմնադրաց. իբրու յն. լտ. στάθμη perpendiculum.
Զբարձրութիւն շինուածոցն տրամալարիւ ուղղեն արուեստաւորք. (Ոսկիփոր. ըստ Լեհ.։)
judicious, reasonable.
διανοέων, φρόνιμος ratiocinans, ingeniosus, prudens.. Քաջ կշռութեամբ իբր շրջահայեաց խորհօղ. հանճարեղ, իմաստուն. խոհական. խոհեմ. զգօն. ուշիմ.
յայլ բարձրագոյն տրամադրէ խորհուրդ, զոր տրամախոհիցն ի հոգւոյն է գտեալ. (Խոր. վրդվռ.։)
Ժողովէ մանկունս խոհեմամիտս, տրամախոհս, քաջ ուշեղս. (Յհ. կթ.։)
Ենթակայ՝ նիւթ մակագրեալ, տրամախոհիցըն զարհուրեալ. (Մագ. խչ.։)
Ստորակէտ, տրամախոհին չեւ եւս յանգեցելոյ, այլ եւ եւս կարօտացելոյ նշան, զառաջին կիտէն ասէ. իսկ տրամախոհին չեւ եւս անգեցելոյ, այսինքն աստ խորհրդոյ (իմաստից) չեւ եւս կատարեալ. (Երզն. քեր.։)
judgment, reasoning.
διάνοια, διανόησις, διανόημα cogitatio, intelligentia, ingenium, sententia, mens. Քաջ կշռութիւն մտաց. մտածութիւն. խորհուրդ. միաք. բան ներտրամադրեալ. խոկումն. խուզարկութիւն. որոճումն եւ որոշումն մտաց. դատումն. իմաստ.
Զյոլովագոյնն ի միմեանց հեռացեալսն տեղօք՝ տրամախոհութեամբն եբեր ի միասին. (Արիստ.։)
Երկեցուցանէ զնոսա, եւ շարժէ ահիւ զտրամախոհութիւնս նոցա. (Ոսկ. գծ.։)
Բան է հետեւակ բառի՝ շարադրութիւն, զտրամախոհութիւն ինքնակատար յայտնելով։ Շաղկապ է բառ, որ շաղկապէ զտրամախոհութիւնն ոճով։ Կէտ աւարտեալ՝ է տրամախոհութեան յանգեցելոյ նշան. (Թր. քեր.։)
Ընդհանուրքն ենթակայացեալ են ո՛չ ըստ ինքեան, այլ ի մերում տրամախոհութեանս։ Կարծիք զընդհանուրսն գիտեն՝ առանց գիտելոյ զպատճառսն, իսկ տրամախոհութիւնն ըստ պատճառացն։ Կարծիք զեզրակացութիւն միայն գիտէ. բայց միայն տրամախոհութիւն է, որ հաւաքէ (այսինքն հաւաքաբանէ). (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Երիւք ծնանիմք զկարծիս. տրամախոհութեամբ, տեսութեամբ, եւ ի լրոյ։ Զքոյին ի բարիսն տրամախոհութիւն. (Մագ.։)
Հարուածովք արտաքս քարշեսցուք զնա (զձանձրութիւնն) ի տրամախոհութենէ հանդերձեալ բարութեանցն. (Կլիմաք.։)
dialectician;
dialogist.
dialectics;
dialogue.
Տրամաբանութիւն, ըստ որում խօսակցութիւն ի մէջ երկուց.
Զասացելոցն, զոր ի տրամախօսութեան առնուիր ի մէջ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Տրամախոհ.
Այս բաւականասցի տրամամիտ մտաւորացն. (Արծր. ՟Գ. 12։)
to become firm, to harden, to solidify, to grow hard or tough.
Տրամ գետին լինել. պնդանալ.
Ի վայր ծորեալ բնութիւն ջրոյն՝ սալայատակ տրամացեալ հողոյն կափմամբ. (Եղիշ. ՟Բ։)
diagonal.
ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆԻ գրի եւ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆԻ. διαγώνιος diagonalis, ab angulo ad angulum perductus. Ձեւ երկարչափական, յորում իցէ գիծ խոտորնակի ձգեալ ի մէջ քառանկեան՝ անկիւն յանկեանէ. որ եւ ասի (առաւել ի բոլորակն՝) ՏՐԱՄԱԳԻԾ.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
Տրամանկիւնիւքն բաղկանան ... եւ մի տրամանկիւնի. (Տօնակ.։)
diagonally.
diagonal.
ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԿԻՒՆԻ. գրի եւ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆ ՏՐԱՄԱՆԳԻՒՆԻ. διαγώνιος diagonalis, ab angulo ad angulum perductus. Ձեւ երկարչափական, յորում իցէ գիծ խոտորնակի ձգեալ ի մէջ քառանկեան՝ անկիւն յանկեանէ. որ եւ ասի (առաւել ի բոլորակն՝) ՏՐԱՄԱԳԻԾ.
Բաղկանան ընդ միմեամբքն (ի ծառն պորփիւրի), եւ մի այն՝ որ ի տրամանդեանցն է. իսկ ոչ բաղկանան ընդդիմակք, եւ մի ի տրամանգեանցն ... եւ ո՛չ մի ի տրամանկեանցն, որ ասէ այլանջատական։ Յերիցն երկուքն գտանին ընդ միմեամբք, եւ մինն տրամանգիւնի. իսկ եթէ չորք են բաղկացելիք երկու տրամանգիւնիքն, եւ երկու ընդմիմիեամբքն. (Անյաղթ պորփ.։)
Տրամանկիւնիւքն բաղկանան ... եւ մի տրամանկիւնի. (Տօնակ.։)
philosophic, historical.
ՏՐԱՄԱՆՑԱՆԱԿ ԲԱՆՔ. διατριβή diatriba. Ճառ եւ զրոյց պատմական. պիտառութիւն պէսպէս տեղեկութեանց. պարապմունք.
Ի քերթողութենէ՝ ի բաց կացեալք, տրամանցանակ բանս, եւ կամ տրամաբանակս շարադասութիւնս թողին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to go round about, to travel over, to wander here and there.
διαπεριπατέω deambulo. Այսր անդր շրջիլ. յածիլ. պըտըտիլ.
Ընդ ամենայն ծովեզերս բիւթանացւոց ... տրամաշրջեցաւ աւետարանելով զյիսուս. (ՃՃ.։)
diameter.
διάμετρος, -ον diametrus, -um. Որ ինչ չափէ զմիջոց իբր զտրամագիծ. յար եւ նման ինչ. դէմընդդէմ ուղղակի ի հանդիպոյ.
Բայց ոչ նմանապէս զըստ տրամաչափսն ընկալցի շարաճշմարտել. (Պերիարմ. ՟Ժ՟Է։)
diametrical.
Կենդանատեսակաց բոլորակութեան տրամաչափական կողմանն բաղկացելոց ի կենդանակերպացն է ... զկէսն տրամաչափական կողմանն հակառակ, եւ այլն. (Շիր.։)
diametrically.
to divide equally.
διατέμνω disseco, discindo, divido διανέμω distribuo. Զոյգ եւ կշիռ հատանել. տրոհել. բաժանել. որոշել. զանազանել. հաւասար բաշխել. (որ առ յետինս Տրամաբաշխել ասի)
Որպէս ի վերայ մարմնոյ եռակի տրամատեաց։ Եւ տրամատեսցի այսպէս, է՛ որ արդարութիւն, եւ է՛ որ անիրաւութիւն։ Երկակի տրամատելով եւ այլն. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Եռակի տրամատի ամենակացն զանազանութիւն, ի ներկայս, յանցեալն, յապառնին. (Խոսրովիկ.։)
Էութիւն տրամատի յերկուս. ի գոյութիւն (այսինքն գոյացութիւն), եւ պատահումն։ Զմին ի յոլովս տրամատել ( Դամասկ.։ Նչ. եզեկ.։)
equal division.
Իմաստասէրս քառորդ տեսակի որակութեանս առնէ տրամատութիւն։ Արարեալ զտրամատութիւնս առ ի տեսակս որակութեան։ Տրամատութիւն առնէ ներհակացն՝ երկակի տրամատելով. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Արժան է տրամատութեամբ վերծանել ի կարգացմանն. (Երզն. քեր.։)
to impress well, to imprint solidly.
διατυπόω imprimo, reformo. Քաջ կշռութեամբ տպաւորել. քաջ տպացուցանել. դրոշմել.
Տրամախոհութիւն երեւակայելով յինքեան զձեւս, ոչ այլ ինչ առնու ի նիւթոյ, այլ նոյն ինքն զձեւս երեւակայէ եւ տրամատպաւորէ յինքեան. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
to harden, to consolidate.
cf. Տրամ.
Զներտս տրամիքս խոկաս կակղացուցանել. (Մագ. ՟Ը։)
to divide, to distinguish, to separate.
Տարորոշել. տրամատել. բաժանել. տրոհել.
Տրամորոշին յերիս հատուածս, ի հոգի, ի բան, եւ ի խօսս. (Լմբ. պտրգ.։)
trapeze, table;
trapezium.
• (ի-ա հլ. ոստ ՆՀԲ. բայզ կայ միայն աեռ. ի) «սեղան կամ ևեղանի տախտակ». Յհ. կթ. 231։ Թէոդ. խչ. 171. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 164, 176 և 230։ Տե՛ս և յաջորդըս
• = Յն. τράπεζα «սեդան», որ ծագել է հին τέτράπεζα «քառոտանի» ձևից. (haplologia-ի օրէնքով՝ ըստ Boisacq 979). յոյնից են փո-խառեալ նաև լտ. trapezium, ֆր. trapèze, վրաց. თრაბეზი տրապեզի «սեղան կամ երկ-րաչափական ձևը»։-Հիւբշ. 385։
Բառ յն. դրա՛բէզա. τράπεζα mensa, tabula. իտ. tavola. Սեղան. եւ տախտակ սեղանոյ.
Սրբաշէն տրապիզս։ Ի քրիստոսական տրապիզին եդեալ։ Իբր ի քառեակ տրապիզիս. (Ուռպ.։ Յհ. կթ.։ Թէոդոր. խչ.։)
trapeziform, trapezoidal;
trapezoid.
money-changer;
table-companion, messmate.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «լումա-յափոխ, սեղանաւոր» Եւս. պտմ. 408, Ոսկ. մտթ. Խոսր. 72. Սկևռ. լմբ. 28. «սեղանա-կից, բազմական» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 14բ,
• = άն, τραπεζίτης «լումայափոխ», որ կազմուած է ττάπεζα «սեղան» (տե՛ս տը-րապիզ) բառից. իսկ Կղնկտ. «սեղանակից, բազմական» իմաստը թերևս յն. τραπεζητης «ուրիշի սեղանից ապրող, հացկատակ» բա-ռից է։-Հիւբշ. 385։
Եւ թէոդոտոս միւս եւս. եւ էր սա տրապէզիտ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 27։)
Տրապիզիան ոք զիս աստլ ոչ ճանաչէ։ Պա՛րտ էր քեզ ասէ տալ զարծաթդ իմ ցտրապիզիասն. (Ոսկ. մտթ.։)
Զարծաթ բանին արկանել պարտ է ի տրապիզիան։ Արկանելն ի տրապիզիտ մտաց։ Արկաք ի տրապիզիտս լրոյ ամենեցուն. (Խոսր. Երզն. մտթ.։ Սկեւռ. ես.։)
ՏՐԱՊԻԶԻՏ. Բազմեալն ի տրապիզի, այսինքն ի սեղանի. բազմական. սեղանակից.
Յառաջագահ անդր զնստելն առձեռնէր քան զամենայն մեծանձանց. եւ զի՛նչ թագաւորական էր սպտս, զամենայն նմա հրամայեաց տալ. ընդ որ տրապիզիտքն ամենայն սոսկացան. (Կաղանկտ.։)
tripoli;
— ազնիւ, rotten stone.
cf. Եփ;
— մետաղաց, ապակւոյ, annealing of metals or glass.
sea-hedgehog, sea-urchin.
ԵՔԻՆՈՍ որ եւ ԵՔԵՆԷՍ գրի. Բառ յն. էխի՛նօս, եւ էխի՛նէս. ἑχῖνος որպէս թէ ըմբռնօղ. echinus, erinaceus marinus Ծովային ժժմակ փշապատ իբրեւ ոզնի.
Եքինոս անուն զեռուն մի փոքրիկ՝ վարդապետ լինի ցածութեան եւ ամբոխելոյ ծովուն՝ նաւավարաց ... Երթայ եքենոս խթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա, զի մի՛ առնուցուն ալիքն. (Վեցօր. ՟Է։)
seventy.
Թիւքն կատարեալք, հարիւրեակն, եւ եօթանասնեակն, եւ հնգեակն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 151։)
seventy;
seventy times.
Ոչ ասեմ քեզ, թէ մինչեւ յեօթն անգամ, այլ մինչեւ յեօթանասնեկին եօթն. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 22. (որ ի Մծբ. ՟Բ. ի մի ձեռ. գրի, եօթանասնեկից։))
seventy;
— կիրակէ, Septuagesima Sunday.
Զորս անտես արարեր՝ այս եօթանասներորդ ամ. (Զաք. ՟Ա. 12։ (կայ եւ ձ. եօթանասուներորդ։))
all the seven.
ԵՕԹԱՆԵՔԵԱՆ ԵՕԹՆԵՔԵԱՆ ԵՕԹԱՆԵՔԻՆ կամ ԵՕԹՆԵՔԻՆ. Ամենեքեան եօթն ոգիք կամ իրք միանգամայն՝ մի առ մի. օխտնալ.
Նոյնպէս եւ եօթանեքին ... զի եօթանեքին կալան զնա կին (հետ զհետէ). (Ղկ. ՟Ի. 31. 33։)
Ցեօթանեսին ներքինիս ցպաշտօնեայս իւր». յն. եօթանց ներքնեաց. (Եսթ. ՟Ա. 10։)
cf. Եօթանեքեան.
ԵՕԹԱՆԵՔԵԱՆ ԵՕԹՆԵՔԵԱՆ ԵՕԹԱՆԵՔԻՆ կամ ԵՕԹՆԵՔԻՆ. Ամենեքեան եօթն ոգիք կամ իրք միանգամայն՝ մի առ մի. օխտնալ.
Նոյնպէս եւ եօթանեքին ... զի եօթանեքին կալան զնա կին (հետ զհետէ). (Ղկ. ՟Ի. 31. 33։)
Ցեօթանեսին ներքինիս ցպաշտօնեայս իւր». յն. եօթանց ներքնեաց. (Եսթ. ՟Ա. 10։)
seven-headed.
Մինչեւ յօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. յայտն.։)
Վիշապն մեծ՝ հրակերպ՝ եօթնագլուխ. (Լմբ. յայտն.։)
septenary, that consists of seven numbers or letters.
Ուր գոն եօթն թիւք. զոր օրինակ անունս Քրիստոս, Շմաւովն եւ այլն, կամ եօթն դարք կենցաղոյս, կամ ի վերայ վիմին պետրոսի եօթն աչք ըստ մարգարէին, եւ այլն.
Վէմն հաստատեալ, եւ արձանն հիմնացեալ, քարն անուանի, եօթնաթիւ դաւանութեամբ յարմարագրեալ ... կեփաս. (Նար. առաք.։)
that has seven lights.
Տեսանէ զսա եւ սքանչելին զաքարիա եօթնալոյս աշտարակն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զաքարիայ տեսանողին, եւ եօթնալոյս աշտանակին. (Յիսուս որդի.։)
Շինեաց իւր տաճար զմարմինն, յորում էջ եւ եկաց եօթնալոյս հոգին. (Նախ. առակ.։)
that has engendered seven times.
Ծնօղ զաւակաց եօթանց կամ բազմաց. յն. (մայր) ծնօղ զեօթն. օխտը զաւակի մար.
septenary;
seven times
Եօթնեկին. եօթն. եւ Եօթնիցս, կամ բազմապատիկ.
Եօթնակի յանցանօք շիջոյց յինքեան զեօթնարփի շնորհս հոգւոյն ... նոյնպէս եօթնակի յանցանօքն իւրեանց ոռ որթոյն եւ այլն. (Եղիշ. դտ.։)
heptachord.
Եօթնաղի շնորհաց հոգւոյն սրբոյ». իբր եօթնարփի. (Նար. տաղ.։)
of seven candles or lights (chandelier).
Եօթնաճրագ աշտիճանօք. (Գանձ.։)
Եօթնաճրագեան աշտանակ. (Ճ. ՟Գ.։)
septennial, seven years old.
Իսկ Եփր. աւետար.
Ի միոյ օրէ բխեաց տարի, եւ ի տարւոյ եօթնամեանքն». իմա՛ իբր գ. ամք եօթն կամ բազում։
of seven months.
ἐπτάμηνος, ἐπταμηναῖος septimum mensem agens, qui septimo mense in lucem editus est Եօթն ամսոց. օխտը ամսըւան.
Եօթնամսեայ ծնեալ մանկունքն՝ կատարեալ հանդիպին գոլ. (Լմբ. սղ.։)
Զեօթնամսեայսն նկարագրէ՝ անկատար լինել զծնունդն. (Արշ.։)
Եօթնամսեայ յանապատ վարեցաւ (յհ. մկ) ի հրեշտակէն. (Մագ. ՟Ե. (գրեալ էր, եօթնամեայ)։)
heptagon.
Եօթնանկիւնքն յեռանկեանցն բաղկացեալք։ Յարամանեալ յեօթնանկիւնսն պատկանին. (Մագ. ՟Խ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Աւելորդ եօթնանկիւնք, ՟Ա, ՟Զ, ՟Ժ՟Ա, ՟Ժ՟Զ, ՟Ի՟Ա, ՟Ի՟Զ ... Ուղղորդ եօթնանկիւնի, ՟Ա, ՟Է, ՟Ժ՟Ը, ՟Լ՟Դ, ՟Ծ՟Ե, ՟Ձ՟Ա, ՟ճժբ ... Աճէ եօթնանկիւնին հինգ հինգ (ըստ արմատոյն). (Սարկ. տոմ.։)
of seven branchs (chandelier).
Աշտանակ ոսկի՝ եօթնաջահեան պայծառացեալ. (Շար.։)
Եօթնաջահեան աշտանակն լուսոյ նուազեցուցին. (Եղիշ. դտ.։)
Եօթնաջահեան լուսով հոգւոյն սրբոյ շնորհաց մեծարեալ. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
cf. Եօթնալոյս.
ԵՕԹՆԱՐՓԵԱՆ ԵՕԹՆԱՐՓԵՆԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻՆ. ἐπταφαής septem partibus lucens, micans Արփիափայլ եօթնեակ պայծառութեամբ. եօթնալոյս. եօթնանշոյլ. (ըստ եօթնեակ շնորհաց հոգւոյն). (Ես. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Եօթնակի յանցանօք շիջոյց յինքեան զեծթնարփի շնորհս հոգւոյն. (Եղիշ. դտ.։)
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խելամո՞ւտ իցես բազմաստեղացն, եօթնարփին շնորհացն հոգւոյն». տպ. եօթնարփեան. (Լծ. կոչ.։)
cf. Եօթնալոյս.
ԵՕԹՆԱՐՓԵԱՆ ԵՕԹՆԱՐՓԵՆԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻՆ. ἐπταφαής septem partibus lucens, micans Արփիափայլ եօթնեակ պայծառութեամբ. եօթնալոյս. եօթնանշոյլ. (ըստ եօթնեակ շնորհաց հոգւոյն). (Ես. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Եօթնակի յանցանօք շիջոյց յինքեան զեծթնարփի շնորհս հոգւոյն. (Եղիշ. դտ.։)
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խելամո՞ւտ իցես բազմաստեղացն, եօթնարփին շնորհացն հոգւոյն». տպ. եօթնարփեան. (Լծ. կոչ.։)
cf. Եօթնալոյս.
ԵՕԹՆԱՐՓԵԱՆ ԵՕԹՆԱՐՓԵՆԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻՆ. ἐπταφαής septem partibus lucens, micans Արփիափայլ եօթնեակ պայծառութեամբ. եօթնալոյս. եօթնանշոյլ. (ըստ եօթնեակ շնորհաց հոգւոյն). (Ես. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Եօթնակի յանցանօք շիջոյց յինքեան զեծթնարփի շնորհս հոգւոյն. (Եղիշ. դտ.։)
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խելամո՞ւտ իցես բազմաստեղացն, եօթնարփին շնորհացն հոգւոյն». տպ. եօթնարփեան. (Լծ. կոչ.։)
cf. Եօթնալոյս.
ԵՕԹՆԱՐՓԵԱՆ ԵՕԹՆԱՐՓԵՆԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻ ԵՕԹՆԱՐՓԻՆ. ἐπταφαής septem partibus lucens, micans Արփիափայլ եօթնեակ պայծառութեամբ. եօթնալոյս. եօթնանշոյլ. (ըստ եօթնեակ շնորհաց հոգւոյն). (Ես. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Եօթնակի յանցանօք շիջոյց յինքեան զեծթնարփի շնորհս հոգւոյն. (Եղիշ. դտ.։)
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խելամո՞ւտ իցես բազմաստեղացն, եօթնարփին շնորհացն հոգւոյն». տպ. եօթնարփեան. (Լծ. կոչ.։)
septenary, seven;
week.
Պատուէ սա զեօթնեակն՝ կոյս իբրեւ զաթենայ. (Մագ. ՟Ե։)
Եօթն մի. եօթն. եօթը, եօթը հատիկ.
Զեօթնեակսն ըստ եօթնեկացն՝ որ ի մեզ հոգեկան շարժմունք՝ զգենուլ զհոգւոյն շնորհս, զոր եսայիասն թուէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
seven times.
ԵՕԹՆԵԿԻ ԵՕԹՆԵԿԻՆ. Եօթնակի. եօթնեակ. եօթնպատիկ. եւ Եօթն անգամ. եօթը խաթ, օխտը կերպով.
Եօթնեկի վրէժք. (Պիտ.։)
Եօթնեկի շնորհօք։ Զեօթնեկի շնորհս հոգւոյն. (Լմբ. առակ.։ Վրդն. ղեւտ.։)
Թուեսցես ... եօթն ամ՝ եօթնեկին ... քառասուն եւ ինն ամ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 8։ զի եօթնիցս եօթն է քառասունիննը։)
Զեօթնեկին պսակքս ստացաւ ի գիշերիս յայսմիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Եւ ո՛չ եօթնեկի ըստ յանցմանն պատժեցեր. (Երզն. աղ.։)
Եւ լնոյր ի նոսա եօթնեկինն հատուցանել. (Կիւրղ. թագ.։)
ԵՕԹՆԵԿԻ ԵՕԹՆԵԿԻՆ. Եօթնակի. եօթնեակ. եօթնպատիկ. եւ Եօթն անգամ. եօթը խաթ, օխտը կերպով.
Եօթնեկի վրէժք. (Պիտ.։)
Եօթնեկի շնորհօք։ Զեօթնեկի շնորհս հոգւոյն. (Լմբ. առակ.։ Վրդն. ղեւտ.։)
Թուեսցես ... եօթն ամ՝ եօթնեկին ... քառասուն եւ ինն ամ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 8։ զի եօթնիցս եօթն է քառասունիննը։)
Զեօթնեկին պսակքս ստացաւ ի գիշերիս յայսմիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Եւ ո՛չ եօթնեկի ըստ յանցմանն պատժեցեր. (Երզն. աղ.։)
Եւ լնոյր ի նոսա եօթնեկինն հատուցանել. (Կիւրղ. թագ.։)
seven years old.
Եօթնամեան. եօթն ամաց. օխտը տարու կամ տարուան.
Զեզն եօթնեմեան. (Դտ. ՟Զ. 25։)
septenary;
week.
Եօթներեակ գիսուց. (Եղիշ. դտ.։)
Եօթներեակ եւ յիսներեակ աւուրբք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եօթներեակն ոչ ծնանէ զոք զներսոյց տասնեկի թուոցն, եւ ոչ ծնանի յումեքէ։ Բարին ազգակից է եօթներեկին, իսկ չարն եղբայր է երկակին։ Զըստ եօթներեկիսն, եւ այլն. (Փիլ.։)
Կրկին եօթներեակն զնոսա (զչորեքտասանս) գործէ. (Սարգ. վերջ։)
ԵՕԹՆԵՐԵԱԿ. գ. ἠ ἐβδόμη septima (dies) ἐβδομάς septimana Եօթներորդն օր եօթնեկի, որ կոչի շաբաթ. եբր. շապպաթ, շէպատ, (որ է եօթներորդ).
Զեօթներեակն, զոր եբրայեցին շաբաթ կոչեն, հանգիստ անուանէ։ Զեօթներեակն օրհնեաց եւ սրբեաց աստուած։ Զտէրունեան եօթներեակն առնել աստուածավայելչաբար։ Պատուիրան վասն տէրունեան եօթներեկին։ Հանգչելով ի տէրունեան եօթներեակսն. (Փիլ.։)
Եւ կատարեցան զարդք նոցա եօթներեկի. (Տօնակ.։)
Ի կատարումն եօթներեկին ի նախկի ութերորդ դարուն մտելոյ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Բանաւոր ասեն զմարդ ըստ առաջնում եօթներեկին ... իսկ ըստ երկրորդում եօթներեկին (՟ժդ ամաց) կատարելապէս յանգի ... երրորդ դարձեալ եօթներեկաւ (՟իա ամաց) յանգումն է աճման. (Փիլ.։)
ԵՕԹՆԵՐԵԱԿ, կամ ԵՕԹՆԵՐՐԵԱԿ, ըստ տումարագիտաց է Կիրակագիր, որպէս նշանագիր յայտարար կիրակէի՝ որով յայտնի լինին եւ այլ աւուրք եօթնեկին՝ զամն ողջոյն. Տօմար. ստէպ։
Ասեն՝ թէ տարով մի յառաջ լուսինն բոլորի եւ մնայ նախ քան զքրիստոսի գալն. եւ խանգարի տոմարն, վերադիրն երեսուն լինի, եւ եօթներրեակն եօթն. (Վրդն. սղ.։)
seventh;
week;
seventhly.
ἔβδομος, -η, -ον septimus, -a, -um Վերջինն յեօթն թիւս. օխտերորդ.
Հանգեան յաւուրն եօթներորդի. օրհնեաց աստուած զօրն եօթներորդ։ Յամի կամ յամսեանն եօթներորդի։ Յերեսներորդի եւ յեօթներորդի ամի. եւ այլն։
Տօն եօթներորդաց։ Եօթն եօթներորդս. Եօթն եօթներորդքն ամաց՝ քառասուն եւ ինն ամ. (Ել. ՟Լ՟Դ. 22։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 15։ եւ ՟Ի՟Ե. 8։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 9. եւ այլն։)
Եօթանասուն եօթներորդք համառօտեցան ի վերայ ժողովրդեան քո. եւ այլն. (Դան. ՟Թ. 24։ (այն են ամք 490, յաւուրց դանիէլի ցՔրիստոս։))
of seven thousand years.
Ըստ դարուցն եօթնհազարեկի. (Տօնակ.։)
cf. Եօթնհազարեակ.
ԵՕԹՆՀԱԶԱՐԵԱՆ ԴԱՐ, ըստ Ճ. կամ ԵՕԹՆՀԱԶԱՐ ԴԱՐՔ, ըստ Լմբ. սղ.։ Ժամանակ եօթնհազար ամաց. cf. Եօթնդարեան, եւ cf. Եօթնաշրջան։
having seven walls.
Եօթնպարսպեանն եկբատան. (Խոր. ՟Բ. 84։)
of seven days.
ἐπταήμερος, ἐπταῖος septem dierum եւ այլն. Եօթն աւուրց. օխտը օրուան.
Եօթնօրեայ ըստ շաբաթուցն. (Արշ.։)
Զեօթնօրեայ տաղաւարահարացն նուէրս. (Տօնակ.։)
the sixth letter of the alphabet and the fourth of the consonants;
six;
sixth;
It is sometimes changed for, or confounded with the letter ս;
զգեստ, սգեստ;
սքողել, զքողել;
զգալ, սգալ.
that marks the accusative;
սիրել զաստուած, to love God;
տեսանել զարեգակն, to see the sun;
ուտել զհաց, to eat bread. This article is sometimes understood, for example;
մնացի՝ զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ (instead of զխաղող, զփուշ). It is often repeated;
որք միշտ փրփրեն զիւրեանց զանձանց զամօթ (instead of զամօթ անձանց իւրեանց). It often changes its place;
ետուն նմա գիրս զԵսայեայ (usually զգիրս Եսայեայ).
It marks the narrative or sixth case, on, of, for;
երթալ զոսկւոյ, to go and fetch gold, or in order to bring gold;
առաքել զջրոյ, to send in order to bring water;
խօսել զնմանէ, to speak of him.
It marks the eighth case, round, about, on, above;
արկանել զնովաւ, to put on him;
ածել զբոցով, to pass above the flame, to singe;
անցուցանել զամենեքումբք, to surpass, to surmount, to excel more than all.
augmentative letter;
գրգռել, զգրգռել;
եղծանել, զեղծանել;
անցանել, զանցանել.
coarse expressions or language, obscene words.
αἱσχρολογία sermo turpis et obscoenus Զազիր եւ աղտեղի խօսք. յիշոցք խեղկատակք.
Ի ստերդմանց, ի զազրաբանութենէ, ի կատակաց. (Բրս. գորդ.։)
Հրաժարել ի զազրաբանութենէ. (Երզն. մտթ.։)
unchaste, lascivious, obscene;
luxurious, dissolute.
Սատակմամբ մարդկան զազրագործաց դարուն երկրորդի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Զազրագործ եւ ժանտապաշտօն եգիպտական ազգին. (Աթ. խչ.։)
Ուսումնատեացք եւ զազրագործք ի մի տեղ գումարեալք. (Վրք. ոսկ.։)
Զազրագործ օրէնք, կամ աղտեղութիւն, կենցաղ. (Մագ. ՟Բ։ Շ. հրեշտ.։ Ոսկ. յանառակն.։)
lewdness, turpitude in actions.
αἱσχροποιΐα foeda actio, turpe et flagitiosum facinus Պղծագործութիւն. գործ անարժանութեան մարմնասիրաց, եւ կռապաշտից. գեշութիւն, գարշելի գործք.
Ամաչես ընդ զազրագործութեանն յայտնութիւն. (Եւագր. ՟Ժ։)
Յանասնայինսն եւ ի գազանայինսն խոտորին զազրագործութիւնս. (Գր. հր.։)
Զզազրագործութիւն նիկոլայեցեացն ունէին. (Լմբ. յայտն.։)
nasty, ugly, impure.
Անիծք անկերպաւորք, եւ երամակք ոմանք քրտնածինք զազրաթորմիք. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ետուն՝ ոմն մունս զազրաթորմիս, եւ ոմն գորտս սքանչելիս։ Զազրաթորմի արիւն։ Կրայքն զազրաթորմիք. (Լմբ. իմ.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ովս.։)
cf. Զազիր.
Ազատք եւս ի զազրալի եւ ի ծառայական գարշելեացն հարկատուութենէ՝ օրհնութեամբ ամուսնացեալքն պահպանին. (Պետ.։)
Զգեստ ինչ աղտեղեալ՝ զազրալի թուի տեսողացն. (Լմբ. սղ.։)
Յառաջին զազրալի տեսակն փոխիցիմք. (Նանայ.։)
Զազրալի տեսակաւ». (տպ. գարշելի տեսլեամբ. Ոսկ. լուս.։)
Զազրալի հարուածք». իբր քստմնելի։
that wounds chaste ears, obscene.
Հետեւի բազում զազրալուր բան. (Մխ. ապար.։)
having a bad voice;
of perverse doctrine.
Որոյ ձայնն կամ վարդապետութիւնն է զազիր եւ յոռի, գարշ եւ գարշեցուցիչ.
Ի պղծաբան եւ ի զազրաձայն խօսից ամենայն աղանդոց ի բա՛ց մերժեսջիր զքեզ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
to disfigure, to make ugly or dirty, to soil.
σαπρίζω, βδελύσσομαι, -ττομαι foetere facio, abominabilem reddo Զազրալի կամ գարշելի եւ զզուելի առնել. աղտեղել. ապականել. գարշեցուցանել.
Զազրացոյց զիս պատմուճան իմ. (Յոբ. ՟Թ. 31։)
Ընդէ՞ր զլուացեալ զձորձ վերարկուին գարշելի գործովք զազրացուցեր։ Տաղտկատեսակ գարշութիւն գորտոցն՝ մեղաց օրինակքն զիս զազրացուսցեն. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ը։)
cf. Զազրանամ.
Զազրանալ, ըստ որում Զզուիլ. գանիլ.
Աչից միայն է զկեղտն տեսանել. (եւ զազրիլ. Լմբ. յանառակ.։)
Զգարշս եւ զաղտեղիս ... որ եւ ես իսկ զազրիմ յինէն. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Ատելի զգաստից, եւ զազրելի ամենայն բարեսէր մարդկան. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Մերթ՝ Զզուելի լինել. աղտեղանալ.
ugliness, filth, act of growing ugly;
deformity, uncleanness;
impurity, dirtiness, nastiness, foulness, lewdness.
αἱσχρότης, σαπρία turpitudo, foetor, putredo Գարշութիւն աղտեղի կամ ախտաւոր իրաց. աղտեղութիւն. պղծութիւն. յոռութիւն. վատթարութիւն. ամօթալի գործ կամ բան.
Դու ինքն ի զազրութիւն որդանց նստիս։ Թաթաւին մարմինք իմ զազրութեամբ որդանց. (Յոբ. ՟Բ. 9։ ՟Ե. 5։)
Առ ժանտագործութիւնս զազրութեան։ Գունով զազրութեան։ Զզազրութեանն հաճութիւն։ Զզազրութեանց իմոց գարշութիւն. (Նար.։)
to look, to cast eyes on some thing.
προνοέω prospicio, provideo, contemplor Քաջ ականել. դիտել. նկատել. աղեկ մը նայիլ.
Քաջապէս եւ զայս զականիցէ՛ք հզօրքդ. (Պիտ.։)
cf. Երկնչիմ.
Զահի հարեալ, աստանդիլ. զարհուրիլ. խրտչել. զանգիտել.
Ղեկավար գէթ համարեալ, ի կոհակաց ոչ զահանդեալ. (Մագ. ոտ.։)
Ձին յերիզաց զահանդեցաւ. (Մագ. առ Ստեփ. լեհ.։)
Զերազ զահանդելի տեսանէ. (Ախտարք.։)
to be suitable.
ԶԱՀՈՄԻԼ. Ըստ Հին բռ. Պատռաճիլ. միաւորիլ։
mare.
Մատակ ձի.
Ձիոյն իգականքն՝ մատեան, զամբիկ, ճայիկ, զոր ճակ անուանեն. (Երզն. քեր.։)
till tomorrow, tomorrow morning.
Զայգոյ զատկին ելին որդիքն Իսրայէլի. (Թուոց. ՟Լ՟Գ. 3։)
Արարին զզատիկն յերեկորեայ. եւ կերան ի ցորենոյ երկրին զայգոյ՝ բաղարջ եւ նորի. (Յես. ՟Է. 11։)
passionate, desperate, furious, turbulent;
grievous;
—, — գնաբար, abruptly, turbulently, angrily.
Զայրացեալ. նեղեալ սրտիւ. յն. պէսպէս ըստ իմաստից.
Կացի յաղօթս զայրագին սրտիւ յն. (ցաւագին. Տոբ. ՟Գ. 1։)
Հրամայէ գրել ... բանս զայրագինս (ըսպառնալիս)։ Ցածո՛ զքեզ սակաւիկ մի ի զայրագին սրտմտութենէդ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
to anger, to rouse the wrath or ire, to incense, to provoke, to exasperate, to drive to extremities.
Այնպէս զայրագնեցոյց զանդամալոյծն սատանայ. (Վրք. հց. ձ։)
to be angry, to fire up, to feel wroth, to become incensed.
ἁγανακτέω indignor, stomachor, succenseo διαπορέομαι elaboro, doleo Զայրանալ յոյժ. սրտմտիլ. ծանրացասումն լինել. մոլեգնիլ. դժուարիլ. սրդողիլ, կատղիլ, նեղանալ, հինալ.
Ընդ որս առաւել զայրագնեալ՝ սատակէ զամենեսեան. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Ելին զայրագնեալ ի խրատուէ սրբոյն։ Զայրագնեալ սրտիւ ասաց։ Մի՛ զայրագնեալ թշնամանէք. (Փարպ.։)