the twenty sixth letter of the alphabet and the twentieth of the consonants;
eight hundred;
eight hundredth;
It is sometimes used instead of the letters բ and փ as : ամպ — ամբ, ոսպն — ոսբն, ամպարիշտ — ամբարիշտ, սեպհական — սեփական, կարապ — կարափ.
Տառ բաղաձայն՝ անուանեալ Պէ, ի կարգէ լերկ կամ նուրբ տառից. զի նրբագոյն է քան զբ, որ արդէն նուրբ է քան զի, եւ առ կարի նրբութեանն շփոթի ընդ վ, եւ ընդ ւ, առ եբր. եւ յն։
to draw to a head, to gather, to suppurate, to form an abscess.
Ունել յանձին զպալարս կամ զկեղս. կամ Փքանալ.
to frighten, to dismay, to strike with consternation, terror or dread, to terrify, to appall.
Ահն պախեցոյց, եւ չարիքն առաջի աչաց կային։ Յաճախագոյն իմն պախեցոյց զմիտս նոցա բազմութեամբ զօրացն։ Զի եւ յառաջ քան զգերութիւնն միայն երեւեալ այլազգւոյն՝ պախեցուցանիցէ. (Ոսկ. ես.։)
to be frightened at, struck with consternation.
Առեալ քարինս՝ կոծէր զկուրծսն. եւ այնքան պախէր՝ զի իջանէր վտակ արեանց. իմա՛ բախէր։
breakage, rupture;
split, cleft;
great fright, consternation, terror, dismay.
defective, imperfect;
ի՞ւ իւիք — իցեմ, զի՞նչ եւս — իցեմ, what do I still want for ?
զի՞նչ — է քեզ, what do yon want for ?
— առնել, to do without, to dispense with;
to diminish;
to deprive of;
to destroy, to kill;
less;
Զի՞նչ պակաս է քեզ առ իս, զի խնրես երթալ յերկիր քո։ Առնոյր յասոն ոչ ինչ պակաս քան զքսան հազար վառեալ։ Ոչինչ պակաս իցէ (ումեք)։ Ոչինչ իւիք պակաս իցեմ կամ գտայ։ Մի ինչ պակաս է ի քէն։ Տէր ոչ պակաս առնէ զողորմութիւն իւր։ Յառաջնում յարձակել անդ պակաս առնէին (յն. սպանանէին) եւ այլն։
Միով ամաւ պակաս քան զյիսուն։ Ամս երկու պակաս ի քառասնէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Է ինչ պակաս ի մոլեգին այսահարաց անտի (այսինքն քան զայսահարսն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
ՊԱԿԱՍ մ. ՊԱԿԱՍԱԲԱՐ. Պակաս գոլով քան զթիւն, կամ քան զարժանն.
narrow-minded, crack-brained, senseless, insensate, foolish, stolid, silly.
Լաւ է պակասամիտն երկիւղած՝ քան որ լինէ մտօք, եւ յանդըգնի յանցանել ընդ օրէնս. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 20։)
to fail;
to want, to be wanting in, to lack, to run short;
to lessen, to grow less, to diminish, to cease;
to weaken, to swoon;
to die;
— լուսնի, wane —եալ ի մտաց, mad, foolish;
—եալ են ոգիք նոցա, they are exhausted, worn out;
—եցին աչք իմ յարտասուաց, my eyes are weary with weeping;
մի թէ —եցա՞յք իմիք, have you perhaps wanted for any thing ?
զի՞նչ այլ —սէր ինձ ի բարեբաստութիւն, what was wanting to my happiness ?
to be eclipsed.
Կամ Նուաղիլ սրտի. լքանիլ. թալանալ. մարմրիլ. ὁλιγοψυχέω anima deficio, pusillo sum animo.
want, failure, diminution, decrease;
deficiency;
fault, imperfection;
blemish, defect;
dearth, penury;
— լուսնի, wane;
eclipse.
Արտաքոյ քան զբնութիւնն՝ արեգական պակասութիւնն (յաւուր խաչելութեան) Մեկն. (ղկ.։)
to be amazed, surprised, petrified with astonishment;
to be frightened, appalled, terrified, dismayed, palsied or stupefied with fear;
to be struck with terror;
to shudder, to tremble.
Նախ զերկիւղն բառնայ, զի մի՛ յերկիւղէն պակուցեալք՝ մոռասցին զսքանչելիսն. (Իգն.։)
cf. Պահանջումն.
Իւրաքանչիւր ոք ըստ կարի իւրում ի պահանջանս կայր արծաթովն. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
to be exacted, claimed;
դատաստան —, to be compelled to give account of;
հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին, the rich shall suffer great torments.
Զմեր յանցանաց ի նմա պահանջեցաւ զպարտս (տպ. մեր ... պարտիս)։ Որք առաջի կան դատաւորին, զիւրաքանչիւր գործոց պատասխանիս պահանջին։ Զպտուղ աղօթից յամենայն ժամու պահանջիմք յԱստուծոյ. (Խոսր.։)
guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
Հրամայեաց զզօրն ի ներքս տանել պահապան քաղաքին։ Պահապանս կացուցին թշնամութեամբ ի վերայ իսրայէլացւոց։ Պահապանք ոստիկանութեամբ կային ապողոնեայ ի վերայ նոցա։ Յիւրոց զօրացն պահապանս թողոյր իւրաքանչիւր քաղաքաց, եւ այլն. (՟Ա. Մակ.։)
reserve;
keeping;
deposit, consignment;
maintenance, keep;
sequestration;
placed or kept in reserve;
— հօտք խաշանց, fattened sheep;
դնել ի —ի, to put in reserve, to reserve;
դնել ի —, to deposit, to consign;
to put in prison;
կալ or լինել ի — or ի —ի, to be in custody, in arrest, in prison.
Եդի ես ի պահեստի (այսինքն յաւանդ) առ գաբայեղայ արծաթոյ քանքարս տասն. (Տոբ. ՟Ա. 15։)
cf. Պահապանապետ.
զայն տեղի իւրաքանչիւր ամսոյ վարկանել պահպանապետաց. (Պղատոն օրին. ՟Զ։)
preservation, guard, protection, defence;
maintenance;
observance, observation.
Աստեղք ծագեցին յիւրաքանչիւր պահպանութեան (այսինքն ի պահս գիշերոյ եւ այլն։) Ածէր ընդ իւր զՅովնաթան ի զգուշութիւն պահպանութեան (յն. մի բառ). եւ այլն։
frost, ice;
sleet;
cold, icy, glacial, freezing;
հալիլ, լուծանիլ —ին, to thaw, to melt, to liquefy;
— ձուլել, to freeze, to ice.
Ուսումն մանկութեան՝ քանդ է ի քարի. իսկ ուսումն ծերութեան՝ գիր է ի պաղի. (Ոսկ. եփես. ՟Ա։)
shining, sparkling, brilliant.
Պատուական է քան զամենայն ոսկի, եւ պաղպաջուն քան զամենայն քարինս պայծառս եւ պանծալիս։ Պաղպաջունք են քան զքարինս պայծառս եւ պատուականս։ Պաղպաջուն ակունք. (Սարգ. յկ. ՟Բ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Գանձ.։)
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
Ոչխար ես իմոյ աստուածային հօտիս՝ սքանչելի, եւ պաճար մեծի հովուին. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
the gaining or procuring one's livelihood;
subsistence, maintenance;
food, victuals;
means, way, remedy, expedient.
Զի եւ քան զթռչուն մի՛ ինչ արագութեամբ ի ձեռն պաճարանաց հնարից նուազանալ մեզ։ Եթէ շրթամբք՝ պիտոյից մարմնոյս պաճարանս մատուցանէաք. (Նիւս.։)
bestially, brutally.
Յօժարիմ գրել զդատապարտութեանս կռուփ, քան պաճարապէս լռել. (Լմբ. պտրգ.։)
to deck, to attire, to embellish, to adorn, to beautify, to decorate, to bedizen, to bedeck;
to paint, to plaster;
to dissemble, to feign, to disguise;
to give oneself airs;
— զմարմին, to embalm;
—եալ, cf. Պաճուճազարդ;
— առասպելք, cunningly devised fables;
— կերակուր, skilfully dressed meats.
Զտաճարս կռոցն եւ զմեհեանս պաճուճէին. (Նիւս. սքանչ.։)
succession, inheritance, descent, lineage;
nobility.
Այնչափ պայազատութիւնք արանց մի ըստ միոջէ գրին։ Յառաջ քան զջրհեղեղն պայազատութիւնք ազգաց մի ըստ միոջէ ի տասաներորդ թիւ համարոյ ձգեալ։ Զնախնեացն պատմութիւն, եւ զեբրայական պայազատութեանցն։ Որոց պայազատութիւնն ունի զայսգունակ ձեւ օրինակի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որ սեպհական ազատութեանն է պայազատութիւն (իբր կարգ յաջորդութեան իւրաքանչիւր նախարարութեանց). (Խոր. ՟Ա. 2։)
very white, candid, very fair.
Զի՞նչ պայծառագոյն քան զլոյս կայցէ։ Պայծառագոյն ճոխութեամբ. (Եզնիկ.։ Նար. յովէդ.։)
Բայց դու մի՛ ըստգիւտ լինիր գունոյս մերոյ. քանզի եմք բարուք ոգւոյ պայծառագոյնք քան որ առ քեզ սպիտակդ են. (Պտմ. աղեքս.։)
Transfiguration.
Անճառելեացն հրաշից պայծառակերպութիւնք, եւ սքանչելի յօրինուածք. (Անան. եկեղ։)
to clear, to brighten, to render brilliant, to give splendour;
to cause to shine, to render illustrious, to distinguish, to celebrate;
— զբանս, to render clear, to explain, to dilucidate.
Որ զժողովս ոչ ընչիւք, այլ սքանչելեօք զանազանութեան պայծառացուցանես. (Եւագր. ՟Խ։)
clearness, light, brightness, splendour;
lustre, brilliancy, magnificence, glory, celebrity, renown;
magnitude;
vivacity, serenity;
limpidness, purity.
Ընդ քեզ է սկիզբն զօրութեան, պայծառութիւն սրբոց քոց, յարգանդէ յառաջ քան զարուսեակ ծնայ զքեզ. (Ղեւոնդ.։)
to emigrate, to leave or quit one's country, to remove from, to be estranged;
to go on a pilgrimage.
Տալ նոցա զերկիրն քանանացւոց՝ ուր պանդխտեցանն. (Ել. ՟Զ. 4։)
hotel, inn, hostelry, tavern.
ՊԱՆԴՈԿ մանաւանդ ՊԱՆԴՈԿԻ. πανδοχεῖον, πανδοκεῖον diversorium publicum, taberna, stabulum, cauponium. իտ. l'osteria, albergo, locanda. (գրի եւ ՊԱՆՏՈԿ. ԲԱՆԴՈԿ. ար. եւ պ. ֆունտուգ ). Բառ յն. բանտօգի՛օն, որպէս թէ Ամենից ընդունարան. այն է Իջեւան ի վերայ ճանապարհի. օթեւան անցաւորաց. վան. խան, գօնագ, լօստարիա, լօքանտա.
cf. Պանդոկ.
ՊԱՆԴՈԿ մանաւանդ ՊԱՆԴՈԿԻ. πανδοχεῖον, πανδοκεῖον diversorium publicum, taberna, stabulum, cauponium. իտ. l'osteria, albergo, locanda. (գրի եւ ՊԱՆՏՈԿ. ԲԱՆԴՈԿ. ար. եւ պ. ֆունտուգ ). Բառ յն. բանտօգի՛օն, որպէս թէ Ամենից ընդունարան. այն է Իջեւան ի վերայ ճանապարհի. օթեւան անցաւորաց. վան. խան, գօնագ, լօստարիա, լօքանտա.
excellently, sublimely, eminently.
Պանծագոյնս եւ պայծառագոյնս քան զայլ բարբառեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
to praise, to vaunt, to glorify, to sing the praises of, to extol, to cry or preach up, to exalt, to flatter, to laud, to commend.
Յոյժ չքնաղ իմն զՅովնան պանծացուցանէ քան զայլ մարգարէս։ Ոչ միայն զաղաղակն բարձրացուցին, այլ եւ բանիւ պանծացուցին. (Երզն. մտթ.։)
provision, viaticum, food, victuals;
victualing, providing, provisions, stores, equipment;
the Holy Sacrament.
Հաղորդեցուցանեն կենսացուցիչ մարմնոյ եւ արեան. որ եւ պաշար առ Աստուած ուղեգնացութեանն յիւրաքանչիւր ելս կատարածի կենաց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
besieging;
—ք, the besiegers.
worship;
idolatry;
service.
Ըստ իւրաքանչիւր ախտիցն վերակացութեան՝ զպաշտելութիւնս պահանջեն (դիքն). (Յհ. իմ. պաւլ.։)
defence, protection, guard, auspices, patronage, stay, support, favour;
apology, intercession;
service, office;
ընդ պաշտպանութեամբ օրինաց, under the aegis of the Law.
Ընդ լուսնովս վայրք ... մտերմաբար յանբանս եւ ի բանաւոր կենդանիս՝ բերովք զիւրաքանչիւրն կատարեն արժանաւոր պաշտպանութիւն. (Պիտ.։)
worship, adoration, latria, religion;
service, office, ministry;
ceremony, mystery;
service, office;
employment, function, duty, post, place;
— աստուածային, divine worship;
— կռոց, idolatry, the worship of idols;
սնոտի —, superstition;
— ննջեցելոց, burial service;
burial;
— բարի, piety, religion, fear of God;
հասարակաց պաշտամունք, public functions;
—, պաշտամունք, Olympic or public games;
ի պաշտամանէ, by profession;
պաշտօնեայ հասարակաց պաշտամանց, the Minister of Public worship;
— առնել, to pay one's court to, to court, to flatter;
— առնուլ, to be honoured or adored, to be ministered to;
— հարկանել, տանել, to serve;
ի պաշտաման կալ, to be in the ministry;
պաշտել զ—, to exercise one's trade or calling;
— տանել, to serve, to worship, to adore;
ի — առնուլ, to adore;
— մատուցանել, to worship, to perform a service agreeable to God;
աստուածական առնուլ —, to cause oneself to be adored like a god;
ի — մտանել, to enter a person's service;
— կատարել, to fulfil a function;
կորուսանել զ—, to lose one's place;
ունել, ժառանգել զ— ուրուք, to take a person's place, to replace one;
— կատարել վասն հոգւոյ ուրուք, to celebrate a mass for the repose of a person's soul;
—ս երգոց կատարել, to sing psalms, to praise;
— ինչ առնելով, — ինչ առնելոյ վասն, through respect, for regard, by adulation.
Բանաւորաց հրամանաւ՝ կարգէին ի պաշտօն դրօշեալքն։ Ինքն (մարդն) լաւ է քան զպաշտամունս իւր (զկուռսն)։ Իբրեւ կերաւ, պայթեաց վիշապն. եւ ասէ (Դանիէլ), տեսէ՛ք զպաշտամունսդ։ Խնդիրս ինչ վասն իւրեանց պաշտաման ունէին ընդ նմա. եւ այլն։
Զի մի՛ կարծիցես՝ պաշտօն առնելով աշակերտին ստեղծանել այսպիսի ինչ զվարդապետէն։ Զմիւսն ոչ կամեցան յաւելուլ. քանզի պաշտօն իմն առնէին թագաւորին (Հերովդի)։
ministerial, official;
— օրագիր, official paper, gazette.
Իսկ պաշտօնականին զարդու գերագոյնքն՝ հանդերձ քահանայիւքն՝ դնեն ի վերայ աստուածայնոյն սեղանոյ զսրբազանն հաց, եւ զօրհնութեանն բաժակ։ Քահանայիցն երկոքումբք ոտիւք ծունրդրութիւնքն՝ վեհագոյն քան զպաշտօնականին զարդու միով ոտամբն կրկնելն. (Դիոն. եկեղ.։)
adorer;
servant;
functionary, official, minister.
Պաշտօնատարք լինէին նուիրօք եւ զոհիւք ճենճերացն. (Նիւս. ի սքանչ.։)
clerk, official, minister;
servant, domestic, waiter, valet;
administrator, officiating, deacon;
religious, pious;
— արդարութեան, Minister of Justice;
cf. Պաշտօն;
cf. Պատերազմ;
— աստուածային վրէժխնդրութեան, instrument of divine vengeance;
—ք, Therapeutae, servants of God;
—ք արքունեաց, courtiers.
Արդ յաղագս պաշտօնէիցս այսքան. (Փիլ. տեսական.) (վասն եսսեանց)։
grand-father, grand-sire, granddad;
pope, pontiff.
Իններորդ դաս վերագոյն քան զամենեսեան պապիոս՝ նմանեալ քերովբէից (լս. ֆռանկ պապն). (Մխ. դտ.։) (Պապիոս գրէ եւ Ուռհ. վասն գլխաւոր առաջնորդի լատինացւոց ի Պաղեստին, զի էր փոխանորդ պապին։)
from some place;
— —, from several places, in all directions;
ամենայն —, on all sides;
from all quarters;
այլ —, այլուստ —, from another side, elsewhere, in or from another part;
բազում —, յոլով —, from many places;
often, in many ways;
ոչ —, ոչ — այլ —, from no other place, from no other part;
երկիւղ եւ ոչ —, no fear;
ոչ — է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ, there is no power but from God;
ոչ գոյր — նմա պատերազմ, no war was undertaken in his time.
Ո՞րպէս, կամ ո՞ւստ զայլ գտցուք բան՝ թողեալ զսա. քանզի ո՛չ գոյ։ Ո՞ւստ անուանեցան այսոքիկ։ (Պղատ. տիմ.։)
Ոչ ուստեք առնոյր կին, եթէ ոչ ուստի ինքն իսկ էր։ Ոչ ուստեք, քան եթէ յարմատոյ եւ այլն։ Ոչ երկիւղ զնա սասանէ ուստեք. (Ոսկ. մտթ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
giving or inspiring joy, rejoicing, joyous, pleasant.
Իւրաքանչիւր ծաղիկք են ուրախարարք ամենայն հոտոտելեաց։ Այգիս ուրախարարս։ Ուրախարար բաժակ։ Գինի ուրախարար է արբեցելոց։ Ուրախարար գինւով։ Ուրախարար զոհագործութեամբ. (Վեցօր. ՟Ե։ Պրոկղ. յոսկ.։ Նար. յովէդ.։ երգ։ Յհ. իմ. ատ.։)
to deny;
to disavow, to disown, to disclaim;
— զհաւատս or — ի հաւատոց, to abjure one's faith, to apostatize, to turn apostate, to renounce, to forswear;
— զանձն, to renounce, to deny oneself.
Ի հաւատոցն ուրացեալ է, եւ չար եւս քան զանհաւատսն է. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 8. (յն. զհաւատսն)։)
cf. Ուրացումն.
Ընտրեցաք զմահ աստուածպաշտութեամբ, քան զկեանս ուրացութեամբ։ Որ ստիպէր չարաչար յուրացութիւն։ Ուրացութեամբ փափկանալ յիւրաքանչիւր շինուածս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Մերով ուրացութեամբ ումեք ի հաւատացեալ կապելոցն մի՛ լիցի արձակումն։ Խնդրեն յաստուծոյ զմեր վասն աստուծոյ զվախճանն քան թէ զկեալն մեր ուրացութեամբ. (Փարպ.։)
denial, negation, disavowal;
abjuration, apostasy;
— անձին, self-denial, abnegation.
Պա՛րտ է թաքչել քան տալ զանձն ի վիշտս ուրացման. (Բրսղ. մրկ.։)
friday;
աւագ —, Good Friday.
(պէսպէս ստուգաբանեալ ըստ հեռաւոր նմանութեան ձայնից յայլեւայլ ազգս) παρασκευή (որ է պատրաստութիւն՝ իմա՛ առ շաբաթն). parasceve, feria VI, dies veneris. Վեցերորդ օր եօթնեկի. օր կանխեալ քան զշաբաթ. եբր. եօմ շիշի. այսինքն օր վեցերորդ. ճիւմա, ճիւմահի. որպէս օր ժողովարանի.
Oorpatairc (Friday-Caves), cave in Armenia where mass was celebrated every friday.
Տեղիք նոցա կոչին ուրբաթայրք. քանզի ի յուրբաթէ յուրբաթ մատուցանէին զսրբութեան պատարագն. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
then, consequently;
some where, in some place;
about, near;
some, certain;
աստ —, here;
անագան —, too late, in the end, at last, after much time, finally;
վաղ —, already, before;
վերագոյն —, above;
before;
զքառասնամենիւք — էր, he was about forty years old.
somewhere, in some place;
one, some, certain;
some place;
ոչ —, no where;
թէ — գայցէ ի տուն, if he ever returns home;
ի քաղաքի —, in a city;
ի տեղւոջ —, in a place;
ամենայն —, every where;
— —, in some places;
— —, է —, sometimes;
բազում —, in many places.