considerately.
(Գործնականն եւ տեսականն) առ միմեանս առաջնորդելով մտածօրէն՝ իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ զիւրն կատարէ։ Դիտաւորութեամբ մտածօրէն իմն ըստ տնաշինութեան առակի. (Մագ. քեր.։)
pleasing, agreeable, to one's liking;
condescending, meek.
Իւրաքանչիւր ամուսին՝ զուգակցացն լինել մտահաճոյ։ Սիրելիք աստուծոյ, եւ մտահաճոյք արանցն։ Եթէ մտահաճոյ ոչ է (զաւակն), եւ ոչ մանկութեան ողորմի (ծնօղն). (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է. եւ ՟Գ։)
witty, very intelligent, ingenious, lively.
Արտաքին վիպապատմացն՝ աշխատասէր եւ մտահարուստ արանց։ Զօրաւորաց մտահարուստ արանց կարօտացեալ։ Այլոց ուժեղագունից եւ մտահարուստ արանց թողի։ Զոր այլ մտահարուստ ոմն հռետոր նախ քան զմեզ վերագրեաց. (Արծր. ստէպ։)
intellectual, intellective, spiritual;
intelligent, clever.
Արար զբանաւորս եւ զանբանաւորս, զմտաւորս եւ զանմտաւորս. բանաւորաց եւ մտաւորաց յիւրաքանչիւր առաքինութեանց կարգեաց ստանալ զբարութիւն. (Եզնիկ.։)
whip;
spur;
stimulus;
— չուանեայ, whip-cord;
— հեծելոց, riding-whip;
հարուածք —աց, lash, cut, stroke of a whip;
cf. Կուշտ.
Տանջեցին զնա յառաջագոյն մտրակօք, եւ յետ այսորիկ թքանէին ընդ երեսս նորա։ Ետ զթիկունս իւր ի հարուածս մտրակացն պիղատոսի. (Իսիւք.։ Լծ. կոչ.։)
written with ink.
to murmur, to mutter, to mumble, to speak through the teeth;
to sing low, to hum, to murmur gently;
to grumble, to whine, to moan.
Զվիշտսն աղերսիւ մրմնջօր։ Զայս զերկոսեան խորհուրդս յամենայն վիշտս յանձինս մրմնջեալ՝ ցածուսցուք զտրտմութիւնն։ Զի՞նչ քան զայն բերան ցանկալի կայցէ, որ զգիտիցէ թշնամանել, այլ զօրհնութիւնսն մրմնջել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13. եւ 10։ ՟Գ. 25։)
cf. Մրջիւն.
Որպէս զմրմունջս գետնագնացս։ Ի մրջենէ առնուցումք օրինակ։ Երկանն երագէ քան զընթացս մրջեանն. (Շիր.։)
ant, emmet, pismire.
Որպէս զմրմունջս գետնագնացս։ Ի մրջենէ առնուցումք օրինակ։ Երկանն երագէ քան զընթացս մրջեանն. (Շիր.։)
premium, prize or reward;
fight, combat;
տանել զ—, to win, to carry the prize, to bear away the bell;
— առնուլ, to get, gain or obtain a prize.
Ի մրցանակս ագոնին առաւելեալ քան զկղիտոստրատոս հռովդացի. (Խոր. ՟Բ. 76։)
cf. Մրցումն.
Ի ձեռն անպարտելի մրցողութեան. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
combat, fight, wrestling;
competition, concurrence, rivalry.
Ի ձեռն անպարտելի մրցողութեան. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
near, nigh, next, close by, by;
near, next;
cf. Մերձ;
— այսր, near to this place;
— առ —, — ի —, — ի —ոյ, quite near or close, contiguously, thickly;
— ընդ —, — ընդ հուպ, soon, directly, instantly;
ի or ընդ մօտոյ, ի —է, մօտուստ ի —ուստ, near, nearly, close by or to, next;
soon, shortly, soon after;
lately;
ընդ — աւուրս, shortly, soon;
— լինել, to be near or close to, to approach, to draw near;
ի — կալ, to stand near, to be present at, to attend;
— կտրել, to cut quite short;
— անցանել, to pass close to, or hard by;
— է առ քեզ յորժամ կամի ցիս՝ կարող լինել, where there is a will there is a way;
ի մօտոյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
Զի՞ հոգայցես կատարածի, թէպէտ եւ մօտ իսկ է. իւրաքանչիւր կեանք կարճ են, եւ մօտ ի վախճան. (Ոսկ. եբր.։)
cf. Մօտակաց.
Գահերէց լինիցին, եւ քան զայլսն առաջինք, եւ մօտակայք նորա. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
assisting, present, neighbouring, near, close to.
Գահերէց լինիցին, եւ քան զայլսն առաջինք, եւ մօտակայք նորա. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
near, next, neighbouring, assistant;
present;
cf. Մօտասեր.
Զմտաւ ածեալ զմօտաւոր ասացեալսն։ Զի արժանի երկնից լինիցիս, արհամարհեա՛ զմօտաւորսս։ Խնդրեա՛ զհանդերձեալսն, զի առնուցուս եւ զմօտաւորսս։ Ոչ եթէ հանդերձեալ բարութեամբքն եւեթ յորդորէ, այլեւ մօտաւորօքս՝ վասն թանձրամիտ լսողացն, որք նախ քան զհանդերձեալսն՝ զմօտաւորսս խնդրեն. (Ոսկ. մտթ.։)
step mother.
Միայն ազգ մօրուաց եւ քան զմահ անդր եւս վարէ զթշնամութիւնն. (Բրս. թղթ.։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Ըստ առաջնոյն ի սկիզբն բառից հնչէ կիսաձայն հ, կամ ը...հ. զոր օրինակ՝ յագ. յածիմ. յամեմ. յանկարծ. յետ. յիսուս. յուզիմ, եւ այլն. այլ ի վերջն մնայ անձայն. զոր օրինակ՝ գայ. տայ. արքայ. գոյ. երեկոյ, եւ այլն։ Բաց ի քանի մի բառից՝ յորոց ի վերջն հնչէ որպէս ե, թերատ. զոր օրինակ, վայ՝, հայ՝. ըստ ոմանց նաեւ բայ՝, մակբայ՝, խոյ՝։
Յ. Դնի ի սկիզբն յատուկ անուանց ուր ուրեք յայլ լեզուս իցէ ի ՝ յառաջ քան զայլ ձայնաւոր. զոր օրինակ Յակոբ յեսու, յովբ, եւ այլն։ Ուստի ի Քեր. երզն. յովհաննէս՝ գրի նաեւ իովհաննէս, զի յայլ լեզուս ասի իօհաննէս, կամ եօաննէս։
cf. Յագեցումն.
Ի բանին յագեցմանէն փախեաք. քանզի յագեցումն բանի պատերազմօղ է լսելեաց. (Ածաբ. մկրտ. յորմէ եւ Համամ առակ.։)
satiety, surfeit, repletion;
պատառիլ ի յագեցմանէ, to burst with eating.
Ի բանին յագեցմանէն փախեաք. քանզի յագեցումն բանի պատերազմօղ է լսելեաց. (Ածաբ. մկրտ. յորմէ եւ Համամ առակ.։)
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
θύω, θυσιάζω immolo, macto, sacrifico եւ այլն. Զոհել. նուիրել դից զզենլիս՝ հանդերձ պէսպէս արարողութեամբք կամ լլկանօք յառաջ քան զզենումն. եւ եւս յօշոտել. մասնատել.
to look at, to gaze upon, to look intently at;
to survey, to watch.
Զոյս յականէի սքանչելի գեղեցկութեամբ վայելչացեալ զվայրն. (Պիտ.։)
morel or winter-cherry, alkekengi.
Յակոբուկ. կարմիր միրգ է ի շնախաղողին ցեղէն. քաքանաճ. քուքումաճ. հապըլ յարուս. (Բժշկարան.։)
to be impertinent or insolent;
to live dissolutely, to give oneself up to debauchery.
Զիա՞րդ ակնածիցէ ի քէն մանուկն՝ յորժամ դու ե՛ւս չար քան զնա յաղադարձիցիս. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
Աղաչեմք չլինել յաղթական մերոց մեղացն քան զքոյ մարդասիրութիւնդ. (Խոսր.։)
to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.
Յաղթահարէին եգիպտացիք զորդիսն Իսրայէլի բռնութեամբ։ Կամ յաղթահարեցի՞ զոք ի ձէնջ։ Ո՞չ մեծատունք յաղթահարեն զձեզ։ Իբրեւ յաղթահարեցին որդիքն Իսրայէլի, արարին զքանանացին հնազանդս։ Տէր Աստուած մեր, մի՛ յաղթահարեսցէ զքեզ մարդ։ Բազուկ փառաց նորա յաղթահարեաց զջուրսն առաջի երեսաց նոցա։ Դրունք դժոխոց զնա մի՛ յաղթահարեսցեն.եւ այլն։
desire of victory;
love of contradiction, contentiousness, quarrelsomeness, pugnacity, fractious temper.
Երիտասարդացն գործոց զերեւումն յաղթասիրութեան ելոյծ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
Անձին իւրում յաղթել քան զամենայն յաղթութիւն քաջ է եւ առաջին։
cf. Յաճախագոյնս.
Կամ մ. συνεχέστερον frequentius, crebrius. Կարի յաճախապէս. ստէպ. առաւելապէս. եւս քան զեւս.
cf. Բազմագութ.
Եւ այս խնամածի եւ յաճախագութ հօր է՝ սակաւ ինչ տանջել։ Որ քան զամենայն հարս յաճախագութ հայրն է. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
to do often or frequently;
to redouble, to multiply, to augment, to increase, to enlarge;
to frequent, to haunt, to visit often;
to augment, to increase, to grow;
to abound, to be plentiful, to superabound, to redound;
to continue, to endure, to last, to remain.
ՅԱՃԱԽԵՄ. չ. πλεονάζω abundo πληθύνομαι multiplicor πολύ εἱμι, ἑνδελεχέω , ἑπιμένω assiduus sum, continuo, remaneo եւ այլն. Բազմանալ. աճել. առաւելուլ կամ յաւելուլ. հանապազորդել. ստէպ երթալ. անդադար ի նոյնս բերիլ եւս քան զեւս. տեւել. կալ մնալ.
Յաճախեցեր ի զօրութիւնս քո։ Եթէ ամսօրեայ յաճախիցէ ամպն։ Խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Յաճախէ սէր իւրաքանչիւր ձեր ամենեցուն առ միմեանս։ Աղաղակ սոդոմացւոց եւ գոմորացւոց յաճախեաց։ Մի՛ յաճախեր առ օտարս։ Մի՛ կարի յաճախեր ոտիւք քովք առ բարեկամ։ Ի բազմանալ ամպարշտաց յաճախեն մեղք։ Զի՞նչ ասիցեմք. յաճախեսցո՞ւք ի մեղսն, զի շնորհքն բազմասցին. եւ այլն։
Յաճախեն ստացուածք քո ի սըփռելն քան ի ճշդելն. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
frequency, abundance, great quantity or number, heap, redundance, affluence;
frequenting, haunting.
Եւ ետ Տէր կրկին՝ քան որչափ ինչ էրն յառաջագոյն՝ յոբայ ի յաճախութիւն. (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 10։)
Առնել յաճախութեամբ քան զոր խնդրեմքն եւ իմանամք. այսինքն աւելի քան. (Եփես. ՟Գ. 20։)
obstinate, stubborn, self-willed, wilful, headstrong, sullen, restive;
tenacious.
Յոյժ առաւել քան զարարածոց բնութիւն յամառ է մարդկան անձնիշխանութիւն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Յամառ.
Յոյժ առաւել քան զարարածոց բնութիւն յամառկո՛տ է մարդկան անձնիշխանութիւն. (Գէ. ես.։)
cf. Յամառ.
Յոյժ առաւել քան զարարածոց բնութիւն յամառկո՛տ է մարդկան անձնիշխանութիւն. (Գէ. ես.։)
obstinacy, stubbornness, restiveness, self-will, prejudice, perverseness, fanaticism;
stiffness, harshness, tenaciousness, obduracy;
յամառութեաբ, obstinately, wilfully, stubbornly, obdurately.
Ո՜ բռնութեան կնոջն, ո՜ յամառութեան անձինն (ոգւոյն). բժիշկ չառնու յանձն, եւ կինն ասէ, այո՛ տէր. (Ոսկ. ի քանան.։)
cf. Յամենամ;
cf. Յամեցուցանեմ.
Որչափ ինչ չվճարեաց բարեկամութիւնն, զայն վճարեաց յամելն։ Թէպէտեւ շուն իցես (որպէս զքանանուհին), եւ յամիցես, նախամեծար քան զյոյլ որդին լինիցիս։ Ոչ վայրապար խնդրել, այլ յամել ի խնդրուածսն։ Թէպէտեւ ոչ վաղվաղակի բանայցէ զդուռնն, այլ յամել պարտ է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22. 23։)
over, on, on the other side, beyond, on that side;
անցանել —, to cross over, to pass by, to go beyond;
անցանել — այրարատայ, to pass Ararat;
անցանել — եփրատայ, to cross the Euphrates;
cf. Կոյս.
πέραν, εἱς τὸ πέραν, ἑπέκεινα trans, ultra. Յա՛յն կոյս. ի միւս կողմն եւ կողման. անդր քան. մէկալ դին, դիմացը, անդին.
evident, clear, manifest, plain, palpable, obvious;
evidently, obviously, plainly, clearly, manifestly;
cf. Յայտնութիւն;
— է, — իսկ է, it is evident, clear;
— իմն է, naturally, of course, certainly;
այս — է զի, it is certain that;
ապա — ուրեմն է, it is therefore clear that;
— or ի — գալ, to appear, to be manifested, made known, evident, to be discovered or disclosed;
— ածել, առնել, to declare, to make manifest, to display, to put or set forth, to show, to prove;
to signify, to name;
— առնել զընդունելութիւն, to acknowledge the receipt of.
Որքան ինչ մեզ յա՛յտն է, տեսցուք. (Դիոն. ածայ.։)
իսկ հովիւքն քանզի վայրենագոյնք էին, եւ նոցա յայտյանդիման տեսիլ պիտոյ էր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
to reveal, to disclose, to discover, to unveil, to unmask, to publish a secret, to make public;
to manifest, to declare, to explain, to expound, to set forth, to state, to expose;
to signify, to notify;
to utter, to express;
— զմիտս, զկարծիս իւր, to manifest one's designs, intentions, thoughts or opinions, to declare oneself, to speak out;
— զանձն, to manifest oneself, to make oneself known.
Յայտնեցից նոցա զհնչիւն խաղաղութեան եւ զհաւատս։ Յայտնեաց զփառս իւր։ Յայտնեցի զանուն քո մարդկան։ Գիտութիւնն Աստուծոյ յայտնի է ի նոսա, քանզի Աստուած իսկ յայտնեաց նոցա։ Ծածկեցեր յիմաստնոց, եւ յայտնեցեր տղայոց։ Չէ՛ ինչ ի ծածուկ, որ ոչ յայտնեսցի։ Զի եւ կեանքն Յիսուսի ի մարմինս մեր յայտնեսցին։ Յայտնեցաւ հրեշտակաց.եւ այլն։
evidence, manifestation, enunciation;
disclosing, unveiling;
apparition;
revelation, Apocalypse;
Epiphany, Twelfth-day, Twelfth-night;
coming, appearing of our Lord;
divine oracle;
ծածկուկ —ք, the Apocrypha.
Յայտնութիւն կոչի, զի բազում ինչ ի հանդերձելոցն լինելոյ քան յայլ գիրս՝ աստուստ լինի գիտելի. (Նախ. յայտն.։)
cf. Յայտնութիւն.
Ամենայն երկնայնոցն իմացութեանց մականունութիւն՝ յայտնումն ունի իւրաքանչիւրումն աստուածատեսակ առանձնաւորութեան. (Դիոն. երկն.։)
cf. Յանկ.
Ժամ էր նոցա աղաչանացն յանգ ելանել. (Նիւս. ի սքանչ.։)
in a proper manner, seasonably, becomingly, befittingly.
Սատանայ յանգագոյն է ի ձեզ հայրութեամբ՝ քան Աբրահամ. (Նանայ.։)
to be ended, finished, bounded;
to drive at, to tend to, to come to, to be reduced, to dwindle, to result;
to discharge, to flow or to fall into, to empty itself.
cf. Յանգեցուցանեմ.
Եւ որ ի վախճան յանգի սաղմոս, իրաւամբք առ իս քան առ Իսրայէլ։ Այս ըստ նմին տեսակի մասին յանգեցաւ եւ յարմարեցաւ. (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ Նար. խչ.։)
Հօրն միտք ի նա յանկէին քան զեղբայրն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Տասնեկաւ ամենակատարիւ յանգեցելոց։ Որք միանգամ մակացութեամբ հանճարոյ Աստուծոյ յանգեալք լինին, դարձեալ շարժին. քանզի վախճանք նոցա՝ այլոց են սկզբունք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
relation, affinity, conformity, similarity;
fitness, suitableness.
Ձայնիւ երգէին ի տաճարին առաւել եւս յանգութեամբ եւ մարգարէական հոգւով քան զդաւթեան սաղմոսն. (Նար. երգ.։)
Երկաքանչիւր ի սոցանէ յանգութիւն ունի առ իրեարս. (Երզն. քեր.։)
end, termination, close, conclusion;
cadence;
repose, rest;
meeting, rencounter;
— ածել, բերել, առնել, to put an end to, to finish, to terminate;
գալ ի —, գալ — կատարելութեան, to be perfected, to arrive at perfection.
Իւրաքանչիւր էիցն գոլ իմն յանգումն եւ չափ. (Նիւս. կազմ.։)
Ի սկզբանցն մինչեւ յանկումն գալ կենցաղոյս։ Յաւէտ քան զնա յանկումն ի բարւոքն ցուցանէ ձեւի։ Ի յանկումն եկեալ նոցա քաջալաւ սպառուածովք։ Գալ յանկումն կատարելութեան. (Պիտ.։)
openly, obviously;
evidently, clearly.
ամպոյ տեսակաւ նշանակելով, զնախերեւակ լուսաւորութիւնն յանդիմանապէս ընկալեալս. ընթերցի՛ր, անյանդիմանապէս. քանզի ի յն. ասի, անհանդիսապէս ἁνεκπόμπευτος.
faultfinder, censurer, admonisher;
discover;
demonstrative.
Աճել ընտերացն օր քան զօր՝ լինէր յանդիմանիչ (յղի գոլոյ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Լա՛ւ է այր յանդիմանիչ քան զայր խստապարանոց. այր յանդիմանիչ զայն կոչէ, որ զիւր յանցանսն ոչ թաքուցանէ, այլ պարզմտութեամբ յանդիմանէ, եւ զղջացեալ՝ ներումն խնդրէ. (Լմբ. առակ.։)
rash, foolhardy, audacious, adventurous, hardy, resolute, determined;
rashly, inconsiderately, audaciously, arrogantly, presumptuously, insolently, haughtily, petulantly;
hardily, resolutely, determinedly.