cf. Ականատես.
Զնահատակն բարեպաշտութեան. (ՃՃ.։)
humility, modesty, meekness, to conjugate verbs.
Զխոնարհամտութիւնն ցուցանէ։ Տէրն գործով մեզ ետ զօրինակն խոնարհամտութեան ... լուաց զոտս աշակերտացն. (Բրս. հց.։)
stupid, dull, heavy, foolish, silly;
astonished, surprised, amazed;
յ— կրթել, հարկանել, արկանել, դարձուցանել, to strike with astonishment, to surprise, to amaze, cf. Ապշեցուցանեմ;
յ— կրթիլ, հարկանիլ, դառնալ, լինել, to be struck with astonishment, to be surprised, amazed, to wonder, cf. Ապշիմ.
Արբեցութիւն՝ որ ոչ զմիտս յապուշ կրթիցէ, այլ եւս քան զեւս զյիշատակն յորդորիցէ. եւ զի գործ արբեցութեան զուշն յապուշ առնէ՝ ամենեքին գիտէք. (Սեբեր. ՟Թ։)
Աղաղակն զիս պաշարեալ՝ յապուշ իմն կացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
slap, box, tap;
— ածել՝ հանել՝ մատուցանել, to slap, cf. Ապտակեմ;
— առնուլ՝ ըմպել՝ ուտօլ, to receive a box on the ear.
Ապտակն դիմաց հզօրին. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Ապտակս եւս, որ ի կատարած ծառայից վերջին գան է ... առանձնէիր զապտակն վերջին. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Յաջողակ.
Քան զաջողակն առնէ իմն յաջողակագոյն (խոտորելով յաջն). (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Յաջողակութիւն.
Աջողակն գոլ. ճարտարութիւն եւ լաւութիւն. բարեմասնութիւն.
proverb, adage;
figure, enigma;
parable, simile, allegory;
apologue, fable;
spectacle;
—աւ, proverbially;
առ —է, to be exposed to public laughter or contempt;
յ—ս տալ, to expose to public attention or censure;
յ—ս, — նշաւակի լինել, to be exposed to public view, to lay open to public contempt;
ըստ —ին, according to the proverb;
— արկանել, —օք խօսել, to tell a proverb, parable, fables;
to proverb;
to give an enigma or charade to guess or divine;
յ— ածել, to give an example, to quote;
յ— գալ, յ—ս լինել, to become proverbial or a proverb.
Որպէս յառակն ամենեքեան զարմացմամբ հային. (Լմբ. սղ.։)
Յառակն ամենեքեան զարմացմամբ հային. որպէս փարաւոն առակ եղեւ ամենայն երկրի անօրէնութեամբն իւրով. (Լմբ. սղ.։)
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
Ամենայն խրատ առ ժամանակն ոչ ուրախութեան թուի. (Եբր. ԺԲ. 11։)
φραγίζω, ἑμφράττω. sepio, obstruo, obturo. Խնուլ զակն այսինքն զծակս՝ զանցս եւ զմուտս տեղեաց եւ իրաց։ ըստ յն. ցանկել.
peculiar, singular, special;
insulated;
solitary, lonely, obscure;
specific;
— յատկութիւն, speciality;
particularly, especially, expressly;
singularly, specifically, narrowly;
apart, in reserve, secretly, aside, separately, solitarily.
Թացեալ (զպատառն՝) նշանակէր զգողն մատնիչ. յայս խորհուրդ ոմանք ի քրիստոնէից ոչ մկրտեն զնշխարն ի բաժակն, այլ առանձին առանձին ճաշակեն. (Երզն. մտթ.։)
to lose ones head, to rave, to talk nonsense;
to surpass, to go to extremes.
Զանցեալ զառանցեալ ժամանակն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
before, in presence of, in front of, opposite;
forward;
— իմ, before me, in my presence;
գնալ —, to go before, to precede;
— առնել, դնել, արկանել, to propose, to assert, to project, to offer, to represent, to produce to decree, to exhibit, cf. Յառաջարկել, cf. Յառաջադրել, cf. Առարկանել, cf. Մատուցանել;
to explain, to declare;
— կալ, to present one's self, to appear, to resist, to oppose, cf. Դիմադրել, cf. Տոկալ;
— կայ, which is or are in front, forward, before;
որ —ս կայ խրատ, the present maxim;
կամքն — կան ինձ, I have the will before me;
ինձ չարն — կայ, the ill is near me;
զոր ասել կայ մեզ —, what we have to say;
ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ —, it is necessary for us all to appear before.
որպէս Յաչս. (զի եւ առաջ, առաջի՝ ծագեն ի բառէս աչք, ակն.)
present;
near, close;
assistant;
— տարի, the current year;
— ամիս, present month;
յ— շաբաթու, in the next week;
— լինել, to be present, to interpose;
յերեսուն — ամսեան, the thirtieth inst.;
յ—սն for the future, henceforth.
Վասն առաջիկայ խոստմանցն՝ որ ի թագաւորէն ակն ունէին. (Լաստ. ՟Ա։)
Վասն զի ակնկալութեամբ սպասեմք առնուլ զառաջիկայն, հանդերձեալ կոչեմք. (Խոսր.։)
first;
prior, antecedent;
ancient, primitive, chief;
previous, original;
precocious;
in the first place;
—ք, ancestors, predecessors, the ancients;
cf. Նախնիք;
յառաջնմէ, յառանջնում, before, at first.
Վասն երկուց պատճառաց։ Առաջին՝ զի մի՛ եւ այլն։ Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակի. առաջին՝ զժամանակն. երկրորդ եւ այլն։ Խորհեալ չարաչար իմացմունս. առաջին՝ յզայս եւ այլն. (Խմր։ Եղիշ.։) (Փարպ.։)
belonging to a prelate;
that conducts, that regulates.
Արեգակն, զոր ոմանք առաջնորդական ասացին գոլ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
to object, to oppose.
Երեսուն էք դուք, որ խնդրէք զառակն, եւ մի ես՝ որ առարկիս։ Մեզ սամփսոն առարկեաց։ Տոյժ առարկողին զառակն, եւ շահ նմա դարձեալ. (Փիլ. սամփս.։)
cf. Առարկանեմ.
Երեսուն էք դուք, որ խնդրէք զառակն, եւ մի ես՝ որ առարկիս։ Մեզ սամփսոն առարկեաց։ Տոյժ առարկողին զառակն, եւ շահ նմա դարձեալ. (Փիլ. սամփս.։)
rape, abduction;
— առնել, cf. Առեւանգեմ.
Եթէ ոք առեւանկ արասցէ, պսակն անվաւեր լիցի։ Կատաղի աղտեղութիւն, զոր առեւանկն ասեն։ Վասն առեւանկի. (Կանոն.։)
recent, new;
presently, immediately;
soon, forthwith, directly, suddenly;
առժամայս, at present, now;
for the present.
Յորժամ վասն մարդոյ ուրուք ասասցէ, զառժամայն ժամանակն նեղութիւնս հայեցան, եւ ի հանդերձեալ հանգստենէն վրիպեցին։ (Եղիշ. խաչել.)
cf. Առժամանակեայ.
Յորժամ վասն մարդոյ ուրուք ասասցէ, զաժամայն ժամանակն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
cf. Առնչական.
Այսոքիկ առինչունակին են, եւ առինչունակն՝ որքանաբար մինն ասի՝ նոյնքանաբար եւ միւսն եւս։ Առինչունակն համանգամայն պարտի գոլ. (Անյաղթ պորփ.։)
to settle, to fix, to determine.
(Լողակք) առ ծովեզերբն զամառնային ժամանակն պարենաւորեալ առկայանան. (Արծր. ՟Գ. 7։)
ready to the hand, handy, manual, portatif;
in part payment, on account;
— տալ, to give in part payment;
— բառարան, pocket dictionary.
Այսր խորհրդոյ առձեռն տեսակք։ Առձեռն երեւոյթ տուեալ զօրինակն։ Օրինակ առձեռն՝ յուսով ակնկալութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. գանձ հոգ. եւ Նար. եկեղ.։)
married woman.
Կին առնակին է։ Կին՝ որ առնակին իցէ։ Այր ոք՝ եթէ շնասցի ընդ առնակնոջ։ Պահել զքեզ յառնակին կնոջէ։ Որ մտանէ առ առնակին՝ առանց պատժի ոչ լիցի։ Ընդ առնակնոջ ամենեւին մի՛ նստիր։ Կին առնակին ի կենդանի այր կապեալ է օրինօք. (Ծն. ՟Ի. 3։ Թուոց. ՟Ե. 29։ Ղեւտ. ՟Ի. 10։ Առակ. ՟Զ. 24. 29։ Հռ. ՟Է. 2։ Սիր. ՟Թ. 12։)
Լուարո՛ւք կոյսք, առաւել եւս առնականայք իսկ։ Զայս ոչ առ այրիսն միայն ասեմ, այլ եւ առ առնականայս։ Առնակնոջ ո՛չ ազնիւ այր ոք ցանկայ, այլ ժանտ ոք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Եբր. ՟Ի՟Ը։)
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
Արար զջուրն գինի։ Արարին զվիճակն իմ ցանկալի աննապատ անկոխ. եւ այլն։
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
Ա՛ռ դու զաղեղն քո եւ զնետ քո. եւ առ (այսինքն էառ)։ Երանելի է մանաւանդ տալ՝ քան առնուլ։ Զի՞նչ ունիս, զոր ոչ իցէ առեալ. եւ եթէ առեր, զի՞ պարծիս իբրեւ զչառեալն։ Տուք փոխ, ուստի ոչ ակնունիցիք առնուլ (ինչ, կամ յետս)։ Ա՛ռ զօրհնութիւնս զայս, զոր եբեր աղախին քո։ Զի ի մշակաց անդին առցէ ի պտղոյ այգւոյն։ Ա՛ռ գնեա՛ յինէն ոսկի. եւ այլն։
Յոյժ պատեհագոյն է առնուլ զայսոսիկ ի վերայ բռնութեան մոլեկան դիւաց։ Պատշաճ է զգահաւորակն ի բովանդակն յեկեղեցի առնուլ. (Նար. կ. եւ Նար. երգ.։)
stirrup;
փոկ —ի, stirrup-strap or — leather.
Խնդրեաց գրաստ (կամ ոստս ինչ սակաւ) յերիցոէ անտի, եւ ասպատանգ (կամ ասպատանս՞ տպ՞ ասպանդակ) արարեալ ոտիցն՝ նստաւ ի վերայ նորա։ Մերձեցան ոտք նորա յասպատանն (տպ. յասպանտակն), ուր եդեալ էին ոտք սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ուղիղ գրչութիւն է եւ յընտիր օրինակն (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Ասպանդակ.
Խնդրեաց գրաստ (կամ ոստս ինչ սակաւ) յերիցոէ անտի, եւ ասպատանգ (կամ ասպատանս՞ տպ՞ ասպանդակ) արարեալ ոտիցն՝ նստաւ ի վերայ նորա։ Մերձեցան ոտք նորա յասպատանն (տպ. յասպանտակն), ուր եդեալ էին ոտք սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
straggler, marauder;
inroad, incursion;
— ծովու, corsair, pirate, sea-robber;
— առնել՝ դնել՝ տալ՝ արձակել՝ սփռել, to go marauding, to infest, cf. Ասպատակել, cf. Արշաւել.
Ամազոնաց յասիա ասպատակ։ Մինչեւ ցհերակղիտացւոց ասպատակն. (Եւս. քր.։)
Զամենայն կանայս ասպատակն ժողովէր. (Բուզ. ՟Գ 58։)
Այսու զհինին այլազգեաց զասպատակն յայտ առնէ։ Կարծէին իբրեւ յասպատակէ իմն զամենայն առնուլ։ Հինից ասպատակօք երկեցուցանէ զնոսա. (Ոսկ. ես.։)
Իբրեւ ասպատակն խառն ընդ միմեանս հարան, կամ զմիմեամբ սփռեցաւ. (Յհ. կթ.։)
to go marauding, to go plundering, to plunder, to infest.
Ասպատակէ փայլակն, եւ ոչ հասանէ նմա. ( ՃՃ.։)
cf. Ասպարէզ.
Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի, զոր ոչ արտաքոյ թողացուցանեն ասպարիզին ի կարակնակերտ բոլորակին. (Մագ. ՟Թ։)
reception;
hospitality;
lodging.
Զարեգակն անվնաս ետուր առատ ասպնջականութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 3։)
constellation.
Զյեղեղմունս ժամանակաց գործէ (արեգակն), փոփխելով յաստեղատունսն. (Պիտ.։)
to graduate;
to ascend gradually, to go by degrees.
Յաստւոջ (կամ յաստիոջ) հալածանացն էր յագարակն ուրեմն ղօղեալ. (Ճ. Ա.։)
Առ հակառակն աստեօք երիտասարդութեանն արիապէս մարտնչի։ Մինչեւ յաստուածպաշտութեանն եւ արդարութեանն եւ սրբութեան ած յաստիս. (Շ. ա. յհ. ԻԳ։ Ի պէսպէս միտս ձգի ասելն.)
star;
asterisk;
— գիշերոյ, star of night, the moon;
— տուընջեան, star of day, the sun;
— առաւօտին, morning-star, Venus, Lucifer;
— սլացեալ, թռիչ —, shooting, flying star;
բեւեռային, հաստատուն —, polar, fixed star.
Որ գնայուն աստեղքն են, արեգակն եւ լուսին, եւ այլ եւս հինգ աստեղք. (Եզնիկ.։)
written or engraved by God.
Ի տապանակն աստուածագիծ ոչ էր ապաւինել. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
cf. Զիջանեմ.
Տեսանե՞ս զզիջանելոյն օրինակն. այսինքն խոնարհելոյն. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
thigh;
haunch;
— կենդանեաց, leg;
— կամրջի, stern;
— նաւու, keel of a ship.
Եհար Աբեններ նիզակաւն ընդ սնակուշտն, եւ ել նիզակն ընդ զիստ նորա. (՟Բ. Թագ. ՟Բ. 23։)
to be vexed, grieved, concerned, moved, soured, exasperated;
— գինւով, to intoxicate, to get drunk.
Սմա վարձեցաւ ոչխար ասրաբերութեամբ, եւ ինքն ի սառուցմանէն զկծի (այսինքն կծկի առ ի ջեռնուլ). (Լմբ. յանառակն։)
Չարակն կոչի այն, որ ընկերին բարութեամբ զկծի։ Մոռանայ զնախագործեալ բարիսն, եւ զկծի՝ թէ ընդէ՞ր սխալեցի. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
to grow torpid, stiff, numb, to be benumbed, dulled;
to lose ones senses, to be stunned;
to feel giddy.
Ի գինարբուս առողջք ... յետ սակաւ մի՝ հարեալք եւ զըմբրեալք։ Իբրեւ զմանրագոր զանապակն ըմպելով՝ թմբրեալք եւ թրջեալք եւ զըմբրեալք. (Փիլ. տեսական.։)
emerald.
visible, tangible, palpable.
Ահա ընդ զննելի արեգակնս նայել ոչ կարէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
to cool, to grow cool, to become cool.
Վաղվաղակի տապակն զովացաւ. (Ճ. ՟Ա.։)
bullock, steer;
ox;
bull;
Taurus, the Bull.
Զուարակ մի յանդոյ կամ յանդւոյ։ Սպանցեն զզուարակն։ Առցես յարենէ զուարակին. (Ել. ՟Ի՟Թ. 1 = 14։)
cf. Զուարթ;
joyfully, gaily;
— են աչք նորա ի գինւոյ, his eyes are merry with wine.
Զուարթագին մեզ թուի (արեգակն) ի տեսանելն. (Խոսր.։)
blithe, smiling, graceful, cheerful, laughing, pleasant looking;
shameless, bold.
Էր սուրբն Պօղոս խաժակն, զուարթերես. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
to agree, to be of one mind.
Եւ զայս Յովհաննէս յայտնապէս զտեղին եւ զժամանակն համաձայն զուգաբանիւր քարողաց. էր երեկոյ ասէ միաշաբաթոջ աւուրն. (Սկեւռ. յար.։)
analogy, proportion
Նոյնպէս է տեսանել եւ յոգւոջն զուգաբանութիւն իմն առ մարմնական հասակն։ Իւրաքանչիւր ոք ի լսողացն զուգաբանութեամբ զասացելոցն կարծիս առցէ սքանչելեացն. (Նիւս. երգ.։)
that lives or dwells together, neighbouring, adjacent.
Ելանէ յանմարմնականացն դադարս, եւ ընդ նոսա ... զուգաբնակն լինել երգակցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
likeness, equality;
equivalent.
Զիւր իսկ պատիւն ակնարկէ այնուիկ, եւ ընդ ծնողին զհանգիտապատիւ զուգականութիւն. յն. զզուգապատուութիւն, կամ զհամապատուութիւն. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։)
the same dignity, participation in the same dignity.
Զզուգապատուութիւն իւր ընդ ծնողին ակնարկէ. (Շ. մտթ.։)
Հրեշտակացն զուգապատուութիւն, փառացն տեսութիւն ... Զբնութեանս զուգապատուութիւն՝ հաւասարութեամբ պարգեւացն պատուեաց։ Ծագէ զարեգակն զուգապատուութեամբ։ Նոքա զորդւոյ կոչումն՝ զուգապատուութեան ձայն իմացան. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ՟Բ. եւ Ածաբ. ծն.։)