to degenerate, to fall away.
Զի պատիւքն մի՛ պիտակասցին եւ օտարասցին, այլ կացցեն մնասցեն ի քահանայակսն կարգի հաստատուն պահեալք. (Փիլ. քհ.։)
cf. Պիտանամ.
Պիտայ ահարոն աստուածասիրին մովսէսի՝ բժշկել զխոտորումն մարիամու , այժմու յն. այսինքն աղաչէ։
cf. Պիտանամ ;
to use, to employ, to make use of.
Արդ եղծանելով զառաջին ձեռնարկութիւն եղծանողացն զիմաստասիրութիւն, պիտանանամք ընդդիմակայման եւ ընդդիմայարակայութեան. իսկ ընդդիմայարակայման պիտանացեալ՝ ասեմք եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։ 1)
necessary, useful, advantageous;
—ք, necessaries, the needful;
ոչ ումեք է —, it is useful to no one;
ոչ եւս իմիք է —, it is no longer good for anything.
χρήσιμος utilis εὕθετος bene constitutus, aptus. Որ կարէ լինել պիտանի. պիտանի. օգտակար. շահեկան. դիպող. եւ կարեւոր. պետք ըլլալու, բանի էկօղ, աղէկ.
useful, profitable, advantageous, necessary;
good, excellent.
Մի՛ վստահանալ յառաքինութիւն նախնւոյն իւրեանց աբրահամու, այլ անձամբ լիցին պիտանիք։ Թերեւս ի պիտանեաց առաջնոց սրբոցն ուրեք անուամբ անուանեալ էր նա (մեծատունն). (Իգն.։)
to deliver oracles, to foretell, to predict;
to use, to make use of.
Որպէս թէ պէտս անօղ. կամ առեալ ի պէտս շահեկանս. այն է Հրամանահան. պատգամատու. վկայ հաւատարիմ, կամ օգտակար եւ շահավաճառ. իբր յն. χρησμοδός qui oracula edit. կամ χρεώδης, χρήσιμος utilis եւ χρηματίστης negotiator եւ այլն.
Ինձէն եղեալ ականատես եւ ականջալուր նորա սքանչ հրաշիցն, որում բոլորն այն ծովահայեացն քաղաք թագաւորական պիտառ հռոմայեցւոցն նահանգին, սակս հասարակաց գոլով յայտնի ի նմանէ (կամ ի նմա) եղելոյ ի վերին տեսչութեանցն. (Ճ. ՟Գ.)
to serve, to be useful.
Ինքնաշարժն մշտաշարժ. մշտաշարժն անմահ ... աւելորդ է մի առաջարկութիւն, որպէս մշտաշարժն. քանզի ոչինչ պիտարկի ի բաղեզերումն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
one must, it is necessary;
սակաւիկ ինչ պիտեցաւ, it was within a hair's breadth of.
Յաւելագոյն քան զսահմանս պիտէր պատմութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Գինեղինութեամբք եւ խահակերութեամբք եւ հոսանուտ վարուք պիտեցեալք՝ դիակիր եմք մարմնով քս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 12։ 7)
necessary;
suitable;
— է, cf. Պիտիմ;
it is becoming, proper, suitable;
զի՞ եւս — են մեզ վկայք, what need have we of witnesses ?
Պիտոյք (են) բնակութեան տաճարին՝ պահք սրբութեան. (Մծբ. ՟Ա։)
cf. Պիտանամ.
Ոչ ինչ պիտոյացան զգեստուց ահարկողաց. (Յհ. կթ.։)
cf. Բիւրեղ.
Պաշտօնեայքն հուր հանցեն ի պլօրէ եւ կամ ի քարէ, եւ անտի վառեսցի մոմեղէն մի. (Մաշտ. ջահկ։)
idle, lazy, supine, negligent.
Իսկ ձեր՝ պղերգ միայն հեղգութեանցն աստանօր պահանջեալ ի բաց ընկեցումն. (Պիտ.։)
foul-tongued, obscene.
Պտուղս այս քաղցր էր եւ սիրուն, առ ինքն ունէր զմահըն թաքուն. բայց ինձ չասաց պըղծալեզուն, զիս մերկացոյց յանճառ լուսոյն. (Տաղ.։)
full of filth, sunk in nastiness, dirty, impure, lewd.
Խորհիս միշտ զչար եւ զպղծալից գործս։ Յայտնեցաւ ժահահոտութիւն պղծալից գարշութեան. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
to soil, to contaminate, to stain, to spot;
to profane, to pollute, to abuse;
to abhor, to detest, to execrate;
— զկոյս, to violate, to dishonour.
Պահեսջիք զշաբաթս, զի սրբութիւն է այն տեարն եւ ձեզ. պղծեսցէ զնա. մահու մեռցի։ Զձեռին գործին քո մերձեցուցեր ի նա, եւ պղծեալ է ։ Մի պղծեսցես զանուն իմ սուրբ։ զսրբութիւն տեարն պղծեաց։ Մատուցանեք ի սեղան իմ հաց պղծութեան. եւ ասէք. ի՞ր պղծեցաք զնա։ Ամենայն անօթք նոցա պղծեալ էին։ մինչեւ հեթանոսս եւս եմոյծ ի տաճարն եւ պղծեաց զսուրբ տեղիսն։ Որ եւ զտաճարն իսկ կամեցաւ պղծել. եւ այլն։
պղծելով պղծեսցես զնոսա. զի նզովեալ է։ Արած բորոտութեան է. եւ տեսցէ քահանայն, եւ պղծեսցէ զնա. (Օր. ՟Է. 26։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 3։)
contamination, stain, filth, obscenity, lewdness, impurity, debauchery;
profanation, pollution;
abomination, execration;
— կուսի, violation, rape;
ի — մատնել զանձն, to prostitute oneself.
սսրբէին զպղծութիւն կռապաշտութեանն։ Զկահ պղծութեան որ ի տանն էր՝ ի ծովն ընկեցին. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
cast in copper or in bronze.
Յետուստ կողմանէ աճապարեալ քսերքսէս, բուռն հարեալ զդիակաց պղնձակուռ վարապանին աշդահակայ՝ ի վերայ թիկանցն զգաւակաւ երիւարին արկեալ. (Արծր. ՟Ա. 5։)
having a copper bolt.
Պղնձանիգ դրամբք աղխեալ. (Սանահն.։)
covered with copper, coppered.
Զշառաւիղ արմատոյ դորա թողէք յերկրի երկաթապատ եւ պղնձապատ. (Դան. ՟Դ. 12։ Ի զրահաւոր պատենազէն պղնձապատ վահանացն՝ նշոյլքն զլերամքն փայլատակէին. Խլ. մկ. ղ. 39։ եւ Խոր. ՟Գ. 37։)
copper, made of copper;
—ձիք, copper utensils, cauldron, copper kettle.
Արասցես օղս պղնձիս։ Ձուլեսցես նոցա հինգ խարիսխ պղնձի։ Ի ցլուցն պղնձեաց։ Փշրեաց զդրունս պղնձիս։ Խոցոտեսցէ զնա աղեղն պղնձի։ Սռնապանք պղնձիք ի վերայ բարձից նորա, եւ վահան պղնձի ի վերայ թիկանց նորա։ Իբրեւ զպարիսպ պղնձի ամուր, եւ այլն.
to muddy, to disturb, to make turbid, to mix, to mingle;
to thicken;
to disturb, to discompose, to cause trouble, to perplex, to confound, to perturb.
Օդք ջերմայինք պղտորեալք ժանգահոտութեամբ փչէին. (Խոր. ՟Գ. 8։)
Պղտորեալք վասն չարչարանաց նորա՝ յուսահատեցան վասն փրկչին Իսիւք.։ Խռովեցաւ, (եւ) պղտորեցաւ ի միտս իւր. (Եղիշ. ՟Ը։)
to embellish, to bedeck, to adorn, to beautify, to set off, to trim studiously, to bedizen, to trick out.
Որպէս զի զանջատեալն ի փառաց՝ զարդափայլ պճնեսցէ գերահրաշ պատմուճանաւն. (Զքր. կթ.։)
cf. Պճնումն.
Աստանօր նախահորն կանգնումն կուսից, աճեցումն տղայոց, պարարումն ծերոց. (Մաշտ.։)
ornament, dress, embellishment;
cf. Պճնանք.
Աստանօր նախահորն կանգնումն կուսից, աճեցումն տղայոց, պարարումն ծերոց. (Մաշտ.։)
dish;
bowl, porringer, wooden bowl;
մխել զձեռն ի — ընդ ումեք, to eat together, at the same table, to be a table-companion.
Նոյն եւ յն. բինաքս. πίναξ, πανάκιον catinus, catilus. իտ. piatto, catino, scudella. Սկուտեղ, սկաւառակ. ամենայն անօթ կերակրոյ ի սեղանի՝ տափարակ, եւ փոքր մի խոր, թեփսի, սահան. ...
writing-tablet, table-book;
— ծոցոյ, tables, memorandum-book;
— նկարչի, painter's pallet;
— գրաշարի, galley, composing galley, pan.
Նախ պարտ է մարմնաւոր կենօքս վաստակել ի դպրոցի պնակըտօք՝ արարածովքս։ (Ենովս) գրեաց զայս, զի պահեսցին ի պնակիտսն. ի ջրոյն՝ պղինձն մնայ ասէ, եւ ի հրոյն՝ թրծեալ աղիւսն խեցեայ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
firmly, tightly, strongly;
steadily, steadfastly;
constantly, earnestly, diligently;
— չարախօսէին զինէն, they stood and vehemently accused me.
Դառն արտասուաց (պետք են), պնդագոյն արթնութեան, անսպառ պահոց. (Բրս. պհ.։)
robustness, stoutness, vigour;
consistence, density, solidity, hardness.
Զպնդակազմութիւն մարմնոյն իւրոյ ամբողջ եւ անարատ պահելով (Վրք.ոսկ.։)
Փայլէր պահոց պնդակազմութեամբ. (Յհ. կթ.։)
cf. Պնդագոյն.
Պնդապէս հաւատով յուսոյն կարծրութեան ընդ քեզ բեւեռել անսայթաքելի։ Զրահեալ պնդապէս սուսերաւ հոգւոյն ... հաստատեսցես կազմել պնդապէս ի կացումն ուղիղ անսասանելի։ Ըմբռնեալ զմարտուցեալն ընդ իւր՝ պնդապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
Սկսան զրահել պնդապէս։ Որ վասն անուանն քրիստոսի ճգնեալք էին պնդապէս. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Ամրափակ.
Հիմնաշարժ տապալմամբ ներքսագոյն երկրի՝ թուլացեալ պնդափակ աղխեալ սանդարամետական սահմանին. (Արծր. ՟Դ. 4։)
to affirm, to fortify, to consolidate, to confirm, to strengthen;
to tighten, to strain, to restrain, to draw closer, to bind faster, to tie tight;
to constrain, to enforce, to press;
to invigorate, to corroborate, to encourage, to inspirit, to remove one's fear;
to persist, to insist, to urge, to be bent upon, to pretend, to maintain;
— զմէջ or գօտի ընդ մէջ, to gird up one's loins;
to arm or prepare oneself;
— զանձն, to refrain oneself, to keep with in bounds, cf. Ժուժկալեմ;
— զանձն ընդդէմ, to provide against;
— զհաւատս, to confirm the faith.
Եւս քան զեւս պնդել հրամայեաց զպահ բերդին (այսինքն զպաշարումնն). (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 23։)
flat-nosed or snub-nosed;
noseless.
Արծռունկն կամ պնչատն գոլ՝ ըստ պատահման եւ ոչ ըստ ինքեան. (Պորփ.։)
Զոր օրինակ նահատակս ոք ընտրիցէ՝ կողմնակէս, կամ պնչատս. (Ոսկ. գաղ. ՟Է։)
spread throughout, very extended, universal, general;
— ծով, the Ocean;
— օդ, atmosphere.
Ինքն ժամանակն այն զսքանչելիսն յոյժ համատարած առնէր. այսինքն մեծահռչակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
comptroller.
λογιστής ratiocinator, supputator. Որ առնու զհամար. իբր Պահանջօղ, եւ խուզարկու.
Համարն սաստկապահանջ, եւ համարառուն սրտմտեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
control.
Պահանջելն զհամար.
control, giving in or rendering of accounts.
Յետ կատարման այնր ահաւոր համարատուութեան. (Կլիմաք.։)
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
Համարեցաւ զընդոծինսն իւրիւր ՟Յ՟Ժ՟Ը։ Ոչ կարէր համարել, քանզի ոչ գոյր թիւ։ Համարեցան հազար այր ի ցեղէ։ Եօթն եօթներորդս համարեսցիս քեզ։ Սկսանիցիս համարել։ Համարեսցի նմա քահանայն զարծաթն յայլ եւս ամսն (որ եւ սեպել)։ Համարից զամս վաճառին իւրոյ։ Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (համրելով սեպուիլ)։ Համարիցի զծախսն։ Համարեսցի զթիւ գազանին.եւ այլն։
Որպէս իսահակ ոչ մեռաւ, բայց աստուած ընկալաւ (զնա որպէս) զենեալ ի ձեռն խոյին. այսպէս եւ բանին աստուծոյ համարեալ է մահ, եւ ոչ ըստ բնութեան. մեռեալ աստուածացեալ մարմնովն՝ միացեալ բանին աստուծոյ համարեալ է մահ. զի կենացն մահ ոչ յաղթէ. (Մեկն. ղկ.։)
frank, free, bold;
plain, sincere, without ceremony;
determined, resolute;
wide, extended;
cf. Համարձակաբար.
ՀԱՄԱՐՁԱԿ. մ. παρρησίᾳ cum fiducia, fidenter, libere, palam Արձակաբար. ազատաբար. աներկեղաբար. անխափան. վստահութեամբ. յայտնապէս. բաց.
cf. Համարձակեցուցանեմ.
θαρσύνω, ἑάω, ἑπιτρέπω , προτρέπω fiduciam adfero, do;
permitto, propello. Համարձակ առնել զոք, կամ ումեք զիրս ինչ. հրաման տալ, թոյլ տալ. թողացուցանել. եւ Վստահացուցանել. քաջալերել. համարձակեցնել, ազատութիւն տալ, թող տալ, երես տալ.
Զնախապտուղս արմտեացն համարձակէ ուտել ուստերաց եւ դստերաց տանն ահարոնի. (Նախ. թուոց.։)
to grow bold, to have the boldness to, to take the liberty of, to allow oneself, to have the courage, to be daring, to dare, to venture;
կարի իմն —, to presume, to take liberties.
παρρησιάζομαι confio, audeo (որպէս թէ Արձակել զանձն, կամ յարձակիլ) Համարձակ լինել, կամ վարիլ. վստահիլ. քաջալերիլ. զօրանալ. իշխել առնել ինչ կամ ասել ազատաբար. յանդգնիլ.
frankness, hardihood, licence, courage, liberty;
boldness, forwardness;
կարի իմն —, audacity, temerity, venturesomeness;
— առնուլ, to take the liberty to, to permit or allow oneself to;
կարի իմն — տալ, to render impertinent, impudent;
պարտ է համարձակութեամբ ասել, it must be acknowledged;
համարձակութեամբ, cf. Համարձակ.
παρρησία confidentia, fiducia, libertas, audacia. Համարձակն գոլ, եւ համարձակիլն. վստահութիւն. աներկեւանութիւն. ազատութիւն. քաջալերութիւն. արիութիւն. եւ Թոյլտուութիւն. եւ Յանձնապաստանութիւն. յանդգնութիւն. լրբութիւն.
Համարձակութիւն շնորհին։ Համարձակութեանն վստահութիւն այսքանեաց փառաց. (եւ այլն. Նար.։)
arithmetical.
Թուականին յարակայանայ համարողականն։ Համարողականն զգալի թուականութեամբն բաղկանայ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ եւ Ճ. ՟Ը.։ Երզն. քեր.։)
Ի բացէ եղեւ (աբրահամ) թուոցն, եւ ի համարողութենէ անհաս. վասն այնորիկ եւ փոխանակ յոգունցն թուոց՝ զբազմորդութիւնն ընկալաւ հաւատոց. (Մագ. ՟Ե։)
arithmetic, ciphering.
Թուականին յարակայանայ համարողականն։ Համարողականն զգալի թուականութեամբն բաղկանայ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ եւ Ճ. ՟Ը.։ Երզն. քեր.։)
Ի բացէ եղեւ (աբրահամ) թուոցն, եւ ի համարողութենէ անհաս. վասն այնորիկ եւ փոխանակ յոգունցն թուոց՝ զբազմորդութիւնն ընկալաւ հաւատոց. (Մագ. ՟Ե։)
ՀԱՄԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ազգահամար. ազգաբանութիւն.
having the same trade or calling;
fellow-craftsman.
Զի զարհուրեալ համարուեստքն սորա (վնասապարտ բժշկի) ահիւ տանջանաց, մի՛ զմահու, այլ զկենացն զեղուսցեն պտուղ. (Պիտ.։)
of equal glory or honour.
Կոչէ զբարեկամս եւ զդրացիս իւր, զհամափառ եւ զզուգահաւասար հոգիս. (Մեկն. ղկ.։)
little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
Յիւրմէն ծնեալ համբակ։ Առաքինասէր ծնողաց համբակ։ Առ ծնօղս բերեալ համբակաց զանարգանացն կամակարութիւն։ Դիոգենէս համբակ տեսանելով ստահակեալ՝ զմանկածուն տանջեաց։ Արհեստասէր համբակաց (ուսումնակցաց). (Պիտ.։)
store, deposit;
warehouse;
purveyor;
երկինք նմացօղոյ, the heavens shall drop down dew.
φυλακή custodia συννέφεια caelum nubilum. Համբար բարեաց գանձել յամպս. կամ պահարան ամպեղէն. ուստի վարի եւ իբր Համբարանոց. եւ իբր Համբարածու. (եբր. արաֆ. կաթիչ. ցօղիչ. յն. ամպոտութիւն)
Համբարակ եւ պահապան աստուածային կտակարանացն։ Եդիցն զուխտ իմ ի մէջ իմ եւ քո՝ յայտնէ համբարակ եւ պահպանութիւն առաքինւոյ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 40։)
intendant, steward, furnisher, purveyor, provider, contractor.
cf. ԱՄԲԱՐԱՊԵՏ, եւ ԱՄԲԱՐԱԿԱՊԵՏ. ամպար կամ մութֆագ կամ զահրէ էմինի, նայիպի
uterus, the womb.
Մայրենի արգանդ, իբր բնակարան համբակի, կամ համբարանոց՝ նմանութեամբ. րահմ, օղլան, եաթաղը։
to warehouse;
to provide, to furnish food, to victual, to revictual, to lay in a stock of, to store;
to lay by, to hold in reserve, to amass, to gather, to treasure up.
ՀԱՄԲԱՐԵՄ ἁποτίθημι, ἑντίθημι, τίθημι repono, recondo. կր. κεῖμαι, ἁπόκειμαι situs sum եւ այլն. որ եւ ԱՄԲԱՐԵԼ. Ժողովել համբարս կամ ի համբարս. մթերել. գանձել. պատրաստել, պահել. ժողվել, դիզել.