cf. Քթթելիք.
Ական քթիթ մի բաւական է տեառն՝ առնել իմաստուն։ Թէ ումեք ակնարկէ, ազդումն լինի շարժման ի քթիթս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
cf. Քթթելիք.
Ական քթիթ մի բաւական է տեառն՝ առնել իմաստուն։ Թէ ումեք ակնարկէ, ազդումն լինի շարժման ի քթիթս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
resentment, remembrance of an injury, spite, ill-will.
Ընդ հեռաբնակ սբս անջրելի քինապահութեամբ գրգռեալ՝ ի դուպար յարձակէի. (Պիտ.։)
to tear, to rend, to tear in pieces, to reduce in tatters.
Զիւր զգեստիկն քճքըճեալ (ի արդատայ) պատառատուն ի դուրս բերէր՝ յաղթծղ պահեալ զանձն իւր սրբութեամբ. (Ագաթ.։)
lyre;
viol, harp;
Lyra;
— հարկանել, to play on or sound the lyre.
Սուրբ երորրդութեանդ արժանասցուք լինել քնար միշտ հոգեւոր միշտ հոգթոր հնչմանց. (Նար. տաղ.։)
bed, couch, sleepingroom, dormitory;
grave, tomb;
— մանկան, crib, cradle.
Զակն՝ որ քննէ զանդունդս, ի քնարան եդեր. (Տաղ.։)
to examine, to study, to investigate, to discuss;
to censure, to control;
to meditate, to consider, to think;
cf. Տեղեկագոյն.
Զիա՛րդ զԱստուած քննել մարթիցէք։ Քննեցէ՛ք զգիրս։ Քննեա՛ եւ տե՛ս։ Քննեցին զանօրէնութիւն, պարտասեցան ի քննել զքննութիւն։ Իբրեւ զգանձս քննեսցես զնա։ Քննեսցէ զխորհուրդս։ Արտեւանունք նորա քննեն զորդիս մարդկան։ Զչաւեղս իմ եւ զվիճակս իմ դու քննեցեր. Միտք ղբանս քննեն։ Ունկն քննէ զզարդ առակաց։ Իսկ որ ինչ յերկինս է՝ ո՞վ քննեսցէ։ Իբրեւ զոսկի ի բովս քննեաց զնոսա։ Ի վերայ դատաստանի արեան նորա կացցեն քննել։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք։ Առ ի քննել ձեզ զլաւն. եւ այլն։
thy;
thine.
տե՛ս զէական դերանունդ՝ Դու, քո. դուն, քու .... σύ, σοῦ tu tui. Վասն քո։ Առաջի քո. Ի մէջ քո կամ քոյ. եւ այլն։
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
armed by thyself.
Քոյին զէն երեալ. այն՝ որով դուդ վառեցար կամ վարեցար որպէս զինու. այն է խաչ քրիստոսի.
cubic.
մասն ընդունել թուոյ քուականի (ուրօրեայ թլփատութեամբ). (Փիլ. լին. ՟Գ. 49։)
cf. Կապիճ.
Չափ վց քսեստի ըստ եբրայեցւոցն կոչի քուղայ, որ է ՟Ժ՟Բ մասն արդուի. (Շիր. չափ եւ կշռ.։)
to send to sleep.
Զամենայն մարմնական շարժմունս քունեցուցանելով՝ մերկ եւ մաքուր մտօք աստուածային արթնութեամբն ընդունի զաստուծոյ զձայնն. (Նիւս. երգ.։)
heathen or pagan priest.
Ասանէթ դուստր պետափրեայ քրմի արեգ քաղաքի։ Բաց երկրէ քրմաց։ Կացոյց ի բեթէլ քուրմս բարձանց։ Լինէր քուրմ չաստուածոցն։ Զոսկերս քրմացն այրեաց.եւ այլն։
twentieth.
Ի քսաներորդում ամի իւրում թագաւորութեանն։ Քսաներորդօք եօթներորդօք աւուրբք. (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. լին. ՟Բ. 47։)
cf. Քստմնիմ.
Անձամբդ չափ զկիրս նեղութեան (ուրուք ի ծով անկելոյ) քսմնիս, եւ վշտանաս ընդ թշուառութեան տեսիլն. արդ դու քսմնիս, բայց բացում անգամ ոչ լինիս ձեռահաս օգնել։ Յորժամ զայլ ոք տեսանեմք ի նեղութիւն, եւ մեք խանդաղատեալ քսմնիմք ընդ դժնդակութիւնն, ողորմութիւն է. (Լմբ. սղ.։)
Christ, the Anointed, Jesus Christ, Messiah, the Saviour of the world.
crucifying J.-C.
Հրէայքն քրիստոսասպանք եղեն. Ստեփաննոս ընդդէմ քրիստոսասպանիցն անպարտելի դիմամարտ։ Սակս անարժան հաղորդութեան քրիստոսասպան լնիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ժ։)
to become a pagan priest, to perform the functions of priest of a divinity.
Յետ թագաւորացն կացին քուրմքն կառնայ՝ ՟Զ, որ քրմեցան ամս ՟Լ՟Զ։ Որոց առաջին քրմացաւ արքեղայոս։ Յարգոս քրմացաւ դուստր դանայեայ (հիւպէր մնէստրա անուն). (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
daughter or wife of a heathen priest, priestess.
cf. Քրքիջ բառնամ;
to itch excessively, to tickle.
Չէ՛ աստ թատր ծաղու, եւ ո՛չ վասն այնորիկ ժողովեցաք, զի քրքջեցեմք։ Քրքջեցե՞ր մեծեմեծս. ի միտ առ զնորա լալն եւ զհեծելն։ Սքօղարկեալ զգլուխ ծածկեալ քրքջեն. ով կին դու՝ որ նստեալ կակրաջիցես եւ այլն. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. կող. Ոսկ. եբր.։)
to moan, to howl, to sigh;
to be agitated, confused;
to laugh out loud;
cf. Քրքուիմ.
Ի սուդեւ յարտասուս եկիր, եւ դու քքուիս եւ ծիծաղիս. (Եփր. ապաշխ.։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Սովիմբ լուծանի եւ այն տարակոյս, թէ զիա՛րդ ի հին մատեանս անխտիր գրին ամենայն հոլովք ներկայ ընդունելութեանց՝ ող, կամ աւղ. սիրող, ի, աց. սիրաւղ, ի. սիրաւղք, ղաց, եւ այլն. ուստի եղեւ առ մեօք ոմանց միշտ գրել օղ, եւ ոմանց միշտ ող. այլ ըստ կանոնի երեւի գրել յուղղականն օղ, եւ ի հոլովականն ող. քանզի եւ ի յն. ուղղականն է . -ων , հոլովականն է -οντος, -οντα, -ωντες, -οντων եւ այլն. վասն զի ω , է երկար, եւ ο , սուղ. որպէս եւ ի մեզ օ կամ աւ է երկար, եւ ո ՝ սուղ։
cf. Օգնեմ.
Յանբաժանելի երրորդութենէն օգնականեալք՝ առաջնորդիմք յարքայութիւնն. (Եպիփ. սղ.։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
to aid, to succour, to assist, to second, to back;
to be good for, to serve, to favour, to sustain;
— միմեանց, to help one another.
βοηθέω auxilior, adjuvo ἁντιλαμβάνομαι suscipio, assumo, apprendo. Յօդն՝ ի թիկունս հասանել. նպաստամատոյց՝ ձեռնկալու՝ սատար լինել. օժանդակել. որ ասի եւ Ընդունել. օգնել, օգնութիւն ընել.
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
Միայն օգտիցն եւեթ հայիք, զոր ընդունիք յաշխարհացն՞ Յայլոց օգտէ եւ յաշխատութենէ հեռի գտանել՞ Ո՛րքան օգտից եւ շնորհաց առ յաստուածոյ. (Փարպ.։ Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։)
Արարէք ընդ իս, որպէս եւ ձեզ օգուտ եւ լաւ իցէ։ Եւ ոչ օգուտ են արքայի, եթէ թողուս դու զնոսա։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
showing profit or utility.
to profit, to boot, to be advantageous or profitable, to fructify.
Եթէ կարասցե՞ն ինչ օգնել, եթէ կարասցե՞ն կազդուրել։ Դիցուկ օրէնս մի, որպէս արժան իցէ օգտել վասն ձեր. (Ես. ՟Ժ՟Է. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 36։)
open, aired, ventilating;
air-hole, casement, window, door.
Ընդ որ մտանէ օդն ի տուն. օդաբեր. որպիսի է դուռն կամ պատուհանն.
Երկուս դուրս օդամուտս արարեալ էր։ Ըստ օդամտի խցկանդ երեւեալ. (Վեցօր. ՟Թ։ Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Ի բաց կացեալ ի հնազանդութենէ իւրոյ պետականին՝ հանդերձ քաղաքային գլխաւորօքն. (Արծր. ՟Դ. 1։)
tun-bellied.
κοιλιώδης, κοιλαγάστωρ ventriosus, mgnum ventrem habens. Ոյր քաղիրթն կամ փորն է մեծ. փորը մենծ՝ դուրս ուռած.
to feel hungry, to by hungry, famished;
to hunger after, to thirst for, to by greedy of, thirsty or eager for.
Մեծամեծք աղքատացն, եւ քաղցեան։ Թէ քաղցեայց, քեզ ինչ ոչ ասացից։ Անձն գործատեաց քաղցիցէ։ Իբրեւ քաղցիցէք, տրտմեսջիք։ Ոչ քաղցիցեն, եւ ոչ ծարաւեսցին։ Որ ծառայենն ինձ՝ կերիցեն, եւ դուք քաղցիջիք։ Հացիւ ոչ քաղցիցուք։ Քաղցեաք եւ ծարաւեցաք։ Եթէ քաղցեալ է թշնամին քո, կերակրեա՛ զնա, կամ հա՛ս տուր նմա։ Յագեցոյց զանձինս քաղցեալս։ Այն է հանգիստ քաղցելոյն։ Բրդեա՛ քաղցելոց զհաց քո։ իբրեւ արջ քաղցեալ.եւ այլն։
mast, new wine;
full of or drunk with new wine.
γλεῦκος (որ է քաղցիկ). mustum, vinum recens. Խազմուզ. արիւն խաղողոյ այն ինչ քամեալ. Նոր գինի չեւ քաջ եռացեա. օշարակ եւ ըմպելի քաղցր՝ միանգամայն եւ մրմրուկ. ... մուստար. (լտ. մուսդում ).
Հին տիկքն ոչ կարեն հանդուրժել ուժգնութեան քաղցուոյն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Քաղցումն.
Զորովայն քո լցցես դուլիութեամբ վասն քաղցութեան իւրոյ։ Ի վերայ քաղցութեան հանգեաւ (կամ յագեաւ), եւ աշխատութեամբ վաստակեցաւ, եւ քնով տկարացա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. համաբ. ստէպ։)
hunger.
Զորովայն քո լցցես դուլիութեամբ վասն քաղցութեան իւրոյ։ Ի վերայ քաղցութեան հանգեաւ (կամ յագեաւ), եւ աշխատութեամբ վաստակեցաւ, եւ քնով տկարացա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. համաբ. ստէպ։)
sweetness, suavity;
saviour;
softening;
gentleness;
affability, meekness, amiability, benignity, amenity, urbanity;
քաղցրութեամբ, sweetly, softly, gently, mildly;
քաղցրութեամբ օձն ի ծակէն ելանէ, a smooth tongue draws (gentleness is better than force).
Այլ հոգւով քաջ քաղցրութեամբ վասն սասատիցն տեառն ընդունիմ։ Դարմանէ զամենայն քաղցրութեամբ։ Ի շաւիղս երեւի նոցա քաղցրութեամբ։ Քաղցրութեամբ լսէր նմա։ Բազում ժողովուրդ լսէր նմա քաղցրութեամբ.եւ այլն։
scornfully, disdainfully, slightingly.
Քամահաբար արհամարհեցին զմահու։ Զառաջին ասացեալսն քամահաբար ընդունելով։ Յոյժ քամահաբար արփեգնաց լինին. (Փիլ. իմաստն.։ եւ ՟Ժ. բան։ եւ լիւս։ յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 55։)
to despise, to scorn, to disdain, to slight, to set, at nought, to take no heed of, to take no account of.
Քամահեալ եւս զմիջնորդութիւն կաթողիկոսին մեծի։ Թերեւս այնու քամահեսցեն զնա։ Քամահէր զնկուղի։ Քամահիցեն զայն ինչ՝ զոր ոչ գիտէին. (Յհ. կթ.։ Նանայ.։ Մխ. առակ.։)
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
στραγγίζω, ἑκστραγγίζω, καταστραγγίζω guttatim exprimo ἁποπιάζω, διυλίζω եւ այլն. Ճմլելով եւ սեղմելով կաթեցուցանել. մզել. ի դուրս բերել զմիջին հիւթս, անցուցանել ընդ պարզուաս. պարզել. զտել. քամել, սըխմել.
cf. Քայքայումն;
anxiety, mental trouble.
Խնդութիւնն չէ՛ր սուղ չար քան զտրտմութիւնն յայտ յոգւոցն քայքայանացն է։ (Ոսկ.մ. ՟Բ. 15։)
to assign the quantity;
to measure;
to contain, to comprehend.
Չի՛ք մարդկան կարելի բնաւ զսահման աստուածային գիտութեանն երագմամբ մտաց քանակել։ Զբանսն ի ձգեալ քանակէ։ Սակաւ բանիւք եւ փոքումբք զմեծ ամեծսն քանակէ։ Եւ դու ի քեզ միայն կամիս զշնորհս նորա քանակել. (Լմբ.։)
Ի կշիռս բանից իմաստից խօսից զյոդունս քանակեցին։ Ամփոփեցար անսահման, քանակեցար անքնին, շօշափցար անքանակ. (Նար. խչ. եւ ՟Լ՟Դ։)
quantity.
Վասն է՛ր ոչ ունի ընթացս բանք աղօթիցս ընդարձակգոյն, այլ՝ ի քանակութիւն տանց է բաժանեալ։ Աստուած ի յօդուածոց քանակութենէ մարմնական անդամոց օտար է. (Լմբ. սղ.։)
cf. Քանի;
— ! — եւս! — առաւել՞, how much more! with still more reason.
տե՛ս թէ զայն վասն հայրենի գթոյս տամ քեզ, քանիօ՞ն առաւել յորժամ դու լծակից տացես սիրոյ զհնազանդութիւն քո։ Եթէ զգալի ջրոյ զօրութիւն է զայս առ ի զգալի նիւթքս առնել, քանիօ՞ն առաւել զիմանալի՛ շնորհաց հոգւոյն ներգործութիւն գերազանցէ գնել. (Շ. ՟ա. յկ. ՟Է՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
Ընդունել զմահ քաջ անուամբ։ Ի կեալ եւ ի մեռանել ի վերայ անուան քաջի յաղթութեան. եւ այլն։ Սոյնպէս եւ յայլ գիրս պէսպէս առմամբ.
Քաջ քաղցրութեամբ ընդունիմ այսինքն մտադիւր. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 30։)
Չգիտիցես դու զքեզ քաջ քան զԱստուած. (Ոսկ. եբր.։)
Քաջ գիտեմ։ Զայն դուք իսկ քաջ գիտէք։ Եթէ քաջ միտ դնէք։ Քաջ իմա՛ զբանն։ Քաջ իմանամ քան զքեզ։ Առ շաղկապս բացատրութեան քաջ արամակային։ Այնոցիկ՝ որ քաջ եւ բունն են մաքրեալք. (Խոր.։ Փարպ.։ Եղիշ.։ Խորս Ճ. ՟Ա.։ Թր. քեր.։ Փիլ.։)
Եւս առաւել քաջ ընդունելի լինէին։ Ո՞չ ապաքէն քաջ յայտնի է։ Քաջ կռուասէր. (Ոսկ.։)
fertility, fecundity.
εὑφορία, εὑθηνία fertilitas, faecunditas, ubertas. Քաջաբերն գոլ. առատ պտղաբերութիւն. արգաւանդութիւն.
very well.
very strong, powerful, mighty.
Զքաջազօր պնդութիւն ամենիմաստ հզօրին. (Արծր. ՟Ե. 3։)
haste, eagerness, ardour, zeal.
Ապա ամենայն հնարախոհութիւնն եւ յԱստուած փութացողութիւնն է ընդունելի. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Փութանակի.
Փութով եկն ի դուբն առիւծուց։ Ելին փութով յերուսեղէմ։ Հրեշտակքն ելին փութով կատարել։ Փութո՛վ արձակեսջիր.եւ այլն։
change, mutation, alteration, variation, conversion, permutation, transformation, transmutation;
change, vicissitude, turn;
commutation;
season.
Ոչ մի ինչ ընդունելով յեղյեղումն եւ փոփոխումն։ Փոխադրութիւնն յեղումն երեւեցուցանէ եւ փոփոխումն. բայց առ ի լաւն է փոփոխումն. (Փիլ.։)