clear, pure, clean;
— ջուր, limpid, crystal, pellucid water.
• «մաքուր, յստակ, պարզ» Փիլ. Պղատ. օրին. Շիր. Յհ. կթ. Մագ. որից վըճ-տական Մագ. գրուած է վիճիտ, վճուտ Բառ. երեմ. էջ 301-302։
• ԳԴ պրս. օ [arabic word] vεža, օ ︎ avēža «վճիտ, անապակ» բառերից։ ՆՀԲ «իբրև վիժեալ և հոսեալ անխառն. պրս. վիժ, վիյժէ, վէճէգ, վազըգ»։ Lag. Btrg. bktr Lex 22 աոս. guzīd ձևի հետ, որ դնում է vi-մասնիկով či-արմատից։ Հիւնք. պրս. վիյժէ, վիյժ։ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, ծան. 130 պհլ. ավիզակ, ավի-ժակ, պրս. վիժէ «վճիտ»։
herd, drove, flock of animals.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «գազանների խումբ» Ոսկ. մ. բ. 8. Սարգ. գրուած նաև յոհմակ Եփր. յոբ. «Հապա՛ տեսից յոհմակս խաւարեայս» (ՀԱ 1912, 671). ՆՀԲ գրում է ոհմակ։
flax;
tow, hards of flax, flaxen tow, stuffing;
oakum.
• ՓՈԽ.-Գնչ. vuš «կտաւ, վուշ», որից yu-šeskoro կամ vušengoro «վշագործ, վուշ պատրաստող կամ ծախող». (Paspati ոռում է vus կամ pus և հանում է սանս. buša, yu-sa «յարդի մանրուք» բառից, որ անյարմար է։ Առաջին անգամ Muller SWAW 66, 278 դրաւ հայերէնից)։
headlong, rash, bold, rebellious.
• «յանդուգն, ապստամբ». ունի մի-այն ԱԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. հռովմ. 189. «Աստ խոնարհ լինիս, իսկ յետ աղօթիցն վռզող և ստամբակ»։-Ար-մատը վոզ-գտնւում է թերևս նաև վոզքիթ «դուրս ցցուած քիթ» բառի մէջ՝ Վստկ. 198. հմմտ. նաև պռզող։
brook, rivulet, stream, small river or current of water;
— արտասուաց, արեան, flood, stream;
— ս արտասուաց իջուցանել, to shed a flood or torrent of tears;
բազում —ս արեան հեղուլ, to cause immense bloodshed;
cf. Զեղումն.
• , ի-ա հլ. «առու, գետակ» ՍԳր. Խոր. Եղիշ. (յգ. վտականի Մագ. մեծ են 19). որից վտակալից Եփր. թուոց, էջ 253, վտակախա-ղաց Պիտ. վտակային Փիլ. վտակիլ Յհ. ևթα. երեքվտակեան Խոր. աշխ. չորեքվտակեան Արծր. Նար. համավտակ Գնձ. մեծավտակ Գնձ. ևն։
• ՆՀԲ լծ. վէտ, վէժ, վազ։ Peterm. 77 գետակ բառից։ Lag. Urgesch. 311 tak «հոսիլ» արմատից։ Müller SWAW 38, 576 գետ բառի հետ՝ զնդ. vaiδi, պրս-ǰuy։ Էմին, Oтвeтъ Iaкт. 24 վետ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 273 զնդ. vāiδi ևն։ Lag. Ltrg. bktr. Lex. 64 զնդ. taē ար-մատից՝ վերի ձևով։ Հիւբշ. KZ 23, է» 16, 18, 32, 405 իբր հնիկ հայ՝ vad ար-
• մատից. հմմտ. հյ. գետ, հսլ. voda «ջուր» ևն։ Տէրվիշ. Altarm. 88 և Նա-խալ. 106 հնխ. vad «թրջիլ, բխիլ» ար-մատեզ բնիկ հայ բառ. հմմտ. սանս. հսլ. voda, գոթ. vato, գերմ. Wasser, հյ. գետ։ Թերևս և ուրդ։ Հիւնք. վէտ բառից։ Հիւբշ. 249 անապահով է գըտ-նում վերի մեկնութիւնը, բայց պատճա-ռաբանութիւն չի տալիս։ Scheftelowitz BВ 29, 28 հնխ. vēdo «գետ» բառից+ ակ մասնիկով։ (Թէ՛ այս և թէ նախորդ-ները անընդունելի են նախաձայն վ-ի աատճառաւ)։
cf. Վտանկ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ -ի՝ ոսկեդարեան վկայութեանց մէջ, յետ-նաբար ի, ի-ա հլ.) «փորձանք, աղէտ, նե-ղութիւն» ՍԳր. Ագաթ. «յանցանք, ատտռ-հաս» Արիստ. աշխ. Կանոն. որից վտանգել Դտ. ժզ. 16. Ագաթ. վտանգիլ ՍԳր. վտան-գագործ Ոսկ. գաղ. վտանգակից Ոսկ. բ. տիմ. վտանգութիւն Ոսկ. ես. անվտանգ Յհ, կթ. Մագ. բազմավտանգ Նար. գրուած է նաև վտանկ։-Բառիս մի նոր առումն է «հիւանդ, տկար». հմմտ. Անկ. գիրք Նոր կտ. 229-230. «Աղքատ եմ յոյժ և տնանկ ռոլով և վտանկ մարմնով... Տեսանես զիս որ այսպէս վտանկ եմ և ոչ կարեմ կանզ-նել... Ոչ տեսեալ որ զայսպիսի վտանկս կա-րող իցէ մարդ դեղով ողջացուցանել». (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, Բ. 234)։
• = Պհլ. *vitang<հպրս. *vitanka-«նե-ղութիւն, վտանգ, դժբախտութիւն» բառից, որ կազմուած է vi-մասնիկով tañč̌ «սեղմել, ճնշել» արմատից. հմմտ. նոյն արմատից պհլ. [syriac word] tang «նեղ», [syriac word] tangīh «նեղութիւն», պրս. [arabic word] tang «նեղ, ճնշեալ, սեղմ», սանս. [other alphabet] atañ̄ka (կազմուած ā մասնիկով) «մարմնի կամ հոգու ցաւ, ան-հանգստութիւն, վիշտ, տագնապ, երկիւղ» Թէև պհլ. բառը չէ աւանդուած, բայց կայ նրա աւելի նոր ձևը, այն է՝ մանիք. պհլ. ❇ vidang «վտանգ, դժբախ-տութիւն» (Salemann ЗAH 8, 72)։-Հիւբշ. 249»
• ՆՀԲ «վատ կամ ի վատ ինչ ան-կումն»։ Böttich. Arica 84, 405, Lag. Urgesch. 325 համեմատում են սանս-ātañka-բառի հետ։ Հիւբշ. 249 ձևակեր-պում է վերի ձևով, բայց կասկածելի է համարում։ Հիւնք. տագնապ բառից։ Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), 72 գտնելով պհլ. vidang ձևը, ուղղակի կցում է հյ. վտանգ բառին։
multitude, band, flock, herd;
—ք ձկանց, shoal of fish;
— —, in herds, in troops or flocks;
pore.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան). «անասունների խումբ». այս-պէս՝ «ձկների խումբ» Վեցօր. 139, 141, 147. «ձիերի երամակ» Բրս. ապաշխ. «մատակ, ների խումբ» Ճառընտ. որից վտառապահ «երամակների պահապան» Երեմ. լե. 4։
• (ի հլ. յետնաբար) «մարմնի վրայ գտնուած ծակերը. ինչ. աչքը, ականջները, ռնգունք, բերան, ստինքները, պորտ, միզուկ, սրբան» Նեմես. 16, 101, Ոսկիփ. Սարկ. քհ. որից վտառանք «նոյն նշ.» Մխ. դտ.։
under waistcoat, shift, shirt;
petticoat.
• . ի-ա հլ. «ներքնակ, տակից հագ-նելու շոր» Ել. իը. 33. լթ. 20-24, «ուսա-նոց» Ել. իը. 15, «վակաս» Ել. լթ. 2. «վե-րարկու» Եփր. թգ. 352, 374. սխալմամբ գրուած է վտաւատ Բուզ. 123 (Զերեսսն վտաւատօքն ծածկեալ)։
• ՆՀԲ վտաւակ՝ լծ. թրք. տիւվաճ և տուվագ. իսկ վտաւատ առանձին բար. համարելով՝ մեկնում է «որպէս թէ մա-սըն վտաւակի, վերջք, քղանցք»։ (ՋԲ նոյն ընդ վտաւակ, իսկ ԱԲ «հագուստ, կապայ կամ հագուստին ծայրը»)։
lean, meagre, scraggy, skinny, gaunt, spare, slender, thin, lank, sorry, dry;
— մարմնով, leanfleshed.
• ՆՀԲ «որպէս թէ վատոտ, յոյժ վա-տեալ»։ Հիւնք. վատ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 թերևս իբրև կրկնաւոր *վիտ-վիտ ձևից։
tent, pavilion;
— ժամու, Tabernacle;
— հարկանել, կանգնել, to pitch a tent, to dress a pavilion;
ի —ս բնակել, to dwell in tents;
բառնալ զ—ն, to strike a tent.
• ՆՀԲ «ի վերայ արկեալն. լծ. և յն. ուրանօ՛ս «երկինք» իբր վրանաձև ի վերայ մեր. վասն որոյ և ի յն. բռ. ասի, ռան թագաւորական»։ Մորթման, Բևեռ. արձ. թրգմ. Ապտուլլահ, էջ 56 բևեռ. varini «վրան»։ Եագրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. yr. yar «ծածկել» արմատից։ Հիւնք. յն. ούρανός «երկինք, քիմք»։ Patrubány ՀԱ 1910, 119 հնխ. upēr «վրայ» բառից։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bara «վրան»։ Թիրե-աքեան, Արիահայ բռ. 185 խորան հո-մանիշից։ Մառ, ЯՓ. cборн. 2, 163 վը-րան և խորան, յն. ούρανός, γρόνος և լտ. templum, tempus իրար կցելով՝ դնում է յաբեթական։
• ԳՒՌ.-Տփ. վրան «չատըր», իսկ Մշ. վրան «երկինք. 2. կապոյտ»։
fault, defect;
want, privation, deprivation;
defective, wanting, failing in, deprived of;
ոչ — ի ճշմարտութենէ, likely, probable;
— ելանել, գտանիլ, to want, to fail, to miss, to be deprived of;
to be rendered useless, inefficacious, to be deluded, annulled.
• «սխալ, սխալանք» Սղ. հբ. 4. Ոսկ. ես. «խոտորեալ, թիւր, ծուռ, դատարկ, թա-փուր» Համամ. առակ. Վրք. հց. որից վրի-պիլ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 5. վրիպեցուցա-նել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. վրիպած Սեբեր. վրի-պակ «սխալ» Թուոց լե. 22. Ա. թագ. զ. 9. «դիպուած» Եւս. քր. «սխալական, սխալեալ» Գ. մկ. ե. 23. Եւագր. վրիպական Ոսկ. մտթ. անվրէպ ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. բազմավրէպ Նար. ևն։
• = Պհլ. *yirep ձևից, որ հայերէնի հետ են-թադրում է պրս. [syriac word] virēb, vurēb «թիւր, ծուռ կամ խոտոր»։-Հիւբշ. 250։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. վիրիյպ և ֆիրիյպ ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. վիրիյպ, թրք. վէրէվ։ Muller, Armen. VI յն. քίπτω «ձգել» և գոթ. vairpa բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Pokorny 1, 280 պրս. բառը կցում է սոյն ձևերին և բո-լորը միասին հանում է հնխ. ureip-ար-մատից՝ ըստ Persson, Beitr. 502։ Trautmann BВ 30, 329 հայ բառին է միացնում լիթ. և լեթթ. reibt «լիմա-րանալ», իբր հնխ. wreib-ձևից. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որով-հետև նախաձայն w տալիս է հյ. գ։
linen, of linen;
pantaloons, trousers.
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Ել. լթ. 27. «Ա-րարին... զանդրավարտիսն տաբատ ի նիւ-թոյ բեհեզոյ», որի դեմ եբրայեցին ունի «զանդրավարտիսն կտաւեայս (բուն bad «կտաւ, կտաւէ շոր») ի բեհեզոյ մա-նելոյ», իսկ յոյնը τα πεοισxελη ἐϰ βὸσανιι--ϰλωσμὲνης, ուր տաբատ բառի համապատաս-խանը պակասում է։-Ըստ այսմ հայերէնի մէջ տաբատ յաւելուած կամ մեևնառանա-թիւն է անդրավարտիք բառին, և կամ ցոյս է տալիս նիւթը (իբր եբր. «կտաւեայ»)։ Բառ. երեմ. էջ 304 մեկնում է տաբատ «միջօք չափ և բարձիւք», ՀՀԲ «կտաւեղէն», ՆՀԲ «անդրավարտիք», ՋԲ «կտաւ կամ անդրա-վարտիք», ԱԲ «անդրավարտիք»։ Արևմտեան գրականում ընդունուած է «pantalon, շալ-վար, դրսի անդրավարտիք» նշանակութեամբ և գրւում է նաև տափատ ձևով։
• ՀՀԲ եբր. բատ «կտաւ» բառից է դնում (իմա՛ [hebrew word] bad, որ գործածուած է բնագրի հենց նոյն հատուածում)։ ՆՀԲ «իբրու պրս. դա՛ պատտ, այսինքն մին-չև ի սրունս, կամ դիւպպան, դիւմպան»։ Հացունի, Պատմ. տարազի 118 տաւփ-հատ «ուղիղ կտրուած ներքուստ»։
tavern;
overloaded.
• = Յն. ταβέννϰ «կապելայ, պանդոկ» (So-phocles 1067), որ փոխառեալ է լտ. taberna «խանութ, խրճիթ, պանդոկ» բառից. այս էլ ծագում է լտ. trabs «գերան» բառից (Walde 759)։
worn out by fatigue, overwhelmed with labour, weary, tired out.
• «չարչարանք, նեղութիւն» Պտմ առ լեհ. «հէգ, տառապեալ» Անյ. բարձր որից տաժանիլ «տառապիլ, չարաչար աշխա-տիլ, նեղուիլ» ՍԳր. տաժանագոյն Ոսկ. յհ. բ. 35. տաժանալից Զքր. կթ. տաժանելի խոսր. Զքր. կթ. Նար. տաժանումն Ոսկ. յհ. բ. 14, 37. տաժանագին, տաժանակիր (նոր բառեր). ասւում է նաև տարժանիլ. տար-ժանելի, տարժանակիր ևն.
• Müller Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 382 և SWAW 84 (1877), 217 դաժանիլ բա-յի հետ միասին զնդ. daž և սանս. dah-ձևերին է կցում։ Հիւնք. դաժան բառից։
sister-in-law (husband's sister).
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայ-ութեան) «ամուսնու քոյրը» Երզն. քեր. ու-րիշ վկայութիւն չկայ։
• = Բնիկ հայ բառ. հնխ. gləlōu-ձևից, որի միւս ժառանգներն են յն. γαλόως, γάλως, լտ. glos, հսլ. zúlίtva, հչեխ. zelya. սերո. zäova «տալ» և թերևս փռիւգ. γέλαρος «եղբօր կին» (Pokorny 1, 631, Walde 347, Ernont-Meil-let 408, Boisacq 140)։ Հնխ. g'əlōu-դար-ձած պիտի լինի նախ հյ. *ծալ, որ յետոյ, տագր բառի ազդեցութեամբ՝ նախաձայնը փոխելով եղաւ տալ։ Այս մեկնութեան ժա-մանակ պէտք չէ մոռանալ նաև լազ. ϑa «քոյր», որի յոգնակին ϑálepe «քոյրեր» ցոյց է տալիս նախաւոր եզ. *ϑal։
• Müller, Armen. VI, թ. 62 հնխ. daivèr «տայգը» բառի իգական daiyri ձևից։ Bugge KZ 32, էջ 27-28 մեկ-նում է վերի ձևով։ Հիւբշ. 496 ընդու-նում է որ տալ յառաջացած լինև նա-խաւոր *տայլ ձևից, բայց չի ընդունում Muller-ի մեկնութիւնը. իսկ Bugge-ի մեկնութիւնը յիշում է առանց հաւանու-թիւն յայտնելու։ Ընդունում է Meillet, Esq. 110։ Աճառ. ՀԱ 1908, 120 աւե-լացնում է լազ. ձևի համեմատութիւնը։ Բացատրութեան մի նոր փորձ հնխ.
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. Տփ. տալ, Ակն. Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դալ, Ջղ. տալն, Տիգ. դmլ, Զթ. դօլ, դոլ, Ագլ. տօյլ, Մշ. տալ, տալվ, Ալշ. Բլ. Դվ. Մկ. Սլմ. Վն. տալվ, Հճ. դօլ, Մրղ. տավլ, Սվեդ դուլ, դալդըգէն (<տալտիկին)։-Նոր բառեր են տալուկ, տալիկ, տալանք, տալայր «տա-լոջը ամուսինը»։
talitha;
— կումի, cumi ! damsel, arise !
— սարկաւագ, deaconess.
• (սեռ. -ի) «աղջիկ» (Աստուա-ծածնի համար ասուած) Եփր. ծն. քս. 10, 23. տնընդ. 41. Սրճ. ածած. էջ 436. «աղ-ջիկ» (Յիսուսի յարուցած աղջիկը) Բենիև (վատ մտքով. Հերովդիադայի համար աս-ուած) Գնձ. Տաղ. Տաթև. ձմ. ժը. որից տա-լիթայ սարկաւագ «սարկաւագուհի» Իգնատ. թղ. 105. ամենահին օրինակն է. Մրկ. ե. 41 «Տալիթա, կո՛ւմի, որ թարգմանի Աղջի՛կ դու, քեզ ասեմ, արի՛»։
• = Յն. ταλιϑά ձևից, որ տառադարձուած է արամ. [syriac word] ︎ talīϑā «աղջիկ» բառից. այս էլ արամ. [hebrew word] taliā և ասոր. ❇ taliā «տղայ, մանուկ» բառի իգականն է, որ կրց-ւում է արաբ. [arabic word] talā «գառնուկ, ուլ», ն. արաբ. tully «արու գառն», եբր. [hebrew word] tāle «ֆոքրիկ գառ», եթովպ. [other alphabet] talú «այծ» բառերին (Gesenius17, էջ 276, Brockel mann, Lex. syr. 134)։ Նոյն ասոր. բառի արական ձևից է փոխառեալ հյ. տղայ։-Հիւբշ. 325։
• ՆՀԲ դնում է «բառ եբր.»։ Bugge, Btrg. 33 հայերէն կարծելով՝ իբր բնիկ կցում է յն. τάλις, τάλιδος «հարսնացու աղջիկ» բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. 109 մերժելով այս, դնում է ասո-րուց։ Bugge, Etr. u. Arm. 128 ճանա-չում է սխալը և ենթադրում է որ հյ. տալիթայ, ետրուսկ. taliϑa և յն. ταλιϑά միասին փոխառեալ են սեմականից։ (Յոյն բառը ոմանք կցում են յն. ταλις «կոյս աղջիկ» բառին և միասին դնում են սեմականից փոխառեալ. ըստ Möl-ler Ido-Sem. Wörterb. 52 յոյնն ու սե-մականը հին ցեղակից են. Boisacq էջ 939).
throne, seat, bench.
• = Պհլ. [other alphabet] taxt, tāxt, պառ. taxt պրս. [arabic word] taxt «գահ, գահոյք». վերջինը նշանակում է նաև «մահճակալ, փայտակերտ կազմած՝ որի վրայ նստում, բազմում կամ պառկում են. տախտ, դիվան» (այս նշանա-կութիւնները տե՛ս նաև վերը)։ Պարսկերէ-նից են փոխառեալ թրք. taxt, taht «գահ», քրդ. taxt, takt, բուլգար. սերբ. taht, ռում. taft, նյն. τάχτι «գահոյք, գահ», թուշ. ტახდ տախտ, վրաց. თახტი տախտի «գահ, անկո-ղին, բազմոց», ավար. տախտ «անկողին». յետին հայ ձև է թաղտ, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. 250։
• ՆՀԲ պրս. թրք. դախտ, դէխտ, դէհդ։ Peterm. 21, 27, 34 լտ. tectum «տա-նևո»։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 449՝ սանս. sthag, պրս. ❇ sat'r «մակերևոյթ, մակերես»։ Böttich ZD. MG 1850, 363 պրս. taxt, որ Lag. Ur-gesch. 554 հանում է takš «տաշել» ար-մատից։
• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. Սլմ. Տփ. տախտ, Ախռ Ղրբ. Շմ. թախտ (նոր փոխառութիւն թուր-ռերէնից) «վրան նստելու կամ պառկելու բազմոց, դիվան», Ալշ. Մկ. Մշ. Վն. տախտ «սենեակի յատակը (հողէ կամ տախտակէ)»
stretched on the earth;
ի տախտապար արկանել, cf. Տախտապարեմ.
• «փռել, գետնի վրայ պառկեց-նել». առանձին չէ գործածուած. գտնւում է միայն տախտապարել Եզեկ. լբ. 4 և ի տախ-տապար արկանել Ճառընտ.= Պտմ. ամաս. 69 ձևերի մէջ. ուրիշ գործածութիւն և վկա-յութիւն չկայ։
• ՆՀԲ կցում է տախտ և տախտակ բա-ռերին։
care, heed, charge.
• «խնամք, դարման, հոգալը, սնու-ցանելը» Փիլ. Պիտ. որից տածել «խնամել, հու տանիլ, դարմանել» Եզն. Խոր. փիլ. տա-ծիչ Եւս. քր. տածումն Խոր. Պիտ. ձիատած Մխ. դտ. ծերատածել Նխ. ծն. ծերատածու-թիւն Պիտ. անտած Փիլ. Պիտ. կուսատած Ճառընտ. աշխարհատած Բուզ. մանկատա-ծութիւն (նոր բառ), և ս զօրացուցիչ մաս-նիկով՝ ստածել Լմբ. պտրգ. Վստկ. անստած ԱԲ. բազկաստածու (ծառին իբրև ածական) Նար. խչ.։
bottom, under part or side;
root;
beet;
— առնուլ, to take root, to be rooted;
մամլոյ —, in the press;
race, row, range, string;
խոտս —աւ մեծաւ, great provision.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա, ու հլ. բայց ըն-տիր հայերէնի մէջ կայ միայն սեռ. -ի) «յա-տակը, տակը, խորքը» Եւագր. «բոյսի տակի մասը, արմատ» Վեցօր. 96. Վստկ. «ցեղ, զարմ, գերդաստան» Բուզ. դ. 4. որից տա-կախիլ առնել «արմատախիլ անել» Մարթին. (տե՛ս Արրտ. 1913, 1147). տակակոտոր «արմատից ջարդել» Ոսկ. մ. ա. 11. Ոսկ. եփես. 837. տարածատակ Վեցօր. էջ 96. տակցի «արմատով միասին» Սուտ-Շապհ, էջ 3. կարմիր տակեր «տորո՞ն» Մխ. բժշ. (Seidel § 400), տակերոյ ջուր «դեղախաշու» Մխ. բժշ. (Seidel § 253), տկուտ «ցա՞ծ» Վանակ. յոբ։-Այստեղ է պատկանում նաև տակ, ի-ա հլ. «արմատ» Դ. թագ. զ. 23. «ե. արկ առաջի նոցա խոտս տակաւ մեծաւ և կերան և արբին», որի դէմ եբր. ունի «խըն-ջոյս մեծ», և ըստ այսմ անգլ. great provi-sion, պրս. ziyāfat-i-buzurg, բայց յոյնը παράϑεοιν μεγάλην, որ պէտք է հասկանալ «սեղանի կամ ճաշի սպաս» (Sophocles 843) և որ յայտնի չէ ի՛նչ թիւրիմացութեամբ դարձել է հյ. խոտս տակաւ մեծաւ!
• = Պհլ. *tak հոմանիշից, որ չէ աւան-դուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. [arabic word] tak, tag «յատակ, տակ, աւազանի՝ հո-ոի տակ ևն» և սրանից փոխառեալ չաղաթ, ❇ [arabic word] tag, teg «տակը, յատակը, հիմ, խա-րիսխ», tagida «տակը», կիրգիզ. [arabic word] tek «ցեղ, տոհմ, սերունդ, ծագումը» (Будaговъ 2, 398)։-(Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, 103 և Տարազ. 1903, 263 ունի պհլ. tak «ճիւղ», որ եթէ ստոյգ է, այստեղ է պատկանում)։-Հիւբշ. էջ 250։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. դէգ և թրք. տիպ? Lag. Urgesch. 314 նախնական իմաս-տը համարելով «արմատ», կցում է լն. λεϰεῖν «ծնիլ» բառին։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 63 մերժում է և կցում պրս. tak ռառին։ Մառ ЗAO 5, 285 և ՀԱ 1892, էջ 164 կրճատուած յա-տակ բառից։ Հիւնք. թագ բառից։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. tug, tok «յատակ, տակ, վերջ»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 459 հաթ. tak šul «հպատակ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-ԱխԽռ. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տակ, Ալշ. Մշ. տագ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դագ, Ասլ. դագ (դայ, դա*), Տիգ. դmգ, Ագլ. տօկ Հճ. դօգ, Զթ. դօք, դոք, Սվեդ. դիւք, բոլորն էլ «յատակ, տակ»։ Այլ նշանակութիւններով են Վն. «արմատ», Արբ. Երև. Եւդ. Զթ. Հճ. Չմ. Ղզ. Ղրբ. Մշկ. Ջղ. Սեբ. Վն. Ք. «ճակըն-դեղ», Տփ. «ցեղ, ազգատոհմ» (օր. ասկ ու տակը, ասկօվ տակօվ կու ճանչնամ)։ Նոր բառեր են անտակ, տակաթեր, տակաթթու-տակալաչակ, տակահալաւ, տակահան. տա-կանց, տակաշոր, տականք, տակապուր, տակաքար, տակափչեչ, տակետակ, տակնու-վրայ, տակտիք, տկիչք, տկմանց, տկուք, տկուկ ևն։
• ՓՈԽ.-Քրդ. տակ «ցօղուն». Զրավ ա լը տակէ կատէ «բարակ է առւոյտի ցօղունի պէս» (Ազդակ 1909, 429)։ Վրաց. თაკიმას-ხარა տակիմասխարա «խեղկատակ, որ ըն-եերանում է լարախաղացին», ტაკიმახხარობა տակիմասխարոբա «խեղկատակութիսն». ա-նի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 28, որ հայ գւռ. տակի մասխարա ձևից է (հաղորդեց Գ. Ասատուր)։
• «մարգարիտների շարք, հիւսուածք» Փարպ. «կանաչեղէնի մէկ տրցակ, կապոց» Վրք. հց. բ. 254. «շարք, պատուածք» Յայսմ. սեպտ. 1 (եօթն տակ պարիսպ). որից երեք տակէն կամ երեքտակեան «երեք շարքով» Խոր. բ. 7. Ասող. ա. 6. համատակ Նար. և։ 383 (գրծ. համատակօք), որի հետ նոյն է համտակք Բաբիղ. յհ. մկ. (ՆՀԲ այս վերջի-նը անուշադրութեամբ համարում է անստոյգ բառ և մեկնում է «ստորոտք կամ վայրաբր մասունք», ԱԲ «զգեստի վարի մասունք»)։
• = Պհլ. [other alphabet] ak կամ tāk «հատ, կտոր», ինչ. yak tāk «մի հատ», tak ū tak «հատ աւ կենտ», պրս. [arabic word] tāy «ծալք, կուղ», yaktāy «մետակ», dutāy «երկու տակ», որ և [arabic word] dutā «երկտակ. 2. կորաքամակ», yaktā «միածալ. 2. առանց բամբակի, միայն երես-աստառով հագուստ», որից թթր. [arabic word] կամ [arabic word] taq «կենտ, մի հատ. 2. շարք, յարկ. 3. մի տեսակ վերնազգեստ», [arabic word] dutaq «երկտակ», ❇ setaq «երեքտակ» ևն տճկ. [arabic word] tek «մէկ հատ», [arabic word] tek-tuk «հատուկենտ» (Horn § 373, Будaгoвъ 1, 726)։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Մշ. տակ «ծալք», Վն. տակ «անգամ, հեղ», որից մետակ, երկուտակ, տակել «մէկ անգամ ծալել», տակտակ «ծալ-ուած», տակտկել «ծալ ծալ անել»։
by little and little, by slow degrees, insensibly;
yet, still;
— little by little, slowly, by degrees.
• «մերմով. կամացուկ, հետզհետէ» ՍԳր. Եզն. «դեռ, ցայնժամ» Վեցօր. Ոսկ. յհ. ա. 17, 22, 24, 34. որից տակաւ տակաւ «քչիկ քչիկ» Կոչ. Եւագր. Եզն. տակաւին «դեռ, դեռ ևս» ՍԳր. կազմութեամբ եզ. գըծ. ձև է. -ին մասնիկի յաւելման համար հմմտ. ամենևին, լիովին, բոլորովին, ազգովին ևն (բոլորն էլ գործիականից)։
• ՆՀԲ «որպէս թէ տակով, տակէն, մէկ դիէն... լծ. թրք. տահա՝ դեռ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 63 tač արմատից՝ իբր «դեռ յընթացս»։ Հիւնք. էջ 64 տակ ռա-ռից, էջ 314 սակաւ-ից։ Վերի մեկնու-Աիւնը տուաւ Աճառ. ՀԱ 1908. 122։ Karst, Յուշարձան 423 հյ. տակ «շարք» բառի հետ՝ թթր. tak, tek «մինչև, ց» ինչ
cf. Տակռիչ.
• ԳՒՌ.-Գոր. տա՛կռի, Ղրբ. տա՛կռէ, Շմ. տակռի՛գ՝, Ագլ. տա՛կռիք, տա՛կռիկ՝, տա՛կ-ռիյկ', տա՛կռինք, Տփ. տա՛կրի, տակր «ար-մատ». որից տակռակալել «արմատ բռնել», տակռահան «արմատախիլ», տակռուտ «վաւ րի խոտերով ու արմատներով լի խոպան դաշտ», տակռքահան «արմատարե». տա-կըռքապոկ «արմատախիլ», տակռքոտ «ար-մատներով լի»։
verse, poem, ode;
canticle, hymn;
cautery;
stamp, mark, print.
• , ի հլ. «երգ, քերթուած, ոտանաւոր» Փիլ. Պղատ. օրին. մինովս. Թր. և Երզն. քեր. Նար. (ոսկեդարում չկար բառս.-Սիր. լթ. 20 տաղի ուղղելի է ըստ յն. տաւղիւ). որից տաղաչափել Շնորհ. վիպ. տաղաչափութիւն Երզն. քեր. տաղասաց Մագ. տաղերգութիւն Լմբ. շնորհ. ստատաղ «ստախօս» Տիմոթ. կուզ, էջ 278, տաղարան Յիշատ. տաղաչափ, տաղերգու (նոր բառեր» ևն։
• Հնեռիո Ոսկիփ. ստուգաբանում է «Տաղ, այսինքն տայ աղ», իսկ Լծ. նար. մեկնում է «Տաղն՝ բան ասի»։ ՆՀԲ յի-շում է թրք. տիլ «լեզու», յն. թալի ա «երգ հարսանեաց», պրս. դալաշ, դա-
• լաճ «ձայն, հնչիւն, բոց, վառումն»։ Հիւնք. տաղաւար բառից։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 27 միացնելով տաղ «խարան» բառի հետ իբր բնիկ հայ կր-ցում է լտ. dolare «շինել, կերտել», յն. δαιδαλλω «ճարտարութեամբ շինել». δ։λ-τος «գրատախտակ» բառերին։ (Ընդու-նում է Pokorny 1, 810 հնխ. del-«ճեղ-քել, կտրել, արուեստով շինել» արմա-տի տակ)։ Նահապետեան, Բազմ. 1908, 499 նոյն է դնում դաղ «անասունների խարան՝ նշան» բառի հետ. հմմտ. լտ. nota «նշան և խազ»։ Կապ ունի՞ նասոր. talt'a «խաղ», talalt'a «խաղալ»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տաղ, Խրբ. յնխ. Շմ. Ռ. Սեբ. դաղ, Տիգ. դmղ, Հճ. դօղ։
• ՓՈԽ.-Ուտ. տաղ «երգ»։
• = Պրս. [arabic word] daγ «խարան, ատրաշէկ երկա-թով այրելով նշան», dāγ kardan «խարանել, դաղել», որից փոխառութեամբ թրք. [arabic word] daγlamaq «խարել», արև. թրք. կամ չաղաթ. ❇ ︎ daγ «այրածի սպի, խարան», [arabic word] daγlamaq «խարել», քրդ. [arabic word] daγ «խա-րան»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. dhegšh-«այրել» արմատից, որի ժառանգ-ներից են սանս. dáhati, զնդ. dažaiti, հսլ. žega, ալբան. djek, δez, ndez, լտ. foveo, լիթ. degù ևն՝ «այրել, վառել, տաքացնել» նշանակութեամբ (Horn § 529 Pokornν 1 849), որոնց դէմ իբր բնիկ հայ պիտի ունե-նայինք դեգ։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 27 սխալմամբ հայերէն բառ կարծելով և կարդալով tat փոխանակ daγ, իբր բնիկ հայ կցում է լտ. dolare, յն. δαιδάλλω «ճարտարօրէն շինել», δέλτος
• «գրատախտակ» բառերին։ Նոյնը կըրկ-նոմ են Walde 239, Boisacq 161, Po-korny 1, 810։ Տե՛ս նաև տաղ «երգ»։
• ԳՒՌ-Ում. Այշ. Մշ. դաղել, Գոր. Երև. Ղրբ. Ննխ. Սեբ. դաղէլ, Ասլ. դաղէ՝լ, Ախց. դ'աղէլ, Ագլ. Խրբ. Շմ. Տփ. դաղիլ, Վն. դm-ղել։
cement;
mortar.
• = Փոխառեալ է հարաւային կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. ტალახი տալախի «ցեխ, տիղմ», ტალახიანი տալախիանի «ցեխոտ», ტალახიანება տալախիանեբտ «ցեխոտիլ», ինգիլ. თალახ տալախ «ցեխ», սվան. ტალახ տալախ «ցեխ», լազ. dalaxi, talaxi, tolop'i «ցեխ, տիղմ, ճահիճ, աղտե-ղութիւն», dalax «կեղտոտել, ցեխոտել»։ (Արդեօք այս բառերի պարզ արմատն է tal.» հմմտ. վրաց. ტალა տալա «ատամի վրայի կեղտը»)։-Աճ.
• ՆՀԲ թւում է կցել շաղախ բառին՝ իբրև տարբեր գրչութիւն։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. շաղ, շաղախ, շողիք, տողիք, թրք. saγanaq «տեղատարափ», սումեր. sagar «ցեխ», suk «ճահիճ» ևն բառերի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 122։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] talx «հեղեղի բերած ցեխաջուրը, որ կարելի չէ խմել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 550)։
talent (weight);
talent, ability, parts, attainments;
— ոսկի, golden talent.
• , ո, ի-ա հլ. «ար-ծաթի կամ ոսկու 125 լիտր=40 kil. 800 gr. (ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 47), որ է 9000 դահեկան (Տեղեկ. ինստիտ. 2, 30)» ՍԳր. փխբ. «ձիրք. վերնային շը-նորհք» Մանդ. Շար. որիզ տաղանդաւոր Ոսկ. եփես. տաղանդեալ Լմր. ւաւտ. ծ. տա-ղանդապարտ Մանդ. տաղանդան «տաղանդ-ներ» (պարսկաձև յոգնակի) ԱԲ։
• = Յն. τάλαντον բառն է, որ բուն նշանա-կում է «կշռի նժար», յետոյ «կշիռ, ծանրու-թիւն, քաշ» և մասնաւորապէս «ծանրութեան և դրամի չափ, որ տեղի և ժամանակի հա-մեմատ փոփոխւում էր. Աթէնքի մէջ սովո-րաբար տաղանդը իբր կշիռ՝ 26 kil. էր, իսկ իբր դրամական չափ՝ արծաթը արժէր 56Որ ֆրանկ, ոսկին՝ 56,000 ֆրանկ»։ Բառս փո-խառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչ. լտ. talentum, ֆրանս. անգլ. talent, ռուս. талантъ, վրաց. ტალანტი տալանտի ևն։ Ծագում է հնխ. tel-, tol-, tl-«քաշել, կշռել» արմատից. հմմտ. յն. ταλαντεύω «կշռել, հաւասարակշռել», τάλας, τάλαν «դժբախտ, որ չարիքներ և թշուառութիւն է քաշում», ταλασ-σαι «կրել, տանիլ, տառապիլ», τολμάω «կըշ-ռել, քաշել», սանս. tulá «կշիռք», tulayati «կշռել», լտ. tollo «բարձրացնել», tolero «կրել, տառապիլ», հլտ. tulere «կրել», գոթ. hulan, անգսք. ֆolian, հբգ. dolen, գերմ. dulden «տանիլ, համբերել», Geduld «համ-բերութիւն» ևն (Boisacq, էջ 937-9, Kluge, էջ 169 ևն)։-Հիւբշ. 383։
• Ուռեղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը նաև Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. 172, ՆՀԲ ևն։
tabernacle, tent, booth;
hut, lodging, cabin, vine-arbour;
scene, stage;
— մրգապահաց, fruit-house.
• , ի-ա հլ. «հիւղ, վրան, մացա-ռով շինուած խրճիթ» ՍԳր. Եւս. պտմ. «թատ-րոն» Ոսկ. ա. կոր. «վրան փերեզակաց» Պղատ. օրին. «պարտիզպանի հիւղակ» ՍԳը. որից տաղաւարահարք կամ տօն տաղաւա-րահարար ՍԳր. տաղաւարակից Փիլ. ել. Կիւրղ. կոյս. տաղաւարիկ Վրք. հց. տաղա-ւարիլ «բնակիլ» Յհ. իմ. եկեղ. Ճառընտ. ևն. -ՋԲ ունի նաև տալաւար ձևը. շատ յետին է տեղաւար կամ տեղավար Օգոստ. բաջ. 10, 15։
• ՆՀԲ թրք. dal «ճիւղ»+հյ. վայր բա-ռերից, իբր «բնակարան ի վայրի կըրկ-տեալ յոստոց»։ Այվազովսքի, Յղ. հընչ-ման 16 վրաց. տալավարի։ Հիւնք. սկա-վառակ բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. տաղավար, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. դաղավար, Խրբ. դօղօվար «եկե-ղեցական հինգ գլխաւոր տօները»։
disgust, distaste, loathing.
• «ձանձրութիւն, նողկանք, զզուանք, դժուարը գալը». այս իմաստով առանձին գործածուած չէ. փխբ. կայ միայն «յղի կա-նանց արտակարգ ցանկութիւնը» Բժշ. որից տաղտաղտ «ձանձրալի» և տաղտաղտիլ «ձանձրանալ» Պիտ. և Երզն. մտթ. առ լեհ. բայց յատկապէս -ուկ մասնիկով աճած՝ տաղտուկ «ձանձրալի» Ոսկ. մ. բ. 13. Վեռռռ. 170, «ձանձրութիւն» Բ. մկ. գ. 17 (ինչպէս և արդի գրականում), տաղտկութիւն Բ. մկ. գ. 17. տաղտկալից Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 28. տաղտկալ, տաղտկանալ ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. և եբր. (նիւթական իմաստով ունի Սարգ. բ. պետ. ե. էջ 464 (բ տպ.). «Ջուր զքարինս... ոչ ի խորս անդնդոց իջուցանէ՝ տաղտկաց-եալ ծանրութեամբն», իբր «ծանրութեան չդի-մանալ, ծանրութեան տակ ընկճուիլ»). ան-տաղտուկ Ոսկ. մ. ա. 15. ծանրատաղտուկ Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. և մ. ա. 15, 16 ևն։
• ՆՀԲ «համարել զիմն իբր աղտեղի և ախտաւոր» (որով ուզում է հանել աղտ, ախտ բառերից)։ Հիւնք. ախտ բառից։ Թերեաքեան, Բազմ. 1913, 342 տաղ-տատել բառի հետ կցում է թրք. [arabic word] daγdaγa «հոգ, նեղութիւն» բառին։ Պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. ❇ talet «ծուլանալ, դանդաղիլ, յա-պաղիլ», [arabic word] talāǰā «հեղգ, դան-դաղ»։
temple, fane, church;
palace, court, hotel;
banqueting-hall;
banquet, feast;
— խորհրդոյ, council-hall, House of Parliament.
• , ի-ա հլ. «պալատ, արքունիք» ՍԳր. Եզն. «անկելանոց, հիւանդ՝ ծեր՝ անկ-եալ պահելու յատուկ շէնք» Ճառընտ. «սե-ղանատուն, սեղան, կոչունք» ՍԳր. Եղիշ. «կուռքի մեհեան» Շար. Ճառընտ. «աղօթա-տուն Աստուծոյ» ՍԳր. որից տաճարակա-պուտ Բ. մկ. դ. 42. Ոսկ. ես. տաճարակից Գ. մկ. բ. 13. Բուզ. տաճարապետ ՍԳր. տա-ճարակողոպուտ Ոսկ. մտթ. և Բ. տիմ. մե-հենատաճար Ոսկ. գծ.։
• ՆՀԲ մրաց. տաձարի, պրս. տայիր. տէյր, ի տավէր «Աստուած և դիք»։ Հին հայկաբանները մեկնում էին «տայ ճար»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Gosche 38, որին հետևում են միւսները։ Հիւնք. պրս. թէճէր, թաշիյր, չարկեահ, չարթաք. հպրս. թասարա (1), լտ. quatuor, պրս. չատիր, թրք. չատըր, յն. τέτταρα։ Ալիշան, Հին հաւ. 428 պրս. թէճէր և ետրուր. tage չաստուածը։ Պատահական նմա-նութիւն ունի չին. [hebrew word] tá'-ciá «մեծ տուն»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ջղ. Տփ. տահար, Մշ. տաջար, Ռ. Սեբ. դաջար, Մրղ. տաճճար, Զթ. դաջօյ, դաջոր. այս բոլորր ու-նին «եկեղեցի» նշանակութիւնը։ Իսկ Սլմ. գործածւում է միայն իւրայատուկ մի ա-սացուածի մէջ. երբ թոնիրը շատ վառուելով սպիտակի, ասում են թէ թոնիրը «սիւտկել է իշխօ տաճար». սրանից հանելով է անշուշտ, որ Ա. Աթայեան, Սալմաստ 66 դնում է տա-հար «թոնիր» նշանակութեամբ մի բառ, որ ինչպէս ստուգեցի Թաւրիզում Սալմաստեցի գաղթականների մօտ, գոյութիւն չունի.-հմմտ. նաև Ահարոնեան, Հռօ կինը, էջ 67 Իգդիրեցոց մի երդումը թոնրի վրայ՝ «այս տաճարը վկայ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ყაძარი տաձարի, გაძარო տաձարո «տաճար, եկեղեցի, պալատ, դա-տարան, պանդոկ», ტაძრეული տաձրեուլի «պանդոկապետ», თაძრობა տաձրոբա «ընթ. րիք, խնջոյք», թուշ. ტაძარ տաձար «եկեղե-ցի», քրդ. տաճար «եկեղեցի» (այս ձևով է գործածուած Աւետարանի քրդերէն թարգմա-նութեան մէջ, տպ. Պօլիս, 1857, Մտթ. իգ. 16-17 ևն)
Arab;
Turk;
Arabian;
Turkish;
swift-footed;
— ձի, barb, Barbary or Arabian horse;
— ասորի, Canaanite;
cf. Ուղտ.
• «արաբ». հնագոյն ժամանակնե-րից սկսած այս անունով էին կոչւում այն Արաբները, որոնք բնակւում էին Ասորիքի և Եփրատի միջև գտնուած եռանկիւնու մէջ. այս երկիրը կոչւում էր յն. Ἀραβία ή ἐეημος, գործածուած է նաև Փիւնիկէի և Քանանացոց համար (տե՛ս Կանայեան, Արրտ. 1913 493-6 և Կոգեան ՀԱ 1922, 542). հմմտ Բ. մակ. ժբ. 10. իբրև ածական՝ գործածւում էր «արագավազ» նշանակութեամբ՝ ձիու և ուղտի համար. ինչպ. տաճիկ ձի Բուզ. դ. 47, էջ 134, տաճիկ ուղտ Բուզ. դ. 54, էջ 141 երիվարս տաճիկս Սեբ. Գ. ի (հմմտ. արա. բական ձի, արաբ ձի)։ Աւելի ուշ արաբները մահմետական դառնալով՝ տաճիկ բառն էլ սկսաւ նշանակել «իսլամ», որից և տաճկաց-նել «մահմետական դարձնել» Գնձ.։ Երբ Սել-ճուքները արշաւելով արևմուտք, մտան Մի-ջագետք, խառնուելով տեղացի արաբների հետ, ստացան մեր մէջ տաճիկ անունը. հմմտ. «Ի հիւսիսոյ եղեն շարժեալ ազգ, որ կոչմամբ թուրք անուանեալ, ի 24 ցեղս որո-շեալ, իշխանութիւն տաճկաց առեալ, թեպէտ յաղանդ նոցին խմորեալ» Վահր. ոտ. էջ 183. «Իսկ արաբացիքն որ մինչև ցայն վայր տա-ճիկք կոչէին ... խառնեցան ի թուրքն և եռեն ազգ մի վասն համակրօնութեան իւրեանց և միմեանց անուամբ կոչին» Միխ. աս. էջ 407-8։ Սելճուքներից յետոյ նոյն անունը ժառանգեցին նրանց ցեղակից Օսմանցիք։ Սելճուքների բարբարոսութեան աատճառաւ տաճիկ դարձաւ նաև ած. «մարդու նեղու-թիւն տուող, չարչարող»» իմաստով Երզն. մտթ. 125 ա, որ մինչև անգամ Քրիստոսի բերանն է դրւում (տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 172)։ Նոր բառեր են տաճկե-րէն, տաճկահայ, տաճկաբան, տաճկախօս, տաճկահայերէն, տաճկահպատակ, տաճկա-լեր ևն։
• = Պհլ. tāčik «Միջագետցի արաբ. 2. ա-րաբական. 3. արագավազ», uštr-i-tāčik «տաճեև ուղտ», պրս. [arabic word] tāǰīk, նաև tā-žīk, tāzīk «արաբացի ծնունդ, որ մեծացել է Պարսկաստանում», tāzi «արաբ» (ինչ. zά-bān-i tāzī «արաբերէն»). 2. «արագավազ» (ինչ. asb-i tāzī «տաճիկ ձի»), որից թրք. ❇ [arabic word] tāzī «որսի շուն»։ Այս բոլորի արմատն է իրան. tač «վազել», զնդ. tačaiti «վազել, հոսել», պհլ. [hebrew word] taxtan, [other alphabet] tačet, պրս. [arabic word] taxtan, [arabic word] tāzam «վա-զել», որոնց այլ ցեղակիցներն են սանս. tákti, ալբան. ndjek, հիռլ. techim, հսլ. teko tešti, ռուս. тeку, тeчь «վազել, հոսել» ևն (Horn § 368, Trautmann 316)։-Հիւբշ. 86։
• Տաճիկ բառի վրայ խօսել է նախ Տե-րոյենց, Երևակ 1861, յնվ. 16, առանց որոշելու բառի ծագումը։ Ուղիղ մեկնեց նախ Պատկ. Aрм. reorp. 54։ Հիւշռ. 86 թէև դնում է պհլ. tāčik բառից, բայց այս ձևը հանում է ասոր. tāi, արաբ. ❇ tai ցեղանունիզ՝ čik մասնիկով, ինչպէս սագճիկ «Սագաստանցի» և rā-čīk=պրս. razi «Ray գաւառիզ»։ Sta-ckelberg WZKM 17 (1903), 50 տա-ճիկ ուղտ=պհլ. ustr-i-tāčīk։ Տե՛ս նաև Seidel. Մխ. հեր. § 15։ Բառիս ծառման մասին վէճ ծագեցաւ Ճակատամարտի մէջ. Լ. Մեսրոբ (անդ՝ թ. 894) բառը հա-նում էր tāǰ «թագ» բառից, իբր «թագին հպատակող ստրուկ ցեղ» (առաջին տա-ճիկներն համարելով այն քրիստոնեա-ներին, որոնց թաթարները քշելով Թուր-քեստան, պահում էին ստրկական ծա-ռայութեան մէջ)։ Այս հերքելով շատ ուղիղ մեկնութիւններ է տալիս վերի ձե-
• ւով Գ. Մեսրոպ (անդ, թ. 933)։ Նոյնը Marquart, անդ, 1922 փետր. 8, որ և Պարսկաստանի արևելեան սահմանի վը-րայի Taζ̌ik-ներին ծագած է համարում tat նախատական անունից+ նուացա-կան -čik. այսպէս (Tat) էին կռչում նաև Խրիմի թաթարները տեղացի գո-թերին ու յոյներին. նոյն ծագումից է թւում դարձեալ մաճառական tot կոչու-մը, որ տրւում է Սլովաքներին։ Այս բո-լոր ստուգաբանութեանց ամփոփումն ունի Թէոդիկի Ամէն. տարեց. 1923, էջ 354-6։ Բառիս մասին մի լաւ յօդուած ունի Բ. Ե. Կ.՝ Ամերիկահայոց «Տաւ-րոս» հանդէսում, 1919, էջ 504։
cf. Տամալի.
• , ո հլ. որ և տամալի, -լւոյ, լոջ «տանիք, երդիկ, ճեմելիք ի վերայ տան» Ա-ռակ. իե. 24. Պտմ. աղէքս.-Նո՞յն բառն է արդեօք տամալ անստոյգ ձևը, որ ունի Կա-լիսթ. 110 «Թոյլ տուք ինձ այսպէս ի տա-մալսս (այլ ձձ. ի տամակս) անկանել կալ և յոգւոց հանել զանհարթութիւն խառնակու-թեանս դիպուածոյ». (ընդհանուր իմաստն է՝ թագաւորական պատուից ընկած յանծանօթս ծայրագաւառներում թափառիլ)։
pear.
• (Ի հլ. յետնաբար) «տանձ պտուղը» Պղատ. օրին. 299 (սեռ. տանձից), որից տանձի «տանձի ծառ» Ա. մն. ժդ. 14, 15. Նիւս. կազմ. Մխ. առակ. տանձիկ Մագ. և Երզն. քեր. կարմրատանձ Ագաթ. խոզա-տանձ Գաղիան. նոր բառեր են տանձաձև, տանձենի ևն։
• Հիւնք. սանձ բառից, «ըստ մերձաւո-րութեան պարսիկ ձայնիցս լիկէլ «տանձ» և լիկեամ «սանձ»։ Patrubány SA 1, 195 լիթ. dinga «երևի», հպրուս. padingti «ախորժելի լինել» բառերի հետ։ Նոյն, ՀԱ 1908, 152 յն. γανδάνω «բռնել, պարունակել», լտ. praehendo «բռնել», գոթ. bi-gitan «ձեռք բերել» բառերի հետ, իբր տանձ<*ձանտ «ծա-ռից վար առնուած»։ Մառ. ИАН 1915 848 վրաց. სხალი սխալի «տանձ» ռա-ռի հետ, իսկ Яфeт. cбoр. 1, 65 ալբան. darde. բասկ. udare «տանձ» բառերի, անդ՝ 2, 152 ծայրի ձ համարում է լոգ-նակիի նշան։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Գոր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տանձ, Ախց. Կր. տանձ Ղրբ. տանձ, տmնձ, Խրբ. Ռ. Սչ. Սեբ. դանձ, Ննխ. դանձ (գիւղերը դ'անձ), Ասլ. դանձ, դmձ, դօս (օր. դօս մը «տանձ մը»). Տիզ. թանձ, Ակն. Հճ. Հմշ. դօնձ, Զթ. դօնձ, դոնձ, Ագլ. տունձ, Սվեդ. դունձ։-Պլ. գործածւում է թրք. արմուդ բառը, բայց փխբ. կայ դանց, դանցի գօթ (<տանձի կոթ) «ապուշ, տըխ-մար, բթամիտ» նշանակութեամբ, յատկա-պէս գործածական տաճիկ զինւորների հա-մար։ Նոր բառեր են տանձահոտ. տանձա-կեր, տանձակոթ, տանձիկ, տանձանոզ. տան-ձաչիր, տանձաքաղ, տանձաքաղի, տանձուտ, քոլատանձ, մեղրատանձ։ Թրքախօս հայերից 24-2045 Ատն. դանձ. էնկ. դանձը գէս «ապուշ, տըխ-մար» (Արևելք 1888 նոյ. 9, Բիւր. 1898, 865)։
rasping, scraping, smoothing, polishing.
• ՆՀԲ յիշում է մաշել և պրս. թիրաշիյ-տէն։ Սանս. և զնդ. ձևերի հետ ուղիղ համեմատեռին նախ Bottich. ZDMG 1850, 363 և յետոյ Arica 75, 223, Lag. Urgesch. 553, Müller SWAW 42, 254, lusti, Zendsp. 133, Պատկ. Изслед. 13, Տէրվ. Նախալ. 82։ Հիւնք. պրս. թէշ, թիյշէ «ուրագ»։ Kипшидзе, Гpaм. миигр. 1914, էջ xx մինգ. ტიმონი տի-շոնի «մաքրել», որ յաբեթականից ան-
• ցել է պարսկերէնի։ Պատահական նմա-նութիւն ունի թրք. [arabic word] talas (գւռ. talasa) «տաշեղ», որ յառաջանում է պրս. ❇ [arabic word] tirāša հոմանիշից. բուն թրք. ձևն է [arabic word] yonγa «տաշեղ»։
• ՒԻՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. տաշել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. տաշէլ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Տփ. տաշիլ, Սչ. դաշել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. դաշէլ, Ասլ. դաշէլ, Խրբ. դաշիլ, Հմշ. դաշուշ.-Մշ. Սլմ. Վն. տաշեղ, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. տաշէղ, Սչ. դաշեղ, Տփ. տա՛շիղ, Մրղ. տաշշէղ, Ակն. Ասլ. Խրբ. դաշէխ, Ագլ. Ջղ. տաշուղ։ Նոր բառեր են տաշովի, ան-տաշած, տաշոտել, տաշտշել, տաշունք, տա-շուք, տաշտշոտել, տաշտշորել։
cup, mug;
bowl, basin;
vat, trough;
tub, bucket, wash-tub or lye-tub;
basket;
— խմորոյ, kneading-trough, hutch;
— խնկոց, bed of spices;
cf. Խնկանոց;
— որմածուաց, hod, tray;
layer, slip, offset;
vine-branch, vine-shoot.
• . *ի հյ. «բաժակ, գաւաթ, թաս» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. ա. կոր. «խնկաման» Երգ. ե. 13, զ. 1. «կոնք» Վրք. հց. «կթոց, կողով» Ճառընտ. «ձիու գասակը պաշտպանող մի տեսակ զրահ» Արծր. 132 (տե՛ս իմ Հլ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. 208), «մի տեսակ երաժշտական խազ» (գրուած է դաշտ Վստկ., թաշտ ՀՀԲ. հմմտ. պրս. [arabic word] tastgar «անուն երաժշտի միոջ», որ ծագում է tašt «կոնք» բառից)։ Արդի գրականում և գաւառականներում տաշտ նշանակում է մի-այն «փայտէ կոնք»։
• = Պհլ. [other alphabet] tast «աւազան, կոնք. տաշտ, թաս, բաժակ», պրս. [arabic word] tast ևկոնք, մեծ լական», աֆղան. tast, քրդ. tešt «լուացքի տաշտ», զնդ. [other alphabet] tasla-«ռաժակ, գաւաթ, թաս»։ Այս բոլորը ծագում են tas «տաշելով շինել» արմատից, որի անցեալ դերբայն է. աւելի ընդարձակ տե՛ս տաշ (Pokorny 1, 717, Horn § 389)։ Իրան-եանից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] tast«տաշտ, կոնք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 314). սրա համառօտուածն է [arabic word] tās որ տարածուած է նաև շատ լեզուների մէջ, մանրամասն տես թաս։-Հիւբշ. 251։
• Ուղիղ համեմատեց նախ Աւզերեան, Բցտր. չափ. և կշռ. 175, իբր պրս. դաշթ։ Նոյնը յետոյ ԳԴ, ՆՀԲ, Böttich. Arica 75, 223, Lag. Urgesch. 155 (նաև զնդ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տփ. տաշտ, Սչ. դաշդ, Խրբ. դ'աշդ, Հմշ. Ռ. Սեբ. դաշդ, Ասլ. դաշդ, դաշ*, Ագլ. տօշտ, Զթ. դmյդ՝, դmրդ՝։-Հա-նազան բարբառներում տարբերւում են փայ-տէ տաշտը (խմորի համար) և պղնձէ տաշ-տը (լուացքի համար). այսպէս. Լ. Ախց. Ղրբ. տաշտ «փայտէ տաշտ» և Ախց. թmշտ, Ղրբ. թէշտ և Լ. տաշտակ «պղնձէ տաշտ»։ (Առա-ջին երկուսը նոր փոխառութիւն են. այսպէս նաև Ջղ. թաշտ, Տիգ. թաշդ, Շմ. թէշտ)։-Նոր բառեր են տաշտագլուխ, տաշտադրէք, տաշտադրօնք, տաշտածհան, տաշտաքանդ, տաոտաքեր, տաշտաքերանք։
• «խաղողի որթի տնկուած ճիւղ» Բուռ. 99. Գր. սքանչ. ծն. քս. (ՀԱ 1912, 473), որից տաշտաւոր «ուռճացեալ, ճիւղա-լից» Ովս. ժ. 1. (սխալմամբ գրուած է նաև դաշտաւոր), տաշտագեղ Սեբեր. տաշտախիլ Եղիշ. ը, էջ 156. տաշտաթաղ Վստկ.։
• ԳՒՌ.-Մշ. տաջտագ, Երև. տաջնակ «որթե բարունակ, որի վրայ մի քանի մատեր կան»։
chalice for offering libations;
libatorium.
• ԳՒՌ.-Երև. Լ. Ղրբ. տա՛շտակ «փոքր տաշտ» (բայց տե՛ս տաշտ բառի տակ)։
heat, ardour, warmth, solar heat;
inflammation;
over-excitement;
foaming or frothing of the sea, storm.
• , ո հլ. «տաքութիւն, ջերմութիւն» ՍԳր. Եզն. Մծբ. Կոչ. «ծովի ալեկոծութիւն» (յն. ոճով) Փիլ. յովն. Կիւրղ. կոյսն. որից տապագին Եւս. պտմ. Փիլ. լիւս. տապա-խառն Երեմ. ժը. 17. Յովն. դ. 8. Եւս. պտմ. Վեցօր. 86. տապախարշ Յհ. կթ. տապիլ Ա. տիմ. զ. 4. Եւս. պտմ. «տեղումը հանգիստ չնստել» Բուզ. 135. տապացուցանել Ագաթ. տապանալ Մտթ. ը. 14. ժգ. 16, բ. կոր. ժբ. 29. Փարպ. հրատապ Նար. Լմբ. պտրգ.։
• = Պհլ. [other alphabet] tap «տաք, ջերմ», [other alphabet] tapisn «ջերմն, տենդ», [other alphabet] tāftan, tapēt «եռացնել», պրս. [arabic word] tāb «տաքու-թիւն, ջերմութիւն, տապ, ճառագայթ, փայլ, բարկութիւն, նեղութիւն, վիշտ», [arabic word] tab «ջերմն, տենդ», tabiš «տաքութիւն», [arabic word] tai «տառութիւն», [arabic word] tābistan «ամառ», [arabic word] tāftan «տաքանալ, տաքացնել», քրդ. tāw «կրակ, տաքութիւն, եռանդ», tā «տենդ», ոսս. t'awin «տաքացնել», բելուճ. tap, t'an՝ taf «տաքոթիւն, ջերմ, ցաւ». զնդ. ❇ tap, tāpayeiti «տաքացնել»։ Այս բոլորի հնխ. արմատն է *tep-«տաքանալ». հմմտ. սանս. [other alphabet] tap, [other alphabet] tápati «այրել, տաքացնել», tápa-«տաքութիւն», tapu-«կրակ, արե-գակ», tāpin «խիստ տաք», հինդ. [arabic word] tupt «տաք», tutta «տաք», [arabic word] tapna «տաքաց-նել», tap «տապ, տաքութիւն», գնչ. tapava «աաքացնել, այրել», tavava «եփել, եռաց-նեւ». tablo, tatto «տաք», թոխար. tsap «գաղջացնել, մի քիչ տաքացնել», tsatsāpau-wa «տարասրած», լտ. tepeo «տաքուկ՝ գաղջ լինել», հսլ. topiti «տաքացնել», teplu «տաք», ռուս. тоnить «վառել, տաքացնել». тenло, тenльи «տաք», հիռլ. tene, ten «կը-րակ», tē «տաք», կիմր. twym «տաք» են (Horn § 372, Pokorny 1, 718, Trautmann 319)։ Արմատս չէ պահուած յունարէնում, ճիշտ ինչպէս հայերէնում, ուր իբր բնիկ պի-տի ունենայինք *թև, *թու ձևերով։ Տե՛ս նաև տապակ և տօթ։-Հիւբշ. 252։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. թապ, թէպ, թէվ ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. դապ, թապ, թավ, թէվ, դէֆդ, դէֆս։ Peterm. 17 34 Wind. 11, Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 80, 332, Lag. Urgesch. 448, Müller SWAW 38, 574-5, Bopp Gram гomp. 1, 14 ևն սանս. tap և պրս. tāb ձևերի հետ։ Pictet 2, 508 ուզում է կցել տապան բառին՝ իբր tap կամ dabh ար-մատից (կասկածով)։ Justi, Zendsp. 132 զնդ. tap ձևի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 83 իբր բնիկ հայ՝ վերի ձևերի հետ հնխ. tap արմատից։ Հիւնք. պրս. թապ, թէպլ և քրդ. տավ «արև»։ Ալիշան, Հին հաւ էջ 470 փռիւգ. Տապիտ «կրակի աստուա-ծուհին»։ Պատահական նմանութիւն ու-նին վրաց. ტფილი տփիլի «տաք», თუობა տփոբա «տաքանցել» (որ և თბილი թբիլի, თბობა թբոբա), ինգիլ. თბილი թբիլի, մինգ. სითება սիթեբա, თიბუ թիբու, սվան. დებდი դեբդի «տաք», լազ. tib «տաքացնել», tibu «գաղջ, տաքուկ»։ Pictet,բ տպ. Ա. 245 սանս. dambh «այրել» արմատի հետ։
cf. Տետրակ.
• «բարակ գիրք, գրքոյկ» (արդի գրականում միայն ձեռագիր և անկազմ գըր-քոյկ) Յիշատ. Մարաթ. որից տետրակ Մաշտ. ջահկ. Անկ. գիրք առաք. 289, խաղտետր կամ խազտետր Յիշատ. տետրեայք «տետ-րակներ» Ասող. բ. 2 (հրատ. Մալխաս. էջ 97), խորհըրդատետր Յիշատ. անսովոր ձև է տետրատ «տետրակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 54, 74 100. տետրակ բառից է համառօտուած տրակ Ոսկիփ. որից եռատրակ Գր. տղ. եմ. տրակ առաքելոց «Գործք առաքելոց» Տաթև. ձմ. ճխբ։
• = Յն. τετρας «չորեքթերթեայ տրակ», նյն. τετραδι, τετράδιον «տետրակ». ծագում են τετρα-«չորս» բառից. ըստ այսմ կայ նաև հյ. թարգմանուած քառակ Տիմոթ, կուզ 122, 127, 151, 170։ Հյ. տետր ծառում է յն. τέτράς ձևից, իսկ տետրատ <նյն. τετράδι որից նաև ռուս. тeтрадь «տետրակ»։-Հիւբշ. 384։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։ Տետրատ ձևի մեկնութիւնը տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմ. կուզի մէջ 102։
• ԳՒՌ.-Շմ. տէտր «գրքոյկ», Երև. տէդըր, Մրղ. տէտիր «գիրք», Ագլ. տիտր «գրքոյկ», Ախց. Կր. Մկ. տէտրակ, Ալշ. Մշ. տէդրագ. Պլ. Սեբ. դէդրագ «տետր»։
cuttle-fish, sepia.
• = Չն τευϑίς «մելանաձուկ» բառի յգ. ուղ. τευϑίδες ձևից. ըստ այսմ մեր բառը կար-դա՛ տևթիդէսք։-Հիւբշ. 384։
leech;
blood-sucker;
cf. Բզրուկ;
դնել —ս, to apply leeches.
• = Պհլ. *tuzurūk ձևից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց հմմտ. պրս. [arabic word] ︎zurūk, [arabic word] zarū, օ [arabic word] zura, [arabic word] zalūk, [arabic word] zalū [arabic word] zalū, քրդ. zeru, zuri, zueūl, zalūg, zelu, աֆղան. zallū, žavara, բելուճ. zarāγ հոմա-նիշները։ Իրանեան բառի ծագումը անյալտ է (Horn § 664)։ Նոյնից են փոխառեալ նաև ն. ասոր. zállu, թրք. ❇ suluk «տզրուկ». որից էլ գւռ. Պլ. Ննխ. սիւլիւգ, Վն. սիւլիւկ. Ղրբ. սիւլի՛ւկնը, որոնք բոլոր նշանակում են «տզրուկ»։-Աճ.
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. զէլիւկ, զէլիւք ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 36 տիզ, թեք, տէգ ևն բառերի հետ հնխ. štig «խթել, խայթել» արմատից. հմմտ. պրս. tīz «հատու, արագ», սանս. ti, ghra «հատու» ևն։ Դաւթեան, Արձա-գանք 1886, 495 տիզ բառից։ Հիւնք. պրս. պուզուրկ=հյ. վզուրկ «մեծ» բա-ռից։ Վերի մեկնութիւնս տե՛ս Բանաս. 1906, 106։-Պրս. բառի ծագման համար Curtius համեմատութեան է առնում լտ. birūdō, իռլ. gil=կորն. gel հոմանիշ-ները, բայց սրանք ո՛չ միայն իրանեան բառի, այլ նոյն իսկ իրար հետ կապ չունին (Walde 367 և 355)։ Böttich.
• arica 67 իրանեանից փոխառեալ է դը-նում սանս. [other alphabet] ǰalūkā, ǰalukā, ǰalikā «տզրուկ», որ կասկածելի է ըստ Horn § 664։ Նորագոյն քննիչները թէ՛ սանս. jalūkā և թէ իռլ. gil=կորն. oel «տզրուկ» դնում են հնխ. gel-«կուլ տալ» արմատից (տե՛ս Pokorny 1, 621 և վերը կուլ)։ Այս դէպքում դժուարու-թիւն չեմ տեսնում իրանեան բառը փո-խառութիւն դնելու սանսկրիտ ձևից։
• ԳՒՌ.-Վն. տզրուկ, Ալշ. Երև. Մշ. տզրուգ, Խրբ. դրզուգ, Ապ. Բլ. ծծրուկ (ըստ Ամա-տունի, Հայոց բառ ու բան), Նբ. ձնձրուկ, որոնք բոլոր նշանակում են «տզրուկ»։ Նոյն բառն են Ջղ. պզդրուկ «ջրի մէջ գտնուած փոքր տզրկանման անասնիկներ» և Սեբ. նէվ-դըռձուգ՝ վատ իմաստով ածական, ա-ռանց որոշ նշանակութեան։ Նոր փոխառու-թիւն են Ջղ. զէլու (պարսկերէնից) և Շմ. լmզիւ (շրջուած արևել. թրք. zälū ձևից)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] dizruk «տզրուկ» փո-խառեալ է հայերէնից (այսպէս է ընռունում նաև lusti. Dict. Kurde 182), որին ապա-ցոյց է նախաձայն ատամնականը, որ բոլոր նոր իրանեան լեզուների մէջ պակասում է։ Բնիկ քրդ. ձևերը տե՛ս վերըւ
cf. Տիք;
come now! come on! courage!
— նա, rather, it is better;
moreover;
տի՜նա, cf. Տի՛.
• «օր». արմատ առանձին անգործա-ծական. կայ միայն երկտի «երկու օր» բար-դի մէջ, որ իբր նորագիւտ բառ մի քանի անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. փի-ւիպ. 380, 439, Կող. 537, Եփես. 813, 895. 942. այս բոլոր տեղերում գրուած է «Մի օռ կամ երկտի և զերիր օր». նոյնպէս Ոսկ. փիլ. 347 ունի երկի, որ պէտք է կարդաւ երկտի։
• , ո հլ. (ըստ ՆՀԲ տրուած օրինակ-ները յետին են, ինչ. նաև տից, տիօք) «տա-րիք, հասակ» Եզն. Ոսկ. ես. «դար, ժամա-նակաշրջան» Եւս. քր. որից անտի «մատաղ հասակով» Փիլ. Մագ. Ճառընտ. նորատիք Խռր. Ասող. անտիական, անտիութիւն Մագ. անտիս ԱԲ. բազմատի Եփր. տնընդ. համա-տիք Եւս. քր. Խոր. նոր գրականում մատա-ղատի, դեռատի։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dīt-կամ dīli ձևից, որի այլ ժառանգներն են հբգ. zit, անգսք. հսաքս. tīd, հիսլ. tiδ, գերմ. Zeit «ժամանակ, ժամանակաշրջան, եդանակ, ժամ». սրանք կազմուած են t ածանցիչով, որի դէմ m ածանցիչով ունինք անգսք. tīma, հիսլ. tīmi, նբգ. zimmān, անգլ. time «ժա-մանակ, առիթ, յարմար ժամանակ»։ Բոլորի նախնական պարզ արմատն է հնխ. dāi, dī, də «բաժանել, մաս մաս անել». հմմտ. սանս. dāti, dáyate, յն. δαίομαι «բաժանել» ևն ևն (Walde 220, Boisacq 162, Pokorny 1, 763-7)։
• Էմին, Истор. Bарданa 63 տէր բա-ռի տի մասի հետ։ Հիւնք. դի բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm Stud. էջ 91։ Աճառ. ՀԱ 1908, 122 վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ շատ» բառերի հետ։ Ադոնց, Aрм. lc-тин. 404 իբր տիւք «օրեր»։
• ՛ «դե՛հ» Թր. և Երզն. քեր. «ևս, էլ» Ա-րիստ. ստոր. որից տի՛նա «ապաքէն. մանա-ւանդ» Պիտ. փիլ. տի՛ր «դե՛հ» Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 548։
• «ևատ». արմատ առանձին անգոր-ձածաևան. գտնւում է միայն սամետի < նամի-ա-տի «սամու կապը» ՍԳր. Ոսկ. ես. Սեբեր. կալոտի «կալ քաշող» ՍԳր., ինչպէս և գւռ. ոռտէն Երև.=ոռդիք Սեբ. «էշի. ձևու և ջորու պոչի տակից ձգուած և համետին կապուած կաշէ փոկ», վզտա Բլ. «շղթայ կամ կանեփէ թոկ, որով տաւարը մսուրին կամ կալին կկապեն» բարդերի մէջ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dē «կապել» ար-մատից, որի միւս ժառանգներն են սանս. dyáti «կապել», dáman-«կապ», ditá-«ևա-պեալ», յն. όεω, διοημι «կապել», ὄεσμα, δεομόა «կապ». δετός «կապեալ», Նπόδημα «սանդալ», ὄιαδղμα «խոյր». ալբան. duai «խուրձ». այլուր չէ պահուած այս արմատը (Boisacq 180, Pokorny 1, 771, երկուսն էլ մոռացել են յիշել հայերէն ձևը)։-Հիւբշ. 488։
tick, acarus;
Mexico-seed, castor-oil, ricinine oil.
• (յետնաբար ռ հլ.) «ոչխարի կամ ուրիշ կենդանու ոջիլ» Վանակ. հց. Վստկ. 203. Լծ. նար. Գնձ. Գաղիան. (նոր գրաևա-նի մէջ «շանաճանճ, տճկ. կէնէ»). սրանից է կազմուած տիզկանեփատ, տզկանեփատ և սխալմամբ՝ տիզկանփայտ «ջղու, սրո-հունդ բոյսը. լտ. ricinus communis L» (ոստ Տիրացուեան, Contributo § 338) Բժշ. ունին Նորայր. Բառ. ֆր. 1092 ա և ՀԲուս. § 2944 (իբր տիզ+կանեփհատ, ճիշտ ինչպէս հոմա-նիշ թրք. [arabic word] genegerček, որ կազ-մուած է gene «տիզ»+gerček բառից և ռուս. кдешевинa, որ կազմուած է клещъ «տիզ» բառից. այսպէս է կոչուած բոյսը, ոռովհետև իր հունդը հասած ժամանակ գոյնով և ձևով նման է արիւն ծծած ու կշտացած տիզի։ Նոյն իսկ ֆր. ricin, որ է «տզկանեփատ», նշանակում է և «տիզ»։ Այսպէս նաև յն։ ϰρότων և φϑείρ հոմանիշները)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dig'h-ձևից. հմմտ. միռլ. dega «մի տեսակ բզէզ», գերմ. Zec-ke, մբգ. zêcke, z8che, հոլլ. teek, անգլ. tike, tick, անգսք. ticia, որոնք նշանակում են «ոչխարի ոջիլ կամ ուրիշ մի միջատ». հին արևմ. գերմանական *tiko, *tikko ձևի» են փոխառեալ իտալ. zecca, ֆրանս. tique «տեո»։ Բոլորի նախնականն է հնխ. deig'h-«խայթել, խտխտացնել». հմմտ. նորվ. գւռ. tškka «հրել», մբգ. zicken «խթել, հրել, շարժել», հբգ. zechō̄n, գերմ. zecken «զար-նել, հարուածել», անգսք. tinclian, անգլ. tickle «խտղել» (Kluge 541, Pokorny 1, 777)։-Հիւբշ. 497։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Լ. Հւր. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. տիզ, Ննխ. դիզ, Ղրբ. տէզ «շանաճանճ, նաև ճանճի չափ մի միջատ՝ որ արիւն է ծծում և ոչխարի, կովի կամ ու-րիշ անասունների վրայ է գտնւում»։ Սրա-նից է կազմուած Ջղ. քաքաթիզ «կոյաբըն-դեռ», որ ծագում է նախաւոր *քաքատիզ ձևից, առաջին բաղաձայնների ազդեցու-թեամբ տ դարձած թ։
leather bottle, goat's skin;
— գինւոյ, a skin of wine;
— հովուաց, bagpipe.
• , ի-ա հլ. «տիկ, տկճոր» ՍԳր. Ա-դաթ. Եփր. յես. 306. Սեբեր. 136. որից տիճոր «տիկ կամ գռեխ» Շնորհ, առ. 94. Վրդն. առակ. 48. Մարթին. տիկտեսակ Խոր. տկզարկ Առաք. լծ. սահմ. 615. նոր գրա-կանի մէջ՝ տկալաստ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որ նախապէս նշանա-կում էր «այծ» և ծագում է հնխ. dig-«այծ» բառից. հմմտ. յն. լակոն. διζα «այծ», հբգ. ziga «այծ», zickī «ուլ», մբգ. zige, նբզ. Ziege «այծ», անգսք. ticcen «այծիկ, ուլ» (գերմանական ձևերը տալիս են հնխ. dik-կամ digh-, յոյնը՝ հնխ. dig-la-)։ Տարբեր են ալբան. δī «այծ», ռուս. дикiū «վայրի, վայրենի» (Pokorny 1, 527, 814, Berneker 200, Boisacq 187)։ Լեզուների մէջ բազմա-թիւ օրինակներ կան, որ «մորթ, կաշի, տիկ, նշանակող բառերը յառաջացած լինին այծի, ոչխարի կամ ուրիշ մի կենդանու անունից, ինչ. սանս. aǰa-«այծ», aǰina-«մորթ», հսլ. jazno «կաշի», սանս. mēša «խոյ, ոչ-խար» և յետոյ «կաշի»=ռուս. мexъ «տիկ, մորթ, մուշտակ», պրս. [arabic word] miš «ոչխար» և [arabic word] mīšin «կաշի», լեհ. kozief «ուլ, պարկապզուկ», ռուս. козá «այծ, պարկա-պզուկ», кожa «կաշի» և յատկապէս ֆրանս. boue «բուծ», բայց նաև «տիկ»։ Ինչ. un bouc de vin d'huile ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. Վն. Տփ. տիկ, Սլմ. տիկ՝, Շմ. տիկ', Ալշ. Երև. Մշ. տիգ, Հմշ. Հճ. Ռ. Սեբ. դիգ, Ասլ. դիգ (դիյ), Գոր, տէկ, Ղրբ. տէկ, տէ՛գ՝, Ագլ. տագ, Սվեղ. դmգ. հմմտ. նաև Զթ. դէօգջիւյ, դէօգջիւր, Հճ. դmգջոյ «տկճոր»։ Նոր բառեր են տկա-նոտ, տկել, տկզար. բայց յատկապէս յի-շելու արժանի է տկռիլ «ուռչիլ տիկի պէս», ինչպէս ունինք և տկճռուիլ Ղրբ. «ուռչիլ», տկուիլ Վն. «ուռիլ», որից և տկռան «ուռած, գէր», տկռօշ «հաստափոր»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტიკი տիկի, ტიკჭორა տիկճո-հա, ուտ. տիկ «գինու տիկ», ն. ասոր. kučur «գինու փոքր տիկ» (Kалашевъ, Aиоорcко-Pуcc. cлов. 306), որ յառաջացած է տկճոր բառից նախաձայն տ-ի անկումով.-հյ. գւռ. նաւտիկ ձևից է վրաց. ნავტიკი նավտիկի «տկալաստ», որից էլ მენავტიკე մենավտի-կե «տկալաստի տէրը»։ Հայերէնից պէտր է փոխառեալ դնել նաև վրաց. ტერობა տղ'րոբա «ուտելուց ճաքիլ, տկռիլ» (ըստ որում տկռիլ զուտ հայկական կազմութիւն ունի), բայց պատահական են վրաց. ვյრელა տկրեցա «այրելուց փքուիլ, ուռիլ» և արաբ. [arabic word] daqar «շատ ուտելով փորը տկռիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 858)։
mire, mud, slime, dirt, filth, soil, slough, muck;
cf. Թաթաւիմ, cf. Թաւալիմ;
ի քարշ ածել ընդ —, to drag in the mud;
to cover with shame;
մաքրել զ—, to rub of the dirt, to perfrigate, to clean, to brush off.
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մ մաս-նիկով (հմմտ. կող-կողմն) տիլ «ցեխ» ար-մատից, որ թէև հնից չէ աւանդուած, բայց պահուած է գաւառականներում։ Ծագում է հնխ. stεl-արմատից, նախաձայնի անկու-մով, իբր stēl->*ստիլ>տիլ։ Նոյն արմա-տի կարճ stel-«կաթկթիլ, միզել» ևն ձևից են յառաջանում յն. σταλάω, σταλάσσω «կաթիլ կաթիլ ծորել», στάλαγμα «կաթիլ, կայլակ», σταλαγμός «կայլակում», τέλμϰ «աղբ, ճա-հիճ, ցեխ, շաղախ, տիղմ», անգլ. stale «մէզ», to stale «միզել», մսգ. stal «ձիու մէզ», գերմ. stallen «միզել (ձիու)», կելտ. *stalto, որից մբրըտ. staut, նբրրտ. staot «մէզ», որ թերևս գերմանականից է փոխա-ռեալ, այսպէս նաև հֆրանս. estaler «մի-զել»։ Արմատի g'(h) աճականն են ներկա-յացնում լիթ. telžiu, telžti «միզել», tulžtu, tulzaú «կակղիլ, թառամիլ (կանաչեղէն ևն)», patulžusi «ջրից, անձրևից կակղած տլքած» (Pokorny 2, 642, Boisacq 901, 952). Հայերէնի մէջ ունինք նաև նոյն արմատի մի-ջին ձայնդարձը stol-. որի վրայ տե՛ս տող։ -Աճ.
• Տէրվ. Նախալ. 128 վերջաձայն մ մասնիկ է համարում։ Bugge KZ 32, 67 համեմատում է յն. τέλμα, τελμις հոմանիշների հետ։ Այս մեկնութիւնը անապահով է համարում Հիւբշ. 498, որովհետև յն. τέλμα ենթադրում է հնխ. k2elmn-։ Հիւնք. յն. τέτμα, τέλμος, Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 67 փոխառեալ է դնում յն. τελμα ձևից։ Scheftelowitz BВ 29, 20 պհլ. dlīm «կեղտ», պրո. dulum «բշտիկ, պալար» բառերին ցե-ղակից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. տեղ «անձրև», թրք. dalga «ալիք», dökmek «թափել», dolmaq «լցուիլ», սումեր. dig «թափել» ևն բառերի հետ։ Peters-son IF 43 (1925). 75 նոյն ընդ տեղ «անձրև»=բրըտ. delt, գաէլ. ϑealt «խոնաւ, խոնաւութիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] tumla, tamla «աւազանի տակ մնացած ջուր կամ սև տիղմ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 273).
• ԳՒՌ.-Արմատական տիլ ձևն ունին Ալշ. Ապ. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Սր. Վն. տիլ և Չն. դիլ «ջրալի ցեխ, թաց տիղմ», Երև. Ղզ. Վն. տիլ «գինու ևն տակին նստած դիրտը». յի-շում է նաև Բառ. երեմ. էջ 217 մրուր բառի բացատրութեան մէջ. «Մրուր. բրոր, դիրտ կամ տիլ»։ Նոր բառեր են տլոտ, տլաժա-ժանք. տլոտել, տլտլայ։
sabre, cutlass, hanger;
cf. Սակր.
• , ր հլ. (գրծ. վաղերբ) «կարճ թուր, վաղակաւոր» Խոր. բ. 43. Յհ. կթ. 311, 374 Օրբել. որից վաղրաւոր «վաղր կրող զինւոր» Բուզ. դ. 15, 20։
• և ինչպէս որ ունինք արդէն հյ. վարգ< պհլ. vazr. ըստ այս ենթադրութեան՝ վաղր ձևը գոյութիւն չունի և յետնա-բար միայն ծագած է տառերի շփոթու-թեամբ։ Հիւբշման (անձնական) այս բացատրութիւնը վերջնական չի համա-րում։ Նոյն նիւթի վրայ խօսում է Վար-դանեան, ՀԱ 1922, 293 և Եփր. վկ. արև. =Սոփերք Ի. 127 գտնելով վազրա-մոր ընթերցուածը, վաղր և վաղրաւոր ձևերը ջնջել է հրամայում։-Թոփճեան, Mitteilungen des Semmars f. orieni Spr. Berlin 1904, էջ 138 պրս. [arabic word] vaqra բառի հետ, որ մեկնւում է ըստ ԳԴ «է այն հատու կտրիչն երկաթեայ, որով անկանողք, այսինքն գործողք ռա-դիֆէի («թաւիշ»), զխաւն նորա նովին հառանեն»։ (Վաղր բառի ղ ձայնը՝ որ է 1 ընդդէմ զ-ի, չի թոյլ տալիս ընդունել այս ստուգաբանութիւնը)։
business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.
• , ի-ա, ու հլ. (յետնաբար ռ հլ. ինչպէս ունի կրկնագիր Ագաթ. էջ 6բ) «ա-ռուտուր, ապրանք» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. «սակարկութիւն» Պղատ. օրին. «շուկայ, վա ճառանոց» Ես. իգ. 17. Եզեկ. իէ. 12-22. Յհ. բ. 16. Եփր. ա. կոր. 70. «գնում, ծախու առ-նելը» Կոչ. «վաճառելուց ստացածը, համար-ժէքը» Լաստ. ժ. «նուէր, ընծայ» Տադ «գանձ» Բուզ. Գ. 21. «գանձատուն, գանձա-րան» Կղնկտ. Բ. ժդ. «գանձապետութիւն, հարկապետարան, դիւան, աշխարհագիր» Սեբ. Գ. ժը. (վերջին հինգ նշանակութիւննե-րը տալիս է Թ. Աւդալբէգեան. Տեղեկ. ինստ 1. էջ 93-95). որից վաճառել ՍԳր. վաճա-ռանան ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. վաճառապետ Եփր. թգ. վաճառանի (յգ.) Մագ. մեծ են, էջ 46. կաղամբավաճառ Բուզ. հատավաճառ Մտթ. իա. 12. Յհ. բ. 15. աղաւնեվաճառ Մտթ. իա. 12. Մրկ. ժա. 15. ծիրանեվաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. գինեվաճառիկ Ոսկ. ես. ժամավաճառ Դան. բ. 8. Փարա-շահավաճառ ՍԳր. Եւս. պտմ. ոչխարավա-ճառ Ոսկ. եբր. ճշդավաճառ Եւագր. մսավա-ճառանոց Եզն. վաճառիկ «տամղա, մաքս, վաճառահարկ» Վիմ. տար. 149 (ըստ Թ. Աւդալբէգեանի, Տեղեկագ. ինստիտ. 1, 94). նոր գրականի մէջ վաճառականապետ, վա-ճառականական, ածխավաճառ, կաթնավա-հառ, ջրավաճառ, մենավաճառ, ածխավա-հառանոզ, վաճառորդ ևն։
• = Պհլ. vāš̌ār «շուկայ», vacārakānih «վա-ճառականութիւն», պազ. vāzar «շուկայ», vazargān «վաճառական», պրս. [arabic word] ba-zār «շուկայ, վաճառականութիւն», bazar-oān, bāzargān «վաճառական», bazāri «վա-ճառականական, վաճառական» (Horn § 166)։ Պրս. բառը փոխառութեամբ անցել է եւրոպական և ասիական բազմաթիւ լեզու-ների. ինչ. քրդ. bāzār, թրք. pazar, չերքէզ. bizir bazər. նյն. παζάρι, բուլգ. pazar, ռուս. баааnъ. հունդ. vásár, սպան. ֆրանս. ba-zar, բոլորն էլ «շուկայ, վաճառանոց»։-Հիւբշ. 242։
cf. Վայելք;
ոչ — են, it is not fit, it is unbecoming.
• (ի հլ. յետնաբար) «հաճոյք, զը, ւարճութիւն» Փիլ. Պիտ. «գործածութիւն» Եզն. (անեզաբար գործածուած), «արժանի, պատ-շաճ, յարմար» ՍԳր. Ոսկ. որից վայելել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. վայելելի Եզն. վայելչացուցանել Ագաթ. վայելուչ ՍԳր. Ոսկ. ես. վայելչութիւն ՍԳր. Կոչ. բարեվայելուչ Կղնկտ. Յհ. իմ. ատ. գեղեցկավայելուչ Պիտ. Փիլ. ակնավայել Ագաթ. § 775. խոտավայել Արծր. ծառայվա-յելուչ Մաքս. դիոն. նոր բառեր են թագա-ւորավայել, իշխանավայել, արքայավայել, անվայել, մարդավայել, վայելչագրութիւն, վայելչահասակ, վայելչակազմ ևն։-Արև-մըտեան գրականում զանազանւում է վայելել çjouir, վայելքը ստանալ», վայլել «seoir, սազ ղալ». վերջինիս հնագոյն օրինակն է վայլք Գնձ.։
• Տէրվ. Altarm. 49 սանս. vī «ցանկալ, տենչալ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ vīl «գտումն երին ի ժամանակի իւրում ոստ հաճռ-յից»։ Scheftelovitz BВ 29, 42 սանս. vεti «վայելել», զնդ. vaya «փափագ», յն. ἰεμαι «դիմել, գնալ դէպի»։ Peder-
• ԳՒՌ.-Սչ. վայելել, Վն. վայելել, վէլել, լէվել, Երև. վայէլէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. վայէլիլ, Մշ. վայլել, վէլել (ուր և վելք «վայելք»), Ակն. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. վայլէլ, Ասլ. վայլէլ, Ախց. Կր. վայլիլ, Ալշ. վէլել, Տիգ. վէլէլ, Տփ. վայիլիլ, վէլիլ, Զթ. վէլիլ, Խրբ. վmլիլ, Սվեդ. վիլլիլ, Սլմ. լէվել, Մրղ. լէվէլ. թրքախօս հա-յերից՝ Ատն. վայէլէլ էթմէք «վայելել» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառեր են վայ-յում, վայլեցկուն, վայլիչկուն, վայլածք, անվայլում։
repulse;
cf. Վանք.
• «վռնտելը, քշելը, դուրս վտարելը» Ոսկ. ամբակ. որից վանել «յաղթելով վռըն-տել, դուրս քշել» ՍԳր. «հետր կռուիլ» Վրք. հց. Լմբ. պտրգ. վանումն Փիլ. ել. վանիչ Շար. հնդկավան «հնդիկներին նուաճող» Պտմ. աղէքս. ճանճվան «ճանճ քշելու գոր-ծիք», վանողական (նոր բառեր)։
• = Պհլ. vānītan «նուաճել, ընկճել», vānī-tār «նուաճոր. ոնկճող». vānišnih «նուաճում, ընկճում», զնդ. van «հարուածել, նուաճել», սանս. van. vánati «յաղթահարել».-պարս-կերէնի մէջ կորած է այս բառը. տե՛ս Horn, էջ 298։ Այս բառերի միւս ցեղակիցնեոն են տանս. vána-vani-«տենչանք, փափագ», vánati «սիրել, փափագիլ, ցանկալ, ձեռք բե-րել, նուաճել», զնդ. vanaiti «շահիլ, նվա-ճել, ցանկալ», լտ. venus «սէր, սիրոյ կիր-քը», Venus «Սիրոյ աստուածուհին», vene-ror «կրօնական յարգանք ցոյց տալ, մեծա-րել», գոթ. wunan «հրճուիլ», հբգ. wunsken, գերմ. wunschen, անգսք. wyskan «փափա-գիլ», հիսլ. una «գոհանալ», osk «փափագ», հին սաքս. winnan «կռուիլ», անգսք. wrՖer-winna «հակառակորդ», հհիւս. vinna «աշ-խատանք», հբգ. winna «կռիւ» ևն։ Այս բո-լորի արմատն է հնխ. ven-, որի հիմնաևան նշանակութիւնն է «ջանալ, ջանք գործ դնել», որից մի կողմից «աշխատիլ, ձեռք բերել, նուաճեւ» և միւս կողմից «տիրել, ցանկալ» (Walde 818, Pokorny 1, 259)։ Հայ բառը փոխառեալ է իրանեանից. բնիկ ձևն է գուն «ջանք», որ ծագում է հնխ. von-կամ vōn-ձայնդարձից (տե՛ս Յաւել. գուն բառը). «նուաճել» իմաստը յատկապէս եռանևան» ների մէջ ենք զտնում։-Հիւբշ. 243, 4942
• ւետոյ Arica 88, 434, Wurzelforsch. § 8, Lag. Urgesch. 440, Muller SWAW ❇8 586, Justi, Zendsp. 266, Հիւբշ. Arm. St. § 261, Տէրվ. Նախալ. 106 կցեցին սանս. և զնդ. van բառի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 9 գերմ. Wun-de «վերք» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. ban-bire «վանել»։ Հիւբշ. 243 և 494 կասկա-ծում է բնի՞կ թէ փոխառեալ ընդունելու մէջ, որովհետև իրանեանից դուրս ուրիշ համեմատութիւններ չունի։
• , ի-ա հլ. (Բուզ. ե. 27. կայ վանիւք, յետնաբար նաև ու հլ.) «բնակութիւն, բնա-կարան» Մծբ. 374, 359 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748), բայց յատկապէս անեզաբար վանք «հիւրանոց, իջևան, օթևան, բնակավայր» ՍԳր. Սեբեր. Եղիշ. «կրօնաւորների մենաս-տան» Բուզ. Խոր. Զենոբ. որից վանակից «բնակակից» Մծբ. վանական Ոսկ. մ. ա. 7 23. վանաւոր Ոսկ. յհ. ա. 5. վանապան «կարաւանապետ» Ա. թագ. ժէ. 22, լ. 24. վանատու Ոսկ. մ. գ. 26, Փիլիպ. կամ վա-նատուր Բ. մկ. զ. 2. Ագաթ. վանիկ «յարկ, բնակարան» Ոսկ. մ. բ. 25 (յգ. վանկունք Թղթ. բարուք. Ոսկ. մ. բ. 25, Փարպ.) վա-նեար Բուզ. վաներայք Բուզ. վանորայ Ոսկ. Փարպ. արգելավանք Ագաթ. իջաւան ՍԳբ. (որ և իջևան Խոր.) օթևան ՍԳր. Փարպ. շնավանք Մագ. վանահայր, վանամայր. վանքապատկան (նոր բառեր), վանուհի «կրօնաւորուհի» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք Նոր կտ. 393-4, 410 (Սոքա վանուհիք էևն և ի պոռնկութիւն ընթացան. Վանուհիք էին դոքա, ի պոռնկութիւն ընթացան). տե՛ս նաև հտրիան։
• = Իռան. *wahana «բնակութիւն» ձևից հմմտ. սանս. [other alphabet] vasana «բնակութիւն, բնակիլը, մի տեղ օթևանիլը» ( [other alphabet] vas «բնակիլ» արմատից), որ պիտի տար իրան. *vahana, ինչպէս որ սանս. [other alphabet] vasana-«զգեստ, հագուստ» տալիս է զնդ. vanhana-«զգեստ» (սանս. [other alphabet] vas «հագնիլ»=զնդ. vah-«հագնիլ» արմատից)։ Իրանական բա-ռիս գոյութեան և հայերէնի մէջ ստառած ձևաւորման ապացոյց են 1) նոյն առմատե։ ā մասնիկով կազմւած հպրս. āwahana->հյ։ աան (Bartholomae, Altir. Wört. 333). 2) հյ. հարևան «դրացի», բուն «բնակակից», որ կազմուած է հար-<զնդ. haδa-«միասին» +վան բառերից. հմմտ. հարազատ. հարա-կաշ։ Որովհետև հար-ձևը առանձին գոյու-թիւն չունի հայերէնում, ուստի հարևան, ինչպէս և հարակաշ ու հարազատ, ամբող-ջապէս իրանեան բառեր են, և հետևաբար վան իրանեան բառ է,
• Brosset JAs. 1834., 369 ևն հյ. աւան, տանս. vani, վրաց. vani բառերի հեա-ՆՀԲ լծ. աւան, յորմէ և Վան քաղաք։ Böttich. Wurzelfor. 8 արմատը դնում է wan։ Lag. Urgesch. 22 vas «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 240 սանս. vana ռանտառ»։ Մորթման, ZDMG 31, 421 ռանս vas «ոնակիլ», āvasana «քաղաք» բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. vas, զնդ. vanh, գոթ. visan, vas ձևերի հետ՝ հնխ. vas «բնակիլ» արմատի տակ։ Սրուանձտեանց, Համով հոտով 1884, 63 քաղաք համարելով օտար՝ բուն հայերէ-նը դնում է վան։ Հիւնք. վանել բայից։ Müller WZKM 9 (1895), 299 ասում է թէ սխալւում է Հիւբշման, երբ վան դնում է հպրս. wahana=սանս. vasana «բնակութիւն». պէտք է դնել սանս. va-na-«անտառ», իբր «վանականի տեղ»։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշման, բայց ո՞րտեղ. չկայ Arm. Gram.։ ՀԱ 1897 նոյ. (կողի վրայ) պրս. ban «պարտէզ, արտորայ» բառից փոխառ-եալ. հմմտ. նաև գերմ. wohnen «բնա-կիլ»։ Մառ ЗВO 22, 67 իբր յաբեթա-կան բառ՝ կցում է հյ. աւան, բան «գործ», երկրորդ սիւնակի լեզւով hu-man «քաղաք», վրաց. ubani «գիւղ, հրապարակ», bani «կտուր», dabani, dabay «գիւղ» բառերին։ Իբրև իրան-եան փոխառութիւն է ընդունում Meillet REA 9 (1929), 133։ Պատահական նը-մանութիւն ունին չերքէզ. wunə «տուն», արաբ. [arabic word] va'm «ապաստարան» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 717), [arabic word] vank «բնակիլ, հաստատուիլ» (անդ. 121) և ափխազ. aγnə «տուն», որ -'apaя, Oбъ
• отнощ. aбхазcк. яз. էջ 21 միացնում է վրաց. vani «տուն» ևն բառերին։ Pictet,բ տպ. Բ. 310 տանս. vana «տուն», հբգ. wohnên «բնակիլ ևն» բա-ռերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Սլմ. Տփ. վանք, Գոր. Ղրբ. վանք, ըվանք, Մրղ. վանք, ոււանք, Տիգ. վmնք, Մկ. Վն. վանք, Հճ. Հմշ. Յղ. վօնք, Զթ. վօնք, վոնք, Ագլ. վունք, Սվեդ. վիվւնք, Ասլ. վանք, վա*, թրքախօս հայե-րից՝ էնկ. վանք (Բիւր. 1898, 865)։
• ՓՈԽ.-Վռաց. ვანი վանի «տուն, բնակա-րան», სავანე սավանե «վանք, բնակարան». მევანე մեվանե «բնակիչ», უხავახო ուսավա-նո «անբնակ», დავანება դավանեբա «գաղ-թել, հաստատուիլ», დავანებული դավանե-բուլի «հաստատաբնակ»։-Ըստ Թուրեան, Բիւր. 1899, 799 Տարէնտէի թուրքերն էլ ու-նին հայերէնից փոխառեալ fenk «վանք», բայց ի հարկէ իբրև յատուկ անուն տեղւոյ, որովհետև թուրքերը վանք չունին։
cf. Վանկ.
• «ոսկոր». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Տիմոթ. կուզ, էջ 37 և 282. «Տեսցեն զվանգս մարդ-ևան՝ յանցաւորացն». առնուած է Ես. կզ. 24 համարից, որ մեր Ոսկեդարեան թարգմա-նութեան մէջ այսպէս է. «Եւ տեսցեն զոսկե-ռոս մարդկան առ իս յանցուցելոց» (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 99)։
• , ի հլ. «հնչիւն, ձայն» Նիւս. բն. Մագ. Նար. «հեգ» Թր. քեր. «երգի եղանակ» Արծր. «երաժշտական մի խազ» ԱԲ. որից վանգել «հնչել» Երզն. քեր. Իրեն. առ Լեհ. վանգիւն Արծր. վանգանալ Քեր. քերթ. երկվանկ Երզն. քեր. երկավանգ Փիլ. լին. եռավանգ Փիլ. լին. շարավանգել «ձայ-նակցիլ» Շիր. փափկավանկ Յհ. կթ. նոր գրականում գործածական է միայն վանկ «հեգ» ձևով, որից նոր բառեր են վանկա-կան, վանկատութիւն, վանկաբաժանում, ևն։
• ՆՀԲ պրս. պանգ, լծ. լտ. vox։ Müller SWAW 38, 576 և 39, 404 պրս. bāng, քրդ. veng, փարսի vang։ Justi, Zen-dsp. 263 զնդ. vač արմատի տակ՝ վերի ձևերի հետ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պրս. bāng ևն։ Տէրվ. Նախալ. 105 հնխ. vak «գոչել, խօսիլ» արմատի տակ՝ սանս. զնդ. vač, լտ. vocare, vox, պրս. bāng, āvaz ևն բառերի հետ։ Հիւնք. արս. պանկ։
network;
cage;
grate, gridiron;
grating;
window-blinds, persian;
lattice, trellis;
baluster, balustrade, railing;
balcony, terrace, belvedere;
cf. Զամբիղ.
• , ի-ա հլ. «թելից, ճիւղերից, չուանից, ուռուց, երկաթից հիւսուած որևի-ցէ բան. ինչ. ցանց, վարմ, ուռկան» ՍԳր. «կասկարայ» Ել. լ. 3. լէ. 16, «զամբիւղ, կո-ղով» Գծ. թ. 25, Բ. կոր. ժա. 33. «վանդա-կապատ, ճաղեր» Պտմ. աղէքս. «վերնատուն» Ճառընտ. Վրք. հց. (գրուած է վանդանակ Պտմ. աղէքս.), որից վանդակել «կապել» Եզեկ. իէ. 24, «զօրք հաւաքել» Բուզ. դ. 11 (այս բառը Հ. Գ. Նահապետեան, Բազմ. 1906, 398 ուղղում է բովանդակել), «կողովի մէջ դնել» Ճառընտ. վանդակագործ ՍԳը. վանդա-կակապ Ա. մկ. զ. 37. Եփր. մն. 469. ունինք նաև հրավանդ «կրակի կասկարայ» Նորա-գիւտ բ. մնաց. դ. 16, որ ցոյց է տալիս թէ պարզ արմատն է վանդ «կապել կամ հիւ-սել»։
• = Պհլ. *vandak ձևից փոխառեալ, ինչ-պէս ցոյց են տալիս հյ. բառի նախաձայնը և -ակ վերջաւորութիւնը։ Բառիս արմատն է *vand, որ ծագում է հնխ. uendh-«ոլորել, հիւսել» արմատից և որի բնիկ հյ. ներկա-յացուցիչն է գինդ (ցեղակից միւս ձևերը տե՛ս անդ)։ Ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ իրա-նեան որևէ բարբառի մէջ չէ պահուած այս արմատը և միայն հայերէնն է, որ ապացու-ցանում է նրա երբեմնի գոյութիւնը։ Պարս-կերէնում հնխ. uendh->իրան. *vand պիտի դառնար band, որով և շփոթուէր ու միա-խառնուէր հնխ. bhendh->պրս band «կա-պէլ» նոյնաձայն և մերձանիշ արմատի հետ։ Եւ թերևս այս շփոթման պատճառով է *vand արմատի կորուստը պարսկերէնում։ Սակայն կայ պրս. [arabic word] bandak «բամբակի քու-լայ՝ մանելու համար», որ պրս. [arabic word] band< հնխ. bhendh «կապել» արմատից աւելի պրս. *band<իրան. *vand<հնխ. uendh-«հիւսել, ոլորել» արմատն է ցուցահանում։ -Աճ.
• Աւռերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 169 վանդակ հանում է պրս. [arabic word] band «կապ» բառից։ ՆՀԲ տե՛ս վանդել։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 11 գոթ. vι-dan «կապել, մանել», զնդ. vadh «հագ-ցընել»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 208 պրս. band «կապել» բառից։ Հիւնք. վանել բայից։ Կուրտիկեան, Արևելք մ 4185 սանս. բանդ, պրս. պէնտ «կապել»։ Scheftelovitz BВ 29, էջ 21, 43 և 62 գոթ. windan, գերմ. wenden «դարձնել» բայերի հետ իբրև
sound, voice;
syllable;
tune.
• , ի հլ. «հնչիւն, ձայն» Նիւս. բն. Մագ. Նար. «հեգ» Թր. քեր. «երգի եղանակ» Արծր. «երաժշտական մի խազ» ԱԲ. որից վանգել «հնչել» Երզն. քեր. Իրեն. առ Լեհ. վանգիւն Արծր. վանգանալ Քեր. քերթ. երկվանկ Երզն. քեր. երկավանգ Փիլ. լին. եռավանգ Փիլ. լին. շարավանգել «ձայ-նակցիլ» Շիր. փափկավանկ Յհ. կթ. նոր գրականում գործածական է միայն վանկ «հեգ» ձևով, որից նոր բառեր են վանկա-կան, վանկատութիւն, վանկաբաժանում, ևն։
• ՆՀԲ պրս. պանգ, լծ. լտ. vox։ Müller SWAW 38, 576 և 39, 404 պրս. bāng, քրդ. veng, փարսի vang։ Justi, Zen-dsp. 263 զնդ. vač արմատի տակ՝ վերի ձևերի հետ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պրս. bāng ևն։ Տէրվ. Նախալ. 105 հնխ. vak «գոչել, խօսիլ» արմատի տակ՝ սանս. զնդ. vač, լտ. vocare, vox, պրս. bāng, āvaz ևն բառերի հետ։ Հիւնք. արս. պանկ։
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ու, ո հլ.) «անիրաւ և չափից աւելի տոկոս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. որից վաշխել «վաշխ առնել» Կանոն. էջ 113. Երզն. մտթ. 409. Վրք. հց. բ. 163. վաշխավաճառ Մծբ. վաշխառ «առ-նուած վաշխը» Աթան. 448. վաշխառու Կա-նոն. Լմբ. առակ. վաշխատու Կանոն. վաշ-խաժողով Մանդ. վաշխամփոփ Եւագր. 133։
• = Պհլ. [other alphabet] [arabic word] vaxš «դրամի բերած տոևո-սը». բուն նշանակում է «յաւելուած, յաւե-լում, մեծանալ», հմմտ. պհլ. I vaxšttan «մեծանալ», [arabic word] νaxšišn «մեծանալը, մեծութիւն», զնդ. [arabic word] ︎ vaxšaiti «աճեցնել», uxšyeiti «աճիլ», սանս. [other alphabet] ︎ [other alphabet] vakšati, [other alphabet] vakšayati «աճեցնել»։ Սրանց նախաձևն է հնխ. aveq-s, որ ա-ճած է aveg-, aug-«աճիլ» պարզական արմատից, որի միւս ցեղակիցները տե՛ս աճել. հայերէնի մէջ բնիկ ձևն է աճել։-Հիւբշ. 243։
• ՆՀԲ վրաց. վա՛սխի և վա՛խշի։ Տէրվ. Altarm. 24, Մասիս 1881 ապրիլ 30, Նախալ. 105 իբր բնիկ հայ կցում է վերի ընտանիքին՝ հանելով հնխ. vag, vaks արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 46, 329, թրգմ. ՀԱ 1892, 355։ Հիւնք. բաշխել բայից։