pissasphalte.
ἁσφαλτοπίσσα bitumen cum pice. Կուպր խառն ընդ յիւթ, խառնուրդ երկոցունց. խաթրան ու զիֆի խառնած՝ նաւ ծեփելու. (եբր. խէմր. լծ. ընդ կուպր)
Ծեփեաց զնա կպրաձիւթով. (Ել. ՟Բ. 3։)
Զաղտեղութիւն մեղացն՝ որ կռուեալ էր ի բնութիւնս մեր, եւ ի նմին միացեալ ո՛չ զօրէն փոշւոյ, այլ կպրաձիւթոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի ՝ Կպրաձիւթ դնի որպէս յն. որ է Կուպր։
(Ի) մէջ եռացեա կպրաձիւթիւ. (Գանձ.։)
bituminous
caulker.
idolatry, love of idols.
Այսակիր բարձրանցն կռամոլութեան. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Կռամոլութեան եւ դիւապաշտութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
εἱδωλομανία insanus idolorum cultus. Կռամոլն գոլ. մոլիլն զհետ կռոց. կռապաշտութիւն.
Խաւարելոցն կռամոլութեամբ։ Ընդդէմ կռամոլութեանն։ Զդիւական կռամոլութիւնն. (Նախ. ել.։ Ոսկ. յհ.։ Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Գիրկս արկանէր եւ համբուրէր կռամոլութենէն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կամ զկռամոլութիւն կոչէ շնութիւն. (Մխ. երեմ.։)
Պահեցեր զիս ի կռամոլութեանցն. (Ճ. ՟Ժ.)
hammering.
Հարումն կամ բախունմ կռանաւ. կռանարկութիւն. չեքիճ զարնելը, չեքիճով բռնիլը՝ բռնուիլը.
Հրացեալ ոսկին, եւ կռանաւ հարեալ, նիւթ ոսկոյն ընդունի զկռանահարութիւնն, այլ եւ ընդ նմա միաւորեալ հուրն. (Ոսկիփոր.։)
hammer-stroke.
malleable, ductile, soft.
malleability, ductility.
cf. Կռապաշտեմ.
ԿՌԱՊԱՇՏԵՄ ԿՌԱՊԱՇՏԻՄ. Կռապաշտութիւն առնել. պաշտօն մատուցանել կռոց. կռապաշտ լինել.
idolatry;
heathenism, paganism.
Պաշտելն ըզկուռս. պաշտօն կռոց. կռամոլութիւն.
Փախերուք ի կռապաշտութենէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ. 14։ Տե՛ս եւ Գաղ. ՟Ե. 20։ ՟Ա. Պետ. ՟Դ. 3։ ՟Ա. Յհ. ՟Ե. 21։)
Ի բա՛ց ընկեցէք զագահութիւն, որ է կռապաշտութիւն. (Կող. ՟Գ. 5։)
cf. Կռապաշտ.
Ընդ յափշտակօղս կամ ընդ կռապարիշտս։ Կամ կռապարիշտ կամ ագահ։ Ոչ պոռնիկք, ոչ կռապարիշտք։ Կամ ագահ, որ է կռապարիշտ. (՟Ա. Կոր. ՟Ե. 10. 11։ ՟Զ. 9։ Եփես. ՟Ե. 5։)
Ոմն կռապարիշտ լինելոց է. (Եզնիկ.։)
Կռապարիշտ է ... որ զոչ ախորժելիս ստեղծ չէին կատարէ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Տեանեն կռապարիշտքն զփառս նշանին քրիստոսի, եւ ամաչեալ կոծին. (Լմբ. սղ.։)
Եւ իբր Կռապաշտական.
Դիմամարտ գոլով սրբոցն ընդ կռապարիշտ պաշտամունսն. (Շար.։)
Կռապարիշտ ագահութիւն. (Մաշկ.։)
cf. Գռզի.
• «բողկի նման մի տեսակ բոյս» Վրք. հց. Ա. 190 (ըստ ՀԲուս. § 532 լտ. scorzonera, ըստ Նորայր, Բառ. Ֆռանս. էջ 1125բ և Արթինեան, Տունկերը, էջ 36, ֆրանս. salsifis noir, որ և scorsonere, թրք. սգօրչինա). ըստ ՆՀԲ-ի վկայութեան գոզի, տպագրի մէջ հին խմբ. կռէզ, նոր խմբ. կոզի։
• ԳՒՌ.-Ակն. գ'ոզի, Մշ. գոզիկ (նոյնը նաև Ալշ. Խն. Բլ. Շիր. Ապ. Կարս) «չոր տեղեր բուսնող և սինձի նման տարածուած թևերով դաշտային մի բոյս է. արմատը, որ շատ խոր ւև եօնում. ունի գետնախնձորի նման կոճ-ղէզ, որի սպիտակ միջուկը համեղ ուտելիք է (ըստ Ազգ. հանդ. Ե. 20 scorzonera his-panica)»։
• տե՛ս Գռղի։
cf. ԳՌԶԻ. եւ ԽԱՐԻ ՊՏՈՒՂ։ (Գաղիան.։)
Ցուցին ինձ իբրեւ կռզի յանապատին, եւ ասենցիս. ա՛ռ եւ կե՛ր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. ձ։)
the least noise, the least thing;
a mere nothing.
Արմատ Կռնչելոյ, որպէս Ճռինչ, ճիկ, թեթեւ ձայն բնական իրաց եւ անբանից. եւս եւ Բան ինչ, դոյզն ինչ. իր դուզնաքեայ. բան մը. (որպէս թէ գրեալ էր կռի ինչ. լծ. յն. ղռի)
Ոչ ծախեսցի յամենայն որդւոցն իսրայէլի կռինչն. (Ել. ՟Թ. 4. յն. բան մի. (իբր կնճռումն, կնճիռն։))
crakeing, creaking, cry or noise;
— հաւուց, cackling;
— թռչնոց, chattering;
— խորդոց, crunk, crunkle of the crane.
Ձայն հաւուց, թռչնոց. ճռուողումն. կառաչ. ճիկ. ճիչ. կարկաչ. կռկռալը, ճիվ ճիվ, հաւու կամ թռչնու ձան.
Մի՛ հմայել ... զթռիչս եւ զկռիչս իաւուց. (Նախ. ղեւտ.։ Գէ. ես.։)
Հաւահմայք, որ զկռիչս եւ զթռիչս խրտեն. (Մխ. երեմ.։)
Հաւ ընտանի յըմբռնել ստացողին իւրոյ յոյժ աղաղակէր. եւ ոմանք մեղադիր լինէին, եթէ զմէ՞ վայրապար կռիչս ամբառնաս. (Մխ. առակ.։)
Խորդք ... միմեանց տեղի տան ի կռիչսն (կամ ի թռիչսն). (անդ։)
scuffle, struggle;
strife, contest, debate, dispute, squabble, difference, contention, quarrel, wrangling;
skirmish, combat, battle;
— ոտից, place to put one's foot;
ի — կալ, to oppose, to resist, to contend, to contest, to combat;
to come to blows;
ի — արշաւել, to take the field, to open the campaign;
ի — կոչել, to throw down one's glove, to defy, to challenge.
• , ո հլ. «վէճ, պատերազմ» ՍԳր. Ոսկ. ես. որից կռուիլ «վիճիլ, կռիւ անել» ՍԳր. կռուական Ոսկ. ես. կռուակից Եւագր. Իւս. քր. կռուանոց Ոսկ. մ. ա. 11. Եզն. կռուասէր Ոսկ. յհ. բ. 18. կռուարար Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 10. կռուեցուցանել Ոսկ. ա. կոր. գազանակռիւ Ոսկ. ղկ. գօտեկռիւ Ոսկ. ի կոյսն. բանակռիւ Բ. տիմ. բ. 14. Ոսկ. բ. տիմ. մենակռիւ Ագաթ. մերկակռիւ Եւս. քը. նաւակռուութիւն Պիտ. նաւակռիւ Լմբ. յայտ. խե. բռնակռիւ Բրս. ապաշխ. լծակռիւ Ոսկ եբր. կապակռիւ Մծբ. ընդդիմակռուել Յհ. կթ. ղիւրակռուելի Բրս. թղթ. անկռուե-լի Ոսկ. ա. կոր. անկռիւ Տիտ. գ. 2. Եփր. ծն. գրուած է բանակռովութիւն Կնիք հաւ. է» 77։-Սրանց հետ նոյն է նաև կռիւ «ոտք ղնելու՝ հաստատուելու տեղ» Ա. մակ. ժ. 72, որից կռուիլ «կառչիլ, կպիլ, փակչիլ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 29. Եփր. համառ. 86. 202 (ասուած է փոշու և կեղտի համար, որոնք շորերին կամ մորթին են կպել), Ոսկ. ե-փես. 804 (բոյտի սերմի համար, որ պա-տահմամբ մի տեղ ընկնելով արմատ է բըռ-նել). Նանայ 411 (զմռսուած մարմնի հա-մար, որ կտաւին է կպել). կռուան «ոտքը դնելու տեղ» Ոսկ. բ. կոր և մ. 4, 87. «սրի շեղբի և կոթի միացման տեղը՝ որ մի քիչ դուրս ցցուած է լինում» Ոսկ. եփես. 822 (երկիցս) և հռ. 314 (վկայութիւնները տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 587ա). կռուեցուցանել «կպչիլ տալ, կառչեցնել» Շիր. անկռուելի Պիտ. ոտնկռիւ Ոսկ. ես. և լհ. ա. 10. ան կռիւ «անհաստատ» Ոսկ. պօղ. ա. 598։-Բոլորի նախնական նշանակութիւնն է «կպիլ, կպչիլ, փակիլ, փակչիլ», որից՝ արևելեան ըմբշամարտութեան ձևից առնելով՝ ւառա-ջացել է «կռուիլ» նշանակո։թիւնը. հմմտ. գւռ. կպիլ, կպչիլ «փակչիլ, յարիլ», որ նոյն-պիսի զարգացմամբ դարձել է Ապ. Խլ. Հմշ. Տփ. «ըմբշամարտիլ», Արբ. «յարձակուիլ, զարնել», այսպէս նաև կպցնել «փակցնել», Աևն. Երև. Զթ. Խն. Հմշ. Շմ. «ծեծել, զար-նել», կպուր կպուրի գալ (հրմ. կպո՛ւր «փակցրո՛ւ, կպցրո՛ւ» ձևից) «ծեծկուիլ, կռուիլ», թրք. yapəšmaq «կպչիլ, փակչիւ» = կումուկ. yabəšmak «փակչիլ, կռուիլ, մարտնչիլ»։
• Klaproth, Asia polygl. 101 պրս. griw, ռուս. krik բառերի հետ։ ՆՀԲ կռիւ «մարտ» լծ. իտալ. guerra, պրս. և հյ. գոռ, կուռ ևն, իսկ կռիւ ոտից լծ. կառչիլ։ Peterm. 73 լծ. խռովիլ։ Muller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5, 141 ոնդ. xru «գոռ, սոսկալի»։ Հիւնք. գրուան բառից։ Bugge, Lуk. St. 1, 73 Կարիացոց Kρύα քաղաքի անուան մէջ է ուզում տեսնել։ Բ. Խալաթեան, ՀԱ 1902, 309 դրաւ ասոր. [syriac word] qārha «կռիւ» բառից։ Նոյնը յետոյ Մառ, Гpaм. др-арм. яз. 14։ (Ասորի բառի ցեղակիցներն են եբր. [hebrew word] qərāb արամ. [hebrew word] qərābā, ասուր. karabu «կռիւ, պատերազմ», որոնց ընդհանուր ռեմաևան արմատն է qrb «մօտենա-մերձենալ, մի բան մատուցանել, կռու-իլ»)։ Չօրպաճեան, Բազմ. 1908, 359 պրս. γərīv, անգլ. fray, լատ. fricare։ Karst, Յուշարձան 399 ասուր. karabu, 405 սումեր. kur «թշնամանալ», իսկ հյ. կռուան= էջ 420 թթր. qur-maq «կա-ռուցանել» և 425 թթր. qar «ձիւն»։ Աանտալճեան ՀԱ 1913, 400 խալդ. kurj «մարտ» և հյ. գոռալ։ Պատահական նը-մանութիւն ունին գերմ. Krig «կռիւ» (առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջանք» ըստ Kluge 280), ռուս. крикъ «ճիչ», պրս. [arabic word] γərīv «դոռում, գո-չում», ինչպէս նաև արաբ. [arabic word] farīv
• «կպչիլ, փակչիլ սոսնձով ևն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 888)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. կռիվ, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Պլ. Սեբ. Սչ Տիդ. գռիվ, Տփ. կրիվ, Ոզմ. Կռէ՛վ, Ղրբ. կռըէվ, Գոր. Շմ. կռէվ, Ննխ. Ռ. գռէվ, Մրղ. կըռըվ, Ագլ. կռայվ, Զթ. գը'ռավ, Հճ. գmրիվ Նոր բառեր են կռուազան, կռուածաղիկ, կռուականի տալ, կռուան, կովըտան, կովը-ռան, կովռտան, կռուրնկեր։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კრივი կրիվի «կռիւ». չունի Չուբինով. գործածում է Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 256 (հաղորդեց Գ. Ա-սատուր)։ კრვა կրվա, კრუა կր'ւա «բաղ-խում, հարուած, կռիւ, զարնել, հրացանով խփել, քնար հարկանել, նաև կպցնել, փակ-ցընել», მოკრვა մոկրվա, მოკრუა մոկրնւա «զարնել, բռնել, հրել, կապել, կպնիլ, կըպ-չիլ», მიკრვა միկրվա «հարուածել», ნაკრავი նակրավի «կապ, հանգոյց», მოკრივე մոկրիվե «ըմբիշ». այս բոլորը տալիս ևն հայ բառի բոլոր նշանակութիւնները, այն է «կպչիլ, փակչիլ, կռուիլ ևն»։
Յապստամբ ամրականացն կռուի. (Փարպ.։)
μάχη pugna, rixa, contentio στάσις seditio. (լծ. իտ. կուէ՛ռռա. պ. եւ հյ. գոռ. կուռ. եւ այլն։) Վէճ. կագ. մաքառումն. մարտ. պատերազմ. հակառակութիւն բանիւ կամ գործով կամ զինու. Խօսք քօրաթայ, իրարու փակչիլը՝ կպուր կպուրի գալով, ծեծկուիլը, ծեծ.
Մի՛ լիցի կռիւ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Այր բարկացօղ նիւթէ զկռիւ։ Զօրինական կռիւս ի բաց մերժեսջիր։ Փրկեսցե՛ս զիս ի կռուոյ ժողովրդոց։ Չորք բիւրք վառեալք ի կռիւ։ Ի կռիւ կացին, եւ ոչ հնազանդեցան։ Երկու վիշապք ելանէին ի կռիւ ընդ միմեանս.եւ այլն։
Բազմաց մին լինել սկիզբն է կռուոյ, եւ կռիւն՝ հակառակութեան, եւ նա լուծման. (Առ որս. ՟Է։)
Կռիւ է այն, որ բանիւք եւ լեզուաւ վճարի, եւ այլն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
ԿՌԻՒ ՈՏԻՑ. (որպէս լծ. ընդ Կառչիլ) στάσις πόδος statio, vel situs pedis Կռուան. ոտնկռիւ. կայք եւ տեղի հաստատելոյ զոտս. փակչիլ մնալը, ոտք դնելու տեղ.
ոչ գոյ ձեզ ոտից կռիւ առաջի մեր. յն. կայք ոտից. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 72։)
cf. Աճառ;
cf. Խաղճախուղճ.
tenacity.
antagonistic;
champion;
ally.
συμμύξας congrediens. Որ կռուի ընդ այլում. իբր ոսոխ. ախոյան. հակառակորդ.
Յաղթէ յաղթութիւն. ո՛չ որ բառնայ ի միջոյ զկռուակիցն, այլ որ զանձն ապրեցուցանէ. (Եւագր. ՟Լ՟Դ։)
Յորժամ տեսանէ կատարեալն հասակաւ եւ ուժով զմանուկ տհաս իւր ախոյեան գնացեալ, ասէ. վա՛չ քեզ՝ վա՛չ զիմ կռուակիցս։ Կռուակից յարեաւ անմարմինն մարմնաւորացս. (Լմբ. սղ.։)
Որպէս առ աբրահամաւն եկեր, եւ ընդ յակոբայ կռուակից եղեւ. այսինքն գօտեմարտեցաւ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արշաւեն եւ կռուակից լինին. (Լմբ. առակ.։)
ԿՌՈՒԱԿԻՑ. σύμμαχος belli socius. Մարտակից, նիզակակից.
Մեմնոն եւ ամազոնք պռիամայ կռուակից եղեն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
alliance
συμμαχία societas in bello. Մարտակցութիւն. Նիզակակցութիւն.
Սոցա կռուակցութեամբ մարտեան աստուածքն ընդդէմ հսկայիցն. (Նոննոս.։)
Պատերազմի ընկերացն կռուակցութիւնն. (Բրս. պհ.։)
quarrelsomeness, pugnacity.
cavil, chicanery, contention, dispute.
Կռուարարն գոլ. Կռուելն. մարտադրութիւն.
Զկռոնոս (պատուեցին) վասն յոխորտաբար առ կռուարարութիւնսն յարձակելոյ, զարէս վասն արին գոլոյ. (Յհ. իմ. պաւլ.։ (որ են յարմարական ստորագրութիւնք յունական անուանաց ի հայումս։))
to take offence, to wrangle, to strive, to contend, struggle or dispute with, to debate, to contest, to quarrel;
to skirmish, to grapple with each other, to clash together, to fight, to come to blows;
to take hold of, to cleave to, to cling, adhere or stick to, to hold fast by, to catch or grasp at, to get entangled in;
— ընդ միմեանս, to beat one another, to fight together;
to quarrel;
թօթափել զփոշին կռուեալ, to shake the dust off one's foot;
ի բեւեռ կռուեցաւ հանդերձ նորա, his coat is caught by a nail.
μάχομαι, πολεμέω pugno, contendo, certo, belligero, praelior եւ παλαίω , ἑμπαλαίω, προσπαλαίω luctor, eluctor, colluctor. Ի կռիւ մտանել. մաքառիլ. կարգել. վիճել. եւ Մարտնչել. պատերազմիլ. եւ Գօտեմարտիլ. կռուիլ, կռուըտիլ, ծեծկուիլ, զարնուիլ.
Կռուեցան կամ կռուեսցին կամ կռուիցին երկու արք։ Մի՛ կռուօ՛ղ։ Կռուեցան ընդ միմեանս թագաւորքն։ Յովաթամ կռուեցաւ ընդ արքայի որդւոց ամոնայ։ Դարանակալքն կռուէին ի տեղւոջէ իւրեանց։ Տէր աստուած իսրայէլի համագունդ կռուէր ընդ իսրայէլի։ Եթէ կարասցէ կռուիլ ընդ իս։ Ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին յակոբայ ի կռուելն իւրում ընդ նմա.եւ այլն։
Խորհրդովք մերովք մարտնչի եւ կռուի ընդ մեզ. (Խոսր.։)
Ընդ կամացս որսոյ իբր ընդ դարանակալի մահու կռուեցայ. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Գնալ ի յանապատ, եւ կռուիլ ընդ ախոյեանին. (Շ. մտթ.։)
Կռուօղ եւ աւազակաբարոյ լինելոց էր զաւակ նորա. (Կիւրղ. ծն.։)
դիմազ. ԿՌՈՒԻ եցաւ. դիմազ. κολλάομαι, προσκολλάομαι agglutinor, adhaereo ἑρείδομαι firmor, fulcior, inniteo, figor. Կառչել. կուռ եւ սերտ կռուան գտանել. մածանիլ. շփիլ. շաղիլ. յարիլ. միանալ. հաստատիլ. պնդիլ. փակչիլ, կպչիլ.
Մի՛ կռուիցի ի ձեռին քում ի նզովից նորա։ Զփոշիս՝ որ կռուեալ է ի քաղաքէ ձերմէ յոտս մեր։ Սարդ կռուեալ է։ ի քաղաքէ ձերմէ յոտս մեր։ Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմն. (Օր. ՟Ժ՟Գ. 17։ Ղկ. ՟Ժ. 11։ Առակ. լ. 28։)
Փոշին որ ի ճանապարհէն կռուեցաւ ի նոսա. (Եփր. համաբ.։)
Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ եւ կցեալ իցէ. (Եփր. աւետար.։)
Ժանգ՝ որ կռուի յերկաթ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Ի ցօղոյ անկեալ զխոտով կռուի. (Խոր. աշխարհ.։)
Օծ իւղովն քրիստոսի, զի մի՛ կռուեսցի (ի) քեզ ձեռք ախոյանին. (Եղիշ. խրատ.։)
Զի մի՛ կռուիցին կամ զետեղիլ ի նմա ոտք թագաւորին բնակութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Զաղտեղութիւն մեղաց, որ կռուեալ էր ի բնութիւնս մեր, եւ ի նմին միացեալ, ոչ զօրէն փոշւոյ, այլ կպրաձիւթոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Պանիրն ի բերանն աճէ եւ կռուի. (Կանոն.։)
parietary, pellitory.
cf. Կռուփ.
Ցուցեր զտանջանս քոյոց սրբիցն ի քո մատնեալ ի տանջանս կռփահարութեան. (Ագաթ.։)
cf. Կռփամարտ.
πυγμή pugnus, pugna. Բռնամարտիկ, եւ Բռնամարտութիւն. ազգ ըմբշամարտութեան՝ կռուփս տալով, կամ բռնցի եւ մուրցացի բախմամբ.
Յաւելաւ կռփամարտիկն։ Զկռփամարտիկ օնսն եդ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի տեսարանի աշխարհիս ո՛չ զոդւոցն ուսուցեալ հրահանգս, կամ զոլոմպիականն, զկռփամարտիկ. (Սարկ. քհ.։)
who strikes with the fist;
who uses harshly.
Նմա տուաւ հրեշտակ կռփիչ սատան. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Խաւարն թանձրամած՝ կռփիչ խաւարելոցն կռամոլութեամբ. (Նախ. ել.։)
Գթութիւնն կռփիչ հպարտութեան. (Յճխ. ՟Ժ։)
Կռփիչ հանապազորդեան՝ գլխոյ գագաթան հպարտացեալ չարագործին շերտս այս տաշեցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Իշխանն կռփիչ է չարաց. (Եփր. հռ.։)
Եղիա կռփիչ իսրայէլի։ Ճրագ լուսատու՝ կռփիչ խաւարի. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Բարկացաւ տէր, եւ ետ նոցա կռփիչս (զայլազգիս). (Տօնակ.։)
Կռփիչ եւ շլացուցիչ տկար աչաց լինի պայծառութիւն արեգական. (Ճ. ՟Գ.։)
smart, smarting, tingling;
twinge, twitch, sharp pain;
regret, vexation, displeasure, evil, affliction, heart-rending anguish.
• տե՛ս Կիծ։
• ՆՀԲ մեկնում է «կծօղ և կիզօդ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Այտր-նեան, Քննակ. քեր. էջ 309 և աւելի լաւ՝ Meillet MSL 7, 164, յետոյ Աճառ. ՀԱ 1899, 233։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Սլմ. կսկիծ, Մկ. Վն. կոկծալ, Շմ. կսկծիլ, Ագլ. կոկծօլ. Տփ. կսկիծ, կծկիծ, Ալշ. Մշ. կսկիձ, Ննխ. գսկիձ, գսկձալ, Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գըս-գիձ, Զթ. գըսգըձալ, Ասլ. գսգին, գսգիգ, Հճ. գmսգիձ, Ղրբ. կծկծալ «կսկծալ» (նոր ևոկնութեամբ կիծ արմատիս).-Ախց. Խտջ. Կր. նոյն կսկիծ բառը նշանակում է «ափսոս, աւա՛ղ, մե՛ղք» (իբրև բացագան-չութիւն)։-Նոր բառեր են կսկծոց, կսկծաց-նել, կսկծաչոր, կսկծաչորուիլ։-Տե՛ս և յա-ջորդը։
Ի ցաւոյն եւ ի կսկծոյն՝ ազատեցաւ ի գարշելի ցանկութեանցն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
ἁλγηδών dolor, cruciatus եւ այլն. Կծօղ եւ կիզօղ ցաւ մարմնոյ եւ սրտի. ցաւ խայթիչ՝ խոցոտիչ՝ մորմոքիչ. տոչորումն սրտի. մորմոք. աղէտք. սրտցաւութիւն. դառնութիւն. էրուք, սրտի էրուք, խշխշուք.
Հարուած կորճի՝ սաստիկ ընդ ամենայն մարմինն կսկիծ (կամ կսկիծս ընդ ամենայն անդամսն) արկանէ մինչեւ ի սիրտն. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ եւ Եփր. գող.։)
Եթէ զաստի հրոյս կսկիծ չկարէ ոք բանիւք պատմել, ո՞րչափ եւս առաւել զայնր հրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Ահագին խորովումն, աննման կսկիծք։ Ահեղ աղետիցն կսկիծն եւ մորմոքումն. (Եփր. խոստ. եւ Եփր. քրզ.։)
Բարձք յանախորժ ցրտոյն ջարդելով՝ անժուժկալի կսկծիւ (կամ անժուժալի կսկծիւք) կարկամեսցին. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Ի դառն կսկծիցն եւ ի չարաչար սգոյն մեռանի. (Օրբել.։)
Ախտից ինչ ցաւք, վնասուց կսկիծք. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Զկսկիծ շրթանց, զպասքել լեզուի։ Այլ իմն կսկիծ դժնդակ՝ սրտի. (Նար. ՟Ի. ՟Ի՟Է։)
Բողոք անուանէ զկսկիծ սրտին, եւ զտառապանս մարմնոյն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Դեզ առաւել ունի յինքեան զօգուտ քան զկսկիծ։ Անյագաբար համբուրէր, ի կսկծոյն մորմոքէր. (Ոսկիփոր.։)
ԿՍԿԻԾ. ա. որպէս Կսկծեցուցիչ. կծու.
Մաղձաբար ամանոյն զկսկիծն զայն եւ զխածանող նիւթս համոց ի ճնշելոյ (կամ հասուցելոյ). (Նիւս. կազմ.։)
smarting, poignant, sharp, acute;
bitter, mournful, sorrowful, painful, woeful, sad;
painfully.
Դառնագին. ցաւագին.
Զմանուկ տըղայդ քո զբաղձալին՝ այլ ո՛չ ողբաս կըսկըծագին. (Շ. մխիթ.։)
cf. Կսկծագին.
Լի կսկծիւք, կամ կսկծելի, աղետալի.
Եւ ո՞վ կարէ պատմել զկսկծալի կոծն եւ զկական. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
caustic, biting, very painful, vexatious.
Կսկծանօք կծանօղ, կամ կծեալ. մորմոքիչ. մորմոքելի.
Մարմաջեցուցանէր զնոսա. այս էր՝ որ կսկծակիծ եւ վիճելի առնէր այնուհետեւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
biting, cutting, satiric, poignant, tart;
witty, sarcastic, mordacious, keen, venomous, taunting, virulent, grievous, harrowing;
բանք —ք, keen words, bickering, teazing, taunt, rub, wipe.
Որ տայ կսկծիլ մարմնոյ կամ սրտի. մորմոքելի. մորմոքիչ. կսկծեցուցիչ. զկծեցուցիչ. դառն. ցաւագին. խշխշըցնելու, խշխշցընօղ, սիրտ տաղելու, էրօղ, տաղօղ.
Բանս կսկծելիս թշնամանաց։ Բանիւք նախատանաց կսկծելեօք. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 34։ ՟Ժ՟Բ. 14. (յն. ըստ իմաստից։))
Սահմանս (բանից) կսկծելիս։ Կսկծելիս կիրս։ Կոծ կսկծելի. (Նար. ՟Ե. ՟Է. ՟Ի՟Զ։)
Եւ այս եւս կսկծելի (է՝ տեսանել զայլս փրկեալ, եւ անձն դատապարտեալ). (Իգն.։)
Զկսկծելի տուգանս. (Վրդն. յանթառամն.։)
Բեռինս ծանրութեան աղի ի վերայ ողինն՝ դժուարակիրս եւ կսկծելիս՝ բարձեալ բերէր. (Երզն. լս.։)
cf. Կսկծելի.
ԿՍԿԾԵՑՈՒՑԱՆՈՂ ԿՍԿԾԵՑՈՒՑԱՆՈՂԱԿԱՆ ԿՍԿԾԵՑՈՒՑԻՉ. δάκνων, δακνώδης mordax, pungens. Որ կսկծեցուցանէ. մորմոքիչ. կծանօղ. կսկծցընօղ, կճօղ.
Զայս կսկծեցուցանօղ ինքնաբանական նախատինս։ Զայս յանդիմանութեան դատակնիք կսկծեցուցանողականս բանի։ Անիծք ... կսկծեցուցիչք եւ մարմաջողականք. (Նար. ՟Հ՟Բ. ՟Ի՟Բ. ՟Կ՟Թ։)
Զկսկծեցուցիչ բնութիւն աղին ի բաց եդաք. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
to be in pain, in sorrow or affliction;
to grieve, to take to heart, to mourn for, to feel very sorry, to be too much vexed;
to repine at.
δάκνομαι mordeor, pungor, molestia affligor. Կսկիծ կրել. կրել զցաւ ի մարմնի՝ մանաւանդ ի սրտի. մորմոքիլ. տոչորիլ յերեսաց տխրականաց եւ մախականաց. խշխշիլ, երիլ մրկիլ.
Ոչ տացէ քեզ կսկծել, եւ ոչ տրտմիլ ինչ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 21։)
Շփեցէք լհարուածսդ, զի այնպիսին առաւել կսկծեսցի. (Ճ. ՟Ա.։)
Վասն առաջին ընդարձակութեանն իւրեանց եւ լիութեանն պատմեալ ծանուցանէր նոցա, զի առաւել եւս կսկծիցին. (Նչ. եզեկ.։)
Միշտ այնպէս ընդ այլոց բարիս կսկծէին. (Երզն. մտթ.։)
pinch;
— տալ, to pinch.
testator.
διαθέμενος testator, testamentarius. Գրօղ կտակի. տանուտէր որ առնէ զկտակ.
Ուր կտակ է, հարկ է զմահ ի մէջ բերել զկտակագրի։ Զիա՞րդ իցէ հաստատուն, մինչ կտակագիրն կենդանի է. (Եբր. ՟Բ. 16. 17։)
Կտակագիրք կամօք իւրեանց գրեն, եւ կամօք դարձեալ լուծանեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Վասն դաշնաւորութեան կտակի, եւ կտակագրացն դիմաց. (Մխ. դտ.։)
Եւ իբրեւ Նօտար՝ գրիչ կտակի.
Զկտակագիրսն առ իւր նստոյց. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ Օրինագիրն աստուած տուիչ տախտակաց ուխտի.
(Սուրբ կոյս) կտակագրին տապանակ, անճառ լուսոյն աշտանակ. (Գանձ.։)
ԿՏԱԿԱԳԻՐ, գրոյ, գրով, կամ գրի. գ. διαθήκη testamentum. գիր կտակի. որ եւ Կտակ. անդարձագիր.
ոչ գոյ անդ մահ՞ եւ ոչ կտակագիր։ Առնէր կտակագիր։ Եբեր առ նա կտակագիր հռոմայեցւոյ ընտանւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։ Սոկր.։ Վրք. հց. ՟Է։)
Մարդ եթէ մեռանի առանց կտակագրի։ Թէ չառնէ կտակագիր, եւ այլն. (Մխ. դտ.։)
weaving.
Մանելն կամ նիւթելն զկտաւ.
Մանել ասր եւ կտաւ ... ձեռն ոչ ձգի դատարկ, այլ ի կտաւամանութիւն. (Լմբ. առակ.։)
cf. Կտաւեայ;
շապիկ —, linen shirt;
—ք, linen.
ԿՏԱՒԵԱՅ ԿՏԱՒԵՂԷՆ ԿՏԱՒԻ. λίνεος, λινοῦς lineus. Որ ինչ է ի նիւթոյ կտաւոյ. կտաւէ, կտաւ.
Անդրավարտիս կտաւեայս. (Ել. ՟Ի՟Ը. 42։)
Վահանակ կտաւեայ։ Կտաւեայ հանդերձից. (Նախ. ել. եւ Նախ. ղեւտ.։)
Խորան կտաւեայ ի ձեւ եկեղեցւոյ շրջեցուցանէին. (Վրդն. պտմ.։)
Կտաւեղէն պատմուճան, կամ կապարան (այսինքն պատանք). (Փիլ. քհ. ՟Ա։ Մամբր.։)
Պատմուճան կտաւի։ Անդրավարտիս կտաւիս։ Գօտի կտաւի։ Խոյր կտաւի։ Ձորձ կտաւի։ Յասուեաց եւ ի կտաւեաց՜ սփածանելի կտաւի. (եւ այլն. Ղեւտ. ՟Զ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Զ։ Եզեկ. ՟Խ՟Դ. 17։ Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
Կտաւի շապօք. (եւս. Պտմ. ՟Զ. 36։)
Պետրոս զանօթն կտաւի իջեալ տեսանէր. (Խոսր.։)
Կտաւի զգեստ. (Լմբ. պտրգ.։)
small grain.
ԿՏԻԿ. Կուտ փոքրիկ կամ հատեալ ընդ մէջ. հատ. հատիկ. ունդ. սերմն.
Որպէս եւ մրջեան ... ընդ երկու զհատն կտրելոյ զկտիկն յորջէ անտի, եւ ցամաքեցուցանելոյ. (Եզնիկ.։)
scallop.
• «շերտաւոր պատեանով մի տեսակ խեցեմորթ» Վեցօր. 140. գործածուած է մի-միայն մի անգամ՝ յգ. կտինք ձևով. «կոն-քըն և կտինքն և կոքղիք և ստրոմք»։
• = Յն, ϰτενες (յոգնակի), որի եզակին է ❇είσ «սանտր. 2. սանտրաձև մի խեցե-մորթ»։-Հիւբշ. 360։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
Բառ յն. գդի՛ս, գդէ՛նէս. κτείς, κτένος յոքն. κτένες pecten, et conchae quaedam marinae. Սանտր, եւ սանտրաձեւ պատենիւ կամ շերտաւոր կեղեւով խեցեմորթ. թարագ.
Որ խեցեմորթն կոչին. այսինքն կոնք, եւ ստինքն, եւ կոքղիք. (Վեցօր. ՟Ե։)
dung, muck.
• «խուսարկութիւն, փնտռտուք». առ-բատ առանձին անգործածական, որից կազ-մուած են կտտել «մանրազնին կերպով ոռն-նել, պրպտել, խուզարկել» Նար. երգ. 308 Վստկ. մանրակտիտ առնել «մանրամասն քննել» Ագաթ. Կորիւն։-Տե՛ս և կտուտ։
• (սեռ. կտտի) «անասունի աղբ» կանոն։
• ԳՒՌ -Շմ. სտիտ. Ղրբ. կտէտ «կատուի, ոչխարի, մկան աղբ». որից -որ մասնիկով՝ կտտոր Ալշ. Ախց. Երև. Ղրբ., կտո՛ւտըր Ագլ. կտտուր Դվ. Կր. Մժ. «այծի, ոչխարի, ուղ-տի աղբ». փոխաբերութեամբ ունինք Ղրբ. կտէտ «շատ մանր պտուղ»։ Նոր բառեր են՝ կտտահոտ, կտտել, կտտորել, կտտենի, կը-տըտուրենի «մանր միրգ տուող ծառ»։
Ծիրտ. աղբ կենդանեաց. կու. քակոր.
Ի սուրբ կենդանւոյ միզէ, կամ ի կտտէ ի պատճառս դեղոյ առնու. (Կանոն.։ (Այլ է եւ Կտուտ։))
portion, dowry, dower.
προΐξ dos. Օժիտ, պռոյգ. ըռզակ. ճէհիղ.
Չիցէ՞ ձեռնահաս (հարսն) թախանձս եւ կտիրս ի մէջ բերել. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
to become furious, to give up to a frantic transport;
to become mad with love, passionate, frenzied with desire or lust;
to tickle, to titillate;
to be in rutting, in pruriency.
βακχεύομαι, γαργαλίζομαι, παραπαίω, μαίνομαι bacchor, desipio, insanio. Կատաղիլ. մոլիլ, մոլեգնիլ՝ մանաւանդ ի ցանկութիւս մարմնոյ. անկղիտանալ. եւ Խտտղիլ. գրի եւ ԿՏՂՄԻԼ.
Երիտասարդ մոլեգնեալ կտղեալ ի մարմնոյ ցանկութիւնս։ Մոլեցին կտղիցին եւ աւելի քան զդէպն ջեռնուցուն։ Այնպէս մոլիմք եւ կտղմիմք, զի ո՛չ թէ մոլիցիմք՝ իմանամք։ Յորժամ համարի զգաստանալ, յայնժամ առաւել մոլի եւ կտղի. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
sheep-shearer;
paring-knife.
κείρων tondens. կտրօղ, այսինքն խուզօղ խաշանց.
Իբրեւ որոջ առաջի կտրչի անմռունչ կայ. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Եւ գործի կարելոյ. յօտոց. կտրոց. դանակ.
cutlery.
cf. Կտցումն.
young-cock.
to be enticed to evil;
to be impelled by evil.
ԿՐԱԲԵՐԻԼ. Կրեալ բերիլ. վարիլ.
Դժմիտքն կրաբերին ի չարէն. (Երզն. քեր.։)
calcination.
Կիր կամ կրով գործելն. քիրէճ շինելը, քիրէճ բանեցնիլը.
Յօրինակեալ քարագործ աւազամած կրագործութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
calcium.
burning embers, live-coal.
Աճիւնախառն կրակ. գազազ. քէօղ.
Կրակամոխիր շաղախեալ գազախով արկին ի քիթսն. (Ճ. ՟Զ.։)
that is composed of, or has many tunes;
harmonious, melodious.
Բազմանուագ ձայնիւք (կենդանիք) զերաժշտականացն վերաթուեն նուագ. (Սհկ. արմաւ.։)
that has many names.
Մի գոլով (Աստուած) բազմանուն է ըստ կրիցն. (Արիստ. աշխ.։)
Իսկ բազմանուն , ասելով, ես եմ որ էն , կեանք, լոյս, Աստուած, ճշմարտութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Զբազմանուն զամենազօրն (Աստուած,) զմիադիմի հաստատութիւնն ... (որ) կոչի բարերար, արդար, ամենակալ եւ այլն. (Կոչ. ՟Զ։)
Բազմանուն՝ Քրիստոս, եւ մի որդի. մի, եւ բազմանուն։ Մարմին եղեալ՝ բազմանուն եղեւ։ Ըստ տնօրէնութեանն բազմանուն է (Քրիստոս). (ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։ Լմբ. յայտն.։)
Յորժամ քննեմք ըզբազմանուն խաչիս նշան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Բազմանուն ասէ զչարն՝ ըստ զանազան գործոցն անուանելով. (Նիւս. երգ.։)
Բազմանունք են (կամ բազմանուն կոչին) որք սահմանաւ հաղորդին, եւ անուամբ տարբերին. (Դամասկ.։)
trembling;
mutable.
πολυκίνητος qui multiplici motu agitatur, volubilis Որ ստէպ շարժի կամ փոփոխի. դիւրափոփոխ.
Իշխելն (առ մարդիկ) ե՛ւ բազմաշարժ, եւ բազմացնոր. իսկ նորայն (այսինքն Աստուծոյ՝) անաշխատ ... անշարժ ... զամենայն շարժէ. (Արիստ. աշխ.։)
Առ ի յախտից (այսինքն ի կրից) բազմաշարժից վտանգեալք. (Դիոն. ածայ.)
Ի տեղւոյ ի տեղի շրջին բազմաշարժ աչօք՝ շուրջ հայեցուածովք խնդրեն զտենչալին. (Ոսկ. ի զաքէոս.։)
laborious, that loves work, that has worked much;
laborious, painful, heavy, difficult, hard;
laboriously, with much difficulty and work.
Ուր իցէ աշխատութիւն շատ. բազմավաստակ. շատ աշխատանքով.
Բազմաշխատ քրտամբք փայլէր։ Բազմաշխատ քրտամբք երկոց զհարկաւոր պէտս մարմնոցնվճարէին. (Յհ. կթ.։)
Որպէս այն առաջին շինուածն անմտութեան բազմաշխատն եւ դիւրակործանն. (Լաստ. ՟Ի՟Դ։)
that does many favours, that gives bountifully;
that abounds in favours.
Որ բազում ինչ շնորհէ. բազմապարգեւ. շատ պախշիշ տւօղ.
Որ երկայնամիտ՝ բազմաշնորհ՝ ամենակեցոյց. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
ԲԱԶՄԱՇՆՈՐՀ. Բազում շնորհօք ճոխացեալ. շնորհալի. պէսպէս շնորհաց ընդունօղ կամ պարունակիչ.
Եւ ես ի զանազան եւ ի բազմաշնորհ բառացութեամբ տեղւոջ միջակացեալ. (Պիտ.։)
Բազմաշնորհ ի գիտութիւնս գրոց սրբոց. (Ասող. ՟Գ. 7։)
very wicked.
κάκιστος, κακοήθης pessimus, malignus Բազում չարեաց առիթ կամ գործօղ. կարի յոյժ չար. լի չարեօք. շատ գէշ. չարիքը շատ, չարին չարը.
Բազմաչար է պոռնկութիւն. (Յճխ. ՟Ը։)
Զտեղի թատերցն զժողովն բազմաչար։ Ի մի՛տ առ զբազմաչար հնարս թշնամոյն։ Հեռանալ ի բազմաչար ախտից. (Մանդ.։)
Եկեալ ի միտսն՝ յիշեաց զբազմաչար մեղս իւր. (Հ. յունիս. ՟Ժ.։)
Կարապետ բազմաչարպատրողյին. (Բենիկ.։)
immense, vasty.
Մեծ ըստ քանակին, կամ ըստ տարածութեան, եւ ըստ թուոյ. եւ Ունօղ զնմանութիւն բազում գրուաց.
Խմոր եղեւ նա հաւատոյ քարոզութեանն, եւ միացոյց ի հացն կենաց զբազմաչափ բնութիւնս մարդկան. (Պրոկղ. ոսկ.։)
furnished with many eyes.
πολυοφθάλματος, πολύομμα, -ατος pluribus oculis praeditus Բազում աչս ունօղ. լի աչօք.
Բազմաչեայ քերովբէք. (Շար.։ Դիոն.։)
Երեւի անտեսանելի՝ որ արար զբազմաչեայս. (Եպիփ. թաղմ.։)
Կոյր է բազմաչեայն, որ ի սնոտիսն բազում աչօք հայի. (Նիւս. երգ.։)
cf. Բազմաչեայ.
Յաճախք ի գիտութիւն իմաստալից ըստ բազմաչեան գոլոյ։ Բազմաչեան գոլ, եւ ի թիկանց կուսէ ունել զաչս. (Շ. հրեշտ.։)
Աթոռք անքընին, քրովբէք բազմաչին, սրովբէք սրբային. (Գանձ.։)
well adorned, embellished.
Բազում իրօք պաճուճեալ. ուր իցեն բազում պաճուճանաք եւ զարդք եւ յօրինուածք. խիստ զարդարուն.
Բազմապաճոյճ զարդարանօք պճնեալ զինքն կազմեաց որոգայթ. (Պիտ.։)
Բազմապաճոյճ բանք, կամ առակագրութիւնք. (Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Խ՟Ը։)
very clear, brilliant, most illustrious.
λαμπρότατος, εὑφεγγής splendidissimus, lucidus Յոյժ պայծառ, լուսաւոր, մեծապայծառ. յստակ. մաքրափայլ. փայլուն՝ սիրուն.
Ցուցանելով զբազմապայծառ նմա պատրաստեալ պսակ։ Բազմապայծառ կուսութեամբ. (Խոր. հռիփս.։)
Բազմապայծառ գնդիւք՝ վերին զօրականօք. (Ոսկ. ի նեռն.։)
Իբրեւ զարեգակն բազմապայծառ. (Վրդն. օրին.։)
Զբազմապայծառ կեանս աշխարհի սիրեցին. Գովել զկազմութիւն եւ զհացտուն՝ վասն բազմապայծառ պատրաստութեանն. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. տեսական.։)
very bashful.
Պատկառեալ յոյժ. ամօթով լի. ամօթապարտ.
Զիա՞րդ յաւելից զնոյն գովութիւն՝ աղաչաւորս բազմապատկառ. (Նար. կ.։)
to multiply;
to repeat.
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԵՄ. որ եւ ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. πολλαπλασιάζω multiplico Բազմապատիկ առնել. բազմացուցանել իւրք օրինակաւ. առաւելուլ. յաճախել. շատցնել, էւելցնել, վրայ դնել.
Առ ինքն բոլոր միանայ, եւ ոչ յինքն՝ մտեալ, եւ բազմապատկացուցեալ զինքն նուազէ զիւրն միութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Քրիստոս վէմ բազմապատիկ, որ բազմապատկեաց զինքն՝ վէմ կոչելով զՍիմոն, եւ նա զամենայն հաւատացեալսն. (Տօնակ.։)
Հատուցանէ բազմապատկելով։ Զբազմապատկեալ չարութիւն նոցա. (Վրդն. ծն.։)
Հազարս հազարաց ասեն, եւ բիւրս բիւրոց գոլ, զառ ի մէնջ ծանրագոյնս թիւս զինքեամբ շուրջ պատեալ եւ բազմապատկեալ. (Դիոն. երկն.։)
Կամ Բազում անգամ կրկնել, երկրորդել, յեղյեղել. ստէպ ասել եւ յիշատակել.
Բազմապատկեն զ՝ի բով արկանելն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Դ։)
Մոռացա՞ւ Աստուած զանուն քո, եւ յիմ բազմապատկելո՞յն կարօտի վերստին յիշել. (Լմբ. պտրգ.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿԵԼ. Ըստ թուաբանութեան Բազմացուցանել զթիւ թուով.
Ամենայն թիւ բազմապատկելով՝ մեծ թիւ բացակատարէ, քան զշարադրելով (գումարմամբ). ո՛րդոն, երիցս երեք՝ ինն, եւ երեք եւ երեք՝ վեց. ահաւադիկ բազմապատկելով՝ մեծ թիւ արար՝ ինն. քան թէ զշարադրելով՝ որ է վեց։ Իսկ երկեակդ ո՛չ այդպէս. քանզի բազմապատկելով եւ շարադրելով՝ զնոյն թիւ բացակատարէ զչորս. երկիցս երկու՝ չորք. երկու եւ երկու՝ չորք. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Բազմանկար.
πολυπρόσωπος multas habens facies, multiformis Իբրու Բազմադիմակ. բազմադիմի. բազմադէմ. բազմօրինակ. շատ երեսով՝ կերպարանքով, շատ կերպ.
Բազմապատկերք են, զի այսպէս ասասցուք, արիոսի եւ եւնոմիոսի աղանդոցն մոլորութիւնք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զի ի դէմս բազմած բազմասեզեխն րահաբու ... նկարագրեսցի խորհուրդ բազմապատկեր եկեղեցւոյ ... որ հանդերձեալ էր օտարանալ յամենայն կռոց. (Եփր. յես.։)
cf. Բազմապատկիչ.
that gives or is given abundantly.
Տուիչ զանազան պարգեւաց. առատ ի պարգեւս.
Բազմապարգեւ բարութիւնս նմա խոստանայր. (Յհ. կթ.։)
Զամենալից շնորհս բազմապարգեւ քո ողորմութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
that contains much;
multitudinous, much.
Որ բազում ինչ պարունակէ. բազմապատիկ.
Եւ սա (Կայէն) առաջնորդ բազմապարունակս չարեաց եղանի. (Պիտ.։)
that owes much;
much obliged.
Որ ունի զբազում պարտիս. պարտապան բազմօք. բազմամեղ. շատ պարտքի տէր.
Կինն մեղաւոր բազմապարտն. (Մծբ.։)
that abounds in fruit, that produces much, fruitful.
πολύκαρπος fructuosus, faecundus Որ բերէ պտուղ բազում. բերրի. պտղալից. պտուղը շատ.
Զնորատունկ հոգեւորական այգին ցուցանելով՝ բազմապտուղ զնոյն գործեցեր. (Ոսկ. լս.։)
Ծառ բազմապտուղ տնկեաց, զի այնու ազդք կերակրեսցին. (Սկեւռ. լմբ.։)
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք. (Փարպ.։)
painful, fatiguing;
laborious, busy, diligent, careful;
diligently.
Ուր լինիցի բազում ջան եւ վաստակ. բազմաշխատ. յոյժ աշխատալի.
Բազմաջան տաժանմունք, կամ հնարք. (Պիտ.։)
Բազմաջան աշխատութիւն. (ՃՃ.։)
ԲԱԶՄԱՋԱՆ. մ. Բազում ջանիւք.
superabundant.
Յոյժ առատ. յորդառատ. առատաձիր. շատ.
Բազմառատ շնորհօք իւրովք՝ յերանելի հանգիստն ժողովէ. (Յճխ. ՟Գ։)
Սփռել անանկաց մի՛ խնայեսցուք, զի առցուք ի տեառնէ բազմառատս պարգեւօք զարքայութիւնն երկնից. (Եփր. պհ.։)
prostitute.
ԲԱԶՄԱՍԵՂԵԽ ԲԱԶՄԱՍԻՂԵԽ. Պոռնիկ կին, որ ունի զբազում սեղեխս, կամ զհոմանիս.
Զի ի դէմս բազմաստուած բազմասիզեխն րահաբու նկարագրեսցի խորհուրդ. (Եփր. յես.։)
to multiply, to increase by propagation.
Որով մարդկան ազն բազմասեր երկարակեցութեամբ զարգացեալ ծաղկեսցի. (Պիտ.։)
Վասն որոյ փոյթ տարան մեծագոյն երկով տնկել (զորթն), եւ բազմասերել. (Պիտ.։)
Բազմասերութիւն լեալ. (Խոր. ՟Ա. 2. հին տպ.)
Ի սմանէ լցին. եւ այլն։
subject to many faults.
Զթերութիւն վրիպանաց բազմասխալ ձայնի եղկելւոյս. (Նար. ՟Ղ՟Ե։)
that has many branches, boughs or parts.
Թէ զբազմաստեղն գնդաձեւ տեսանես. (Շիր.։)
ԲԱԶՄԱՍՏԵՂՆ որ եւ ԲԱԶՄԱՍՏԵՂՆԵԱՆ. Որ ունի զբազում ստեղունս, այսինքն զճիւղս, զոստս, իրօք կամ նմանութեամբ. բազմաշառաւիղ, բազմաճառագայթ. եւ բազմատեսակ.
Ուստի բազմաստեղն եւ յոքնուղէշ ընձիւղեալ բողբոջք. (Սկեւռ. աղ.։)
Ծագեալ եհաս առաւօտն անստուեր լուսոյն՝ բազմաստեղն լուսով. (Խոր. հռիփս.։)
cf. Բազմաստեղն.
Զբազմաստեղնեան ճիւղսն. (Նար. ՟Խ՟Է։)
Զբազմաստեղնեան դրուագս գրութեան այսմ սոփերի. (Նար. յիշ.։)
pleiades.
ԲԱԶՄԱՍՏԵՂՔ Πλειάς յոքն. Πλειάδες plejades որ եւ ԲՈՅԼՔ կոչին. այսինքն են Համագունդ եօթն աստեղք երեւեալք ի գլուխ կամ ի թիկունս Ցուլ աստեղատանն, որոց վեցք առաւել պայծառափայլք.
Որ արար զբազմաստեղսն։ Խելամո՞ւտ իցես կարգի բազմաստեղաց. (Յոբ. ՟Թ. 9։ ՟Լ՟Ը. 31։)
cf. Բազմաստեղք;
cf. Սայլ
cf. ԲԱԶՄԱՍՏԵՂՔ. իբր ռմկ.
Մինչեւ ի դեկտեմբերի ՟Ի օրն, որ բազմաստղն ընկնի։ Վասն հնձոցն՝ որ ի յելն բազմաստեղացն առնեն. (Վստկ. ՟Ծ՟Դ. ՟Ծ՟Ղ. ՟Հ՟Ը. ՟Ճ՟Ժ՟Թ։)
ԲԱԶՄԱՍՏՂ. որպէս Սայլք երկնից եօթնաստեղեան. մեծ եւ փոքր արջք.
Հրեղէն նշան երեւեցաւ յերկինս մերձ ի բազմաստղն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի. (այն է Հիւսիսային արշալոյս կոչեցեալն։))
polytheist;
բազմաստուածք, idols, cf. Կուռք.
Հեթանոսք կուրացեալ էին ի բազմաստուած մոլորութիւնն. (Զքր. կթ.։)
ԲԱԶՄԱՍՏՈՒԱԾ πολύθεος qui multos deos colit որ եւ ԲԱԶՄԱՍՏՈՒԱԾԵԱՆ, (անձն, մանաւանդ՝ դէն նորա) Որ ընդունի եւ պաշտէ զբազում Աստուածս, կամ զկուռս. եւ որ ինչ սեպհական է այնմ մոլորութեան. հեթանոսական.
Ի հաւատալոյ անտի (ի մի) յԱստուած՝ բազմաստուածոց մոլորութիւնս կարճեմք. (Կոչ. ՟Ը։)
Բազմաստուած կարծիք՝ եւ ընդ ականջս մի՛ հարցի։ Ի Բազմաստուած կարծեացն ոչ կացեալ ի բաց. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
Ոչ կարացին փոքր գիտութեամբն հասանել ի մեծ գիտութիւնն՝ վասն բազմաստուած մոլորութեանն. (Իգն.։)
ԲԱԶՄԱՍՏՈՒԱԾՔ, ոց. գ. Բազմութիւն սուտ աստուածոց. դիք հեթանոսաց. կուռք.
Յաղագս երկրպագութեան բազմաստուածոցն քոց։ Մահուամբն իւրով զբազմաստուածոց խռովութիւնն խաղաղացոյց։ Բագինք բազմաստուածոցն կործանեցան։ Իմ թագաւորութիւնս ի բազմաստուածոցն տուեալ է ինձ։ Ո՞չ կամիս բազմաստուածոցն զոհել. (ՃՃ.։)
cf. Բազմաստուած.
Այնմ՝ եւ որ բազմաստուածեան պաշտամունսն մուծին՝ վկայեն. (Եզնիկ.։)
Ի բազմաստուածեան մոլորութիւն՝ իբրեւ ի գբի ինչ եւ ի ներքին վիրապի (կապեալք). (Սեբեր. ՟Գ։)
mercantile.
Ուր իցէ տեղի բազում վաճառաց, որպիսի են ծովեզերեայ քաղաքք. առուտուրը շատ.
Զբազմավաճառ քաղաքսն դիտեն, եւ զշահաւէտսն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
that relates many things, polyhistor.
πολύϊστωρ polyhistor Բազմապատում. բազում վէպս գրող, կամ ճառօղ զբազում իրաց, մատենագիրն՝ եւ մատենագրութիւն իւր.
Ամբարեաց ի մեղուանոցի այդր ի բազմավէպ մատենագրաց. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Բազմավէպ գրութեամբ ճառեցին. (Գր. տղ.։)
Զելլենացւոց զբազմավէպ առասպելաբանութիւնս. (Մագ. ՟Խ՟Դ։)
Այլ առաւել է իբր մականուն Աղէքսանդրի ուրումն հին պատմագրի.
Ի բազմավէպն Աղաքսանդրեայ։ Զայս բազմավէպն Աղեքսանդրի գիրք պատմեն։ Զոր ի նմին իսկ մատենի եհար բազմավէպն։ Բազմավէպն միաբան ըստ Մովսիսի գրոցն յիշէ։ Զայս՝ բազմավէպն։ Աղեքսանդրի բազմավիպի՝ վասն ջրհեղեղին։ Միաբանս բազմավիպին գայ։ Զայս ըստ բազմավիպին. եւ այլն։ (Եւս. քր. ՟Ա։)
Այլքն ի պատմագրեաց, զբիւռոս (այսինքն զբերոսայ) ասեմ, զբազմավիպէն (զաղեքսանդրէ), եւ զաբիւդենեայ. (Խոր. ՟Ա. 3։)
much wounded, that has many sores.
Որ ունի յանձին զբազում վէրս. վէրքը շատ.
Պօղոս՝ մարդն վիրաւոր, եւ բազմավիրաց բժշկօղն. (Ճ. ՟Գ.։)
Ո՛վ ճարտար բժիշկ եւ համառօտագեղ, ողջացս եւ զիս զայս բազմավէր հիւանդս. (Տաղ.։)
very perilous, dangerous.
Ի ծուփս բազմավտանգս ալէտանջ հողմոց. (Նար. ՟Ծ՟Դ։ Ըստ այսմ ասի.)
Բազմավտանգ սաստկութիւն վիրաց, կամ հիւանդութիւն, կամ կիրք կարեաց. (Նար. ՟Դ. ՟Ձ՟Գ. եւ ՟Ի՟Գ։)
cf. Բազմասխալ.
Բազում իրօք վրիպեալ կամ վրիպական. բազմասխալ. շատ սխալօղ, սխալական.
tormenting, gloomy, painful, sad.
Լի տագնապաւ. վարանական. նեղիչ.
Արա՛ անդորր ... ի բազմատագնապս հեծութենէ. (Նար. ղ։)
far extended, very extensive.
πολύχωρος capax, spatiosus, amplus Որ տանի յինքեան զբազմութիւն կամ բազում ինչ. ընդարձակ. մեծ.
Որպէս քաղաք ինչ, զի իցէ բազմատար, ազգի ազգի մտիւք՝ որք ի նոյն դիմեալ գան, ընդունելով. (Նիւս. կազմ.։)
Բնութիւնս մեր բազմատար ամենայն (կամ յամենայն) բարութեանց. (Վրդն. երգ.։)
Արարեալ նշանագիրս կարճոտունս եւ բազմատարս. այսինքն որք փակեն յինքեանս զբազում գիրս զորպէս, աշխարհ, այսինքն եւ այլն. եւ նշանագիրք սինէացւոց. (Երզն. քեր.։)
Բազմատարած պատուարք. (Բենիկ.։)
cf. Բազմահմուտ.
πολύπειρος multa expertus Բազմահմուտ. փորձ բազում իրաց.
Որ բազմատեղեակն է, պատմեսցէ զհանճար. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 9։)
cf. Բազմաչեայ.
πολυθεάμων plurima cernens Որ բազում ինչ տեսանէ. սրատես. բազմաչեայ. բազմահայեաց. բազմակն.
Որ բազմատես քրով բէից անտեսանելի. (Տօնակ.։)
Յայտնելով նմա զգերագունիցն իմացութեանց բազմաբերձ եւ զբազմատես զօրութիւնն. (Դիոն. երկն.։)
of many kinds or sorts.
πολυειδής diversas species habens, multarum formarum, varius Որ ինչ ունի զբազում տեսակս կամ տեսիլս. բազմադիմի. բազմակերպ. բազմօրինակ. ազգի ազգի. կերպ կերպ.
Բազմաձեւ եւ բազմատեսակ ի նոցունց յասացելոցն (ի սուրբ գրոց՝ անունն Աստուծոյ) ստեղծանի. (Դիոն. ածայ.։)
Այլեւ հալածչին բանք բազմատեսակք լինէին, որ թշնամանէրն, եւ սպառնայր, եւ ողոքէր։ Վասն բազմատեսակ բարեգործութեանն՝ պարգեւ կոչեմք, շնորհ, եւ այլն. (Ածաբ. մակաբ. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
Զօրէն ծաղկաւէտ մարգաց եւ բուրաստանաց՝ բազմատեսակ յօրինեալ գեղեցկութեամբ. (Պիտ.։)
Ոչ միատեսակ (եզակի) դնէ զպտուղսն, այլ՝ բազմատեսակ (յոքնակի). ծառն մի է, սակայն պտուղս զանազանս եւ ազգի ծնանի. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Բազմատեսակ երփնիւ յօրինեաց. (Նար. խչ.։)
Բազմատեսակ է առաքինութիւնն. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)
Զդառնութիւն բազմատեսակ տանջանաց, զխաւարն, եւ զհուրն, եւ զորդն. (Ղեւոնդ. ՟Զ։)
Ախտաժէտն՝ բազմատեսակ հիւանդութեամբք եւ վիրօք՝ ապաքինեսցի. (Սարկ. աղ.։)
Բազմատեսակ օրինակաւ ունին առ միմեանս զհամեմատութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
πολυειδῶς multipliciter Բազմապատիկ օրինակաւ. (Նիւս. երգ.։)
Յամենայն ի չարագոյն դեղոց հաւաքեն բազմատեսակ (զմահադեղս). (Մագ. ՟Ա։)
Զանազանաբար եւ բազմատեսակ զանճառելի գեղեցկութեան հետազօտելով զվայելչութիւնն. (Նիւս. երգ.։)
very sad, grieved or melancholy;
very vexatious.
Կարի տխուր, եւ տխրական. շատ տրտում.
of many species or kinds;
populous.
Իբր Բազում տոհմականօք լի. բազմազեղ. առատ. πολύχοος, πολύχους late se refundens, copiosus
Հաց ի քաղցեալն անկեալ՝ բազմատոհմ զօգուտն զկինսս տայ. (Բրս. ապաշխ.։)
Ազգի ազգի բազմատոհմ բողբոջք խոտոց։ Այլ եւս բազմատոհմ խոտովք իւրեանց. (Վեցօր. ՟Բ. եւ ՟Է։)
Եւ իբր Բազմամբոխ. ընդունարան բազմութեան.
Բազմատոհմ քաղաքն Նինուէ. (Եփր. պհ.։)
very rich, opulent.
Բազմարծաթ եւ յոքնոսկի ի մէջ շատից էր (Աբրահամ). (Փիլ. իմաստն.։)
Բազմարծաթ շահիւք փարթամանայր. (Պիտ.։)
ingenious, full of cunning, of ingenuity, artful;
polytechnic.
πολύτεχνος, πολυτεχνής multas artes callens, multum artificii habens, et valde artificiosus Հմուտ բազում արուեստից. բազմահնար. ճարտար՝ ոք կամ ինչ. շատ վարպէտ.
Ածեալ լինէին բազմութիւն ... բազմարուեստից հանճարեղաց. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Բազմարուեստ դարմանօք տնօրինէ. (Յճխ. ՟Գ։)
Թագ ոսկի՝ բազմարուեստ յօրինմամբ. (Արծր. ՟Ե. 3։)
of many tribes;
cf. Բազմատեսակ.
πολύφυλος, πάμφυλος in multa genera divisus, cujuslibet tribus Ոյր ցեղն ի բազումս է բաժանեալ. անորիշ ըստ ցեղի.
Իսկ դուք յո՞վ էք յարեալք ... ասացելովքդ՝ (այսինքն ըստ առածին՝) բազմացե՛ղք էք. (Աթ. ՟Դ։)
to augment, to grow, to enlarge, to increase, to multiply;
to accumulate;
to re-inforce;
to fill, to people, to repeople.
πληθύνω multiplico Բազում առնել. բազմաթիւ առնել. աճեցուցանել. յաւելուլ. առատացուցանել. շատցնել.
Բազմացուցանելով բազմացուցից զտրտմութիւնս քո, կամ զզաւակ քո։ Բազմացուցից զքեզ յոյժ յոյժ։ զանասունն նորա բազմացուցեր եւ այլն։ Ըստ ցեղից ձերոց՝ ըստ բազմաց բազմացուցանիջի՛ք. (Թուոց. ՟Լ՟Գ. 54։)
Երկոքին ազդեն, քանակն եւ որակն. քանակն՝ ի բազմացուցանեմն, եւ որակն՝ իբր զաստեղս. (Փիլ. լին.։)
Որ զայս ամենայն առատացոյց՝ մինչ ոչ էր, ունի նա բազմացուցանել զնոյն. (Իգն.)
Բազմացուցեր զուրախութիւն (կոչնոց). (Ագաթ.։)
Չտային նմա բազմացուցանել զխօսսն. (Ճ. ՟Բ.։)
multitudinous, numerous;
plural.
Բազում. բազմաթիւ. շատւոր.
Եղիցի բազմաւոր (յն. բազում) թուով. (Օրին. ՟Լ՟Գ. 6։)
cf. Բազմաւոր.
πληθυντικός pluralis Յոգնական, նշանակիչ բազմաւորի. հակադրեալն միաւորականի, կամ եզականի. շատւոր.
Ամենայն տուրք, եւ պարգեւք. զբազմութիւն շնորհացն եւ պարգեւացն կամելով յայտ առնել՝ բազմաւորական եդ զբանն։ Զի այս սովորութիւն է գրոց, երբեմն զբազմաւորականն՝ միաւորական դնել, եւ երբեմն զմիաւորականն՝ միաւորական դնել, եւ երբեմն զմիաւորականն՝ բազմաւորական. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Բազմաւորական բայք են այսք. դանեմք, կոփեմք, կտրեմք, եւ այսպիսիքն. (Երզն. քեր.։)
Կամ Բազմաւոր. բազմաթիւ. բազմապատիկ. շատ.
Բազմաւորական իմն պահանջէ պէտս ... Բազմաւորական թռչունք. (Պիտ.։)
Պարունակեալ զբազմաւորական գաւառս աշխարհին. (Կաղանկտ.։)
իբր Յոգնակի.
Բազմաւորականս ասաց (փառաւորեցէ՛ք), զի ի դէմս բազմաց էր. (Լծ. ածաբ.։)
Մեծն Դաւիթ՝ բազմաւորական զանունս զայս (հովուութեան) ի կիր արկանէ. տէր հովուեսցէ զիս. որ հովուեսդ Իսրայէլի. եւ այլն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
very shiny, bright, brilliant.
Շիջուցին յինքեանց զբազմափայլ ճառագայթն աստուածպաշտութեան. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Աշտանակ բազմափայլ լուսոյն. (Խոր. հռիփս.։)
Ծանուցանէր զշողումնն որպէս զբազմափայլ գործս լուսաւորութեան առաքինի մարդոյ. (Փարպ.։)
Մախայր ընդ նմա վասն բազմափայլ շնորհաց հոգւոյն՝ որ բնակեալ էր ի նմա. (Վրք. ոսկ.։)
very experienced, practised.
Բազում իրօք փորձ եւ հմուտ, ներհուն.
Ուսաք ի բազմափորձ մարդոց. (Շիր.։)
Յերկարելովն ի բազմափորձ կենցաղոյս յորոգայթսն. (Լմբ. իմ.։)