very poor, wretched, miserable, pitiable.
ՀԻՔԱԳՈՅՆ կամ ՀԻԳԱԳՈՅՆ. Առաւել կամ կարի հէք. եղկելի յոյժ. թշուառագոյն.
Յոլովագոյնս եւս քան զոր ասացիս՝ հիքագոյնք. (Ածաբ. աղք.։)
Յիւրեանցանման հիգագունիցն։ Քան զամենայն աղէտս հիքագոյն. (Պիտ.։)
Ե՛ւս հիգագոյնս կամեցեալ զմեզ առնել. (Իգն.։)
Եւ ո՞ հիքագոյն քան զթշուառս. (Սկեւռ. աղ.։)
to render unhappy or wretched, to ruin.
misfortune, misery, adversity, wretchedness.
ՀԻՔՈՒԹԻՒՆ կամ ՀԻԳՈՒԹԻՒՆ. Հէք գոլն. թշուառութիւն. ողորմելութիւն. խեղճութիւն.
Նախանձոտն զայլոց թշուառութիւն՝ իւր փառաւորութիւն համարի, եւ զբարիս ընկերացն՝ անձինն հիքութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Յամենայն կողմանց յորդեալ հիքութեանցն վտանկք։ Որ ամենաթշուառ հիքութեանցն եղանի պատճառ։ Եղկելիք յոյժ, եւ լի հիքութեամբ։ Կենազրաւ հիքութեամբ (այսինքն ողորմ մահուամբ). (Պիտ.։)
Ամենայն հիգութեան առիթ զսա գոլ ասէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Յայսպիսի անհնարին հիքութիւնս կապեմք զանձինս մեր։ Յուշ առնէ նոցա զառաջին հիքութիւնն իւրեանց եւ զանարժանութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ը. եւ Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
obedience, docility, deference, pliancy;
ի — ածել, to render docile or obedient.
ՀԼՈՒԹԻՒՆ ՀԼՈՒՈՒԹԻՒՆ. Հլու գոլն. լսողութիւն. ունկնդրութիւն. հնազանդութիւն. անսացողութիւն հեզութեամբ.
Գործիցէ քաջ հլութեան ասպարէզ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զի փայտին տարալսողութիւն ի ձեռն փայտին հլուութեան բժշկեալ. (Իրեն. առ Լեհ.։)
omophagy;
ferocity.
ὡμοφαγία esus crudarum carnium. Ուտելն զհում միս. հմակերն գոլ. գազանութիւն.
Նմանեցուցին օրէնքն ի ձեռն վայրենի գազանացն զաւազակացն հմակերութիւնս յայտնել. (Մեկն. ղեւտ.։)
Նոցայոցն հմակերութեանց լիցի որս. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Հմայք.
Կախարդութիւն, եւ հմայութիւն։ Այլեւ ծննդեամբ հմայութիւնս առնեն. (Կանոն.։)
Զայս տեսակ հմայութեան եւ գոռոզն այն գործէր։ Տեսիլ նանրութեան եւ հմայութեան. (Նչ. եզեկ.։)
rawness, crudity;
cruelty.
(լծ. յն. օմօ՛դիս ). ὡμότης cruditas եւ crudelitas. Հում գոլն. խակութիւն. եւ Գազանութիւն. անգթութիւն.
Անմարդութիւն եւ ցուրտ հմութիւն։ Տմարդութիւն եւ հմայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4. 14. 36։)
great skill or ability.
Կատարեալ գիտութիւն. ներհուն վարժութիւն.
Տացէ վարդապետաց հմտավարժութիւն. (Գանձ.։)
knowledge, erudition, science, ability;
experience, practice.
ՀՄՏՈՒԹԻՒՆ ἑμπειρία peritia, experientia. որ եւ ՆԵՐՀՄՏՈՒԹԻՒՆ. Հմուտն գոլ. հասու եւ փորձ լինելն. տեղեկութիւն. գիտութիւն. խելամտութիւն. եւ՝ Ճարտարութիւն. վարժութիւն.
Քերականութիւն է հմտութիւն՝ որք (այսինքն որոց) ի քերթողացն եւ ի շարագրաց իբրու բազում անգամ ասացելոց. (Քեր. քերթ.) այսինքն խելամտութիւն սովորական ոճոյ բանաստեղծից եւ մատենագրաց։
Հմտութիւն գիտութեանց, կամ արհեստի։ Նաւորդացն հմտութիւն։ Խելամուտ հմտութեամբ. (Պիտ.։)
Ի հմտութենէ հակառակադրին ոստուցեալ (ի կառաց) յերկիր անկաւ. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Առ հմտութիւն իրին վերաձգեալ ածցիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հմտութւն գրելոցն։ Յորժամ ընդ նոսա հմտութեամբ հակառակիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33. 41։)
learned in the knowledge of antiquities;
antiquary, antiquarian;
—գէտ պատմութիւն, ancient annals.
Գիտակ հին աւանդից եւ պատմութենց.
Հնագիտակք հաստատեցին ի վրաց աշխարհէն լինել պանդուխտ. (Ուռպ.։)
antiquity.
Գիտութիւն հնութեանց կամ հնախօսութեանց.
Երրորդ կարգել զլեզու եւ զհնագիտութիւնս. (Երզն. քեր.։)
paleograph;
ancient historian;
writer of ancient history;
— մատեան, ancient manuscript.
Գրօղ զհնութեանց. հին մատենագիր, եւ մատեան.
Ի հնագրաց պատմութենէ։ Տեղեկացեալ էր ի հնագրաց. (ՃՃ.։)
Տեղեկացեալ էր ի հնագրոցն, կամ ի հնագրացն), եթէ ի վատնեան դաշտի առեալ էր զնահատակութիւն սուրբ գրիգորիս. (Կաղանկտ.։)
paleography.
Գրութիւն զհնութեանց. հնախօսութիւն.
Ջանացաք հաւաքել զհնագրութիւնս. (Խոր. ՟Ա. 18։)
to obey, to submit, to subject oneself.
ὐπακούω obedio, ausculto, obsequor, audio ὐποτάσσομαι subdor, subjicior, subordinor . Հնազանդ լինել. անսալ. ունկնդիր լինել. լսել. եւ Հպատակիլ. ներքոյ անկանիլ. նուաճիլ. մռել, մտիկ ընել, անկաճ դնել, եւ տակը ըլլալ կամ մտնալ.
Հողմք եւ ծով հնազանդին սմա։ Ծառայ էք՝ որում հնազանդիքն։ Հնազանդեցարուք ի սրտէ՝ որում աւանդեցայք յառակ վարդապետութեան։ Եւ դեւք հնազանդին մեզ յանուն քո։ Ընդունայնութեան արարածք հնազանդեցան։ Հնազանդեցա՛յք այսուհետեւ աստուծոյ։ Հնազանդել իւրեանց արանց։ Ազգք հնազանդեսցին ինձ։ Հնազանդեցաւ երկիրդ առաջի տեառն.եւ այլն։
Յոյնք ինձ հնազանդեսցին ի ծառայութիւն. (Ագաթ.։)
Ոչ հնազանդիմ մեքենայից քոց. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Հնազանդելոցն երկբայութիւն ոչ գոյ մտանել յայն հանգիստն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
obedience, submission, subjection;
homage, vassalage;
կրաւորական, կոյր —, passive or blind obedience;
non-resistance;
լաւ է — քան զզոհ ընտիր, obedience is better than sacrifice;
ի — ածել, to reduce to obedience;
գալ ի —, to return to obedience;
ունել ի հնազանդութեան, to maintain or hold in obedience.
Բարւոյ կամացն ծնունդ բարի եւ հնազանդութիւն. (Յճխ. ՟Ժ։)
ὐπακουή, ἑπακρόασις obedientia, auscultatio ὐποταγή subjectio. Հնազանդիլն. հնազանդն գոլ. լսողութիւն. անսացողութիւն. ունկնդրութիւն. հլութիւն. եւ հպատակութիւն. ստորադասութիւն. մռողութիւն.
Լաւ է հնազանդութիւն քան զճարպ խոյոց։ Իբրեւ զորդիս հնազանդութեան։ Ի հնազանդութիւն հաւատոց, կամ արդարութեան, կամ խոստովանութեան։ Որ ի հնազանդութեան կայցեն, կամ իցեն։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Որոց եւ ոչ առ ժամանակ մի անսացաք հնազանդութեանն եւ յն. ստորակարգութեան) եւ այլն։
Հնազանդութիւն որդւոյ հօր՝ զկամացն լրումն ասեն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Այսպէս զօրաւոր է հնազանդութիւն հարց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Ի հնազանդութեան կային զամենայն ժամանակս պարսից թագաւորութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գալ ինքեան ի հնազանդութիւն. (Լաստ. ՟Բ։)
Ոչ խոնարհեալ ընդ հնազանդութեամբ (այսինքն ստորադասութեամբ), ոչ պարագրեալ ընդ փոքրկութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
archaeology.
old, olden, ancient, antique.
Հին աւուրց. որ ինչ է ի բազում ամաց հետէ. բազմամեայ.
Յառաջագոյն զհայրենական հնամեացն նախնւոյն, եւ զիւր կարծեալ աստուածսն՝ չաստուածս անուանեալս. (եւ այլն. Ագաթ.։)
ancient history.
Հին պատմութիւն. եւ Հին օրինակ մատենին.
Հնապատմութեանցն կարի յոյժ հմտացեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Հնապատմութիւն աւետարանին. (Թէոդոր. մայրագ.։)
ingenuity, cleverness, dexterity;
industry, manufacture, art;
չարարուեստ —, machination, plot, contrivance, intrigue.
ἑπίνοια excogitatio, industria, inventum, commentum. Հնարագէտն գոլ. ճարտարութիւն. հնարք.
Յամենայն հնարագիտութիւնս պատահէ նոցա։ Զաղփաղփունք՝ հնարագիտութիւնք մեր։ Սկիզբն պոռնկութեան հնարագիտութիւն կռոց է։ Մարդկան չարարուեստ հնարագիտութիւն. (Իմ. ՟Զ. 17։ ՟Թ. 14։ ՟Ժ՟Դ. 12։ ՟Ժ՟Ե. 4։)
Ըստ հնարագիտութեան արուստիցն։ Հնարագիտութեամբ ուղղեսցէ զբարսն. (Յճխ. ՟Ե։)
Ի հնարագիտութենէ թովչաց. (Եզնիկ.։)
Ուսանէր ի նոցանէ զհնարագիտութիւն յաղթութեանն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Արուեստիւ հնարագիտութեան. (Նար.։ ՟Կ՟Գ։)
Հնարագիտութիւնք քաղդէացւոցն յամօթ լինէին աղօթիւք սրբոցն. (Հարցնափառ.։)
inventor, contriver;
inventive, ingenious, clever;
— լինել, to invent, to contrive, to find out.
Գտիչ հնարից կամ հնարիւք. հնարօղ. որ ճար առնէ. եւ Ճարտարահնար.
Միտումն, որպէս ասեն, արհմն եղեւ հնարագիւտ՝ լինելոյ։ Բարի բարի արարածոցն հնարագիւտ. (Եզնիկ.։)
Յովսէփ հնարագիւտ սովոյն. (Սեբեր. ՟Ը)
Սակաս հնարագիւտ կենաց մարդկան։ Բժշկական հնարագիւտ իմաստասիրութեանց. (Արծր. ՟Ա. 1. 11։)
deceiver, plotter, traitor, artful person.
Իբր Որոգայթադիր. չարարուեստ. մեքենայօղ.
Որոգայթն գաղտնի, եւ հնարադիրն աներեւակի. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
snare, artifice, deceit.
Որոգայթադրութիւն. թակարդ. լար. մեքենայագործութիւն.
Զառ աչս հնարադրութիւնն դժնդակ դիւին. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
to invent, to find means or expedients, to contrive, to excogitate.
ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ ՀՆԱՐԱՒՈՐԻՄ. cf. ՀՆԱՐԵՄ. եւ ՀՆԱՐԻՄ. μηχανάομαι, μηχανεύομαι molior, excogito δύναμαι possum, valeo. ճար ճարակ ընել. եւ ատիկել. եւ ջանալ ամմէն կերպով.
Հնարաւորեա՛, գթութեանց հայր։ Վրիպելոյս ինձ հնարաւորեսցես։ Ունայն զիս առնել հնարաւորեսցի. (Նար.։)
Հնարաւորեաց բնութիւնս իմաստութեամբ (կենդանի մնալ ի յաջորդս). (Շ. ատ.։)
Օդ ոտիցն հնարաւորեն զձեւ կօկաց ի մորթոց այծից. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Հնարաւորեալ առնու զամրոցն։ Ըստ օրինակի կեղծաւորական հիւանդութեանն, զոր առ դերանիկն հնարաւորեցաւ. (Արծր. ՟Գ. 14։ ՟Դ. 2։)
Հնարաւորէ գործել։ Մի՛ հնարաւորիր ամենեւին, թէ կարասցես պատրել (այսինքն մի՛ ի զուր ջանար)։ Միոյ աղջկան ոչ հնարաւորէր (այսինքն չկարէր) յաղթել. (ՃՃ.։)
Հնարաւորեցան (այսինքն մարթացան) ընկալուլ զլինելութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Երկու երկիւղից տեսակս՝ գրեթէ ներհականս՝ հնարաւորիմք (այսինքն կարեմք) իմանալ։ (Պղատ.օրին. ՟Ա։)
Ամենայն մեքենայիւք հնարաւորի ապականել. (Նեղոս.։)
Հնարաւորիւր, եթէ մարթ ինչ էր, գիրկս արկանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ ինչ զիարդ եւ իցէ, ի նախագոյէն ե՛ւ է, ե՛ւ հնարաւորի, ե՛ւ ապրի. (այսինքն հնարեալ լինի հանճարով, գոյաւորի) (Դիոն. ածայ.։)
possibility, feasibility;
invention;
means, expedient.
Հնարաւորն գոլ (ըստ կրկին առման) կարողութիւն, եւ կարելութիւն. կար. հնար. ճար. ճարտարութիւն. ջան.
Անհնար է, եւ գերազանցեալ քան զամենայն հնարաւորութիւն մարդկան. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Գ։)
Դիւթական հնարաւորութիւնս։ Լուաց հնարաւորութեամբ զերեսս նորա։ Ըդ հնարաւորութիւն զարդուցն զարմացան. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ ո՛չ ի ձեռն բանից պատրողաց այժմ մեզ հնարաւորութիւն է կատարել. այսինքն գոյ հնար, կամ հնար է. (Խոր. ՟Ա. 26։)
Փոփոխէ զամենայն անհնարինս ի հնարաւորութիւն. այսինքն ի գոլ կարելի. (Երզն. լս.։)
Իբր Մեքենայագործութիւն. չարարուեստ հնարք.
Զդառնութիւն բանսարկուին, եւ զդժուարալոյծ հնարաւորութիւնս խափանեցին. (Մաքս. եկեղ.։)
to invent, to find out, to imagine a device, to conceive a project, to contrive;
to strive, to endeavour, to exert oneself;
to bend or apply one's mind to, to study;
to counterfeit, to feign;
cf. Հնար.
ἑπινοέω, ἑπιτηδεύω, τεχνάζω, -άω, κατασοφίζομαι excogito, adinvenio, molior, studeo, machinor, sollerter ago, astute ago եւ այլն. Նոր ինչ հայթայթել. ճարտարել. մեքենայել. արուեստակել. գուն գործել. ջանալ.
Զի զայն թէպէտեւ ցանկութիւն շահից հնարեցաւ։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Զի՞նչ եւս բարի հնարեսցիս ի ճանապարհս քո։ Եկա՛յք հնարեսցուք ինչ նոցա։ Նա հնարեցաւ ազգին մերում։ Տեսէ՛ք հնարեցեարո՛ւք մոլորեալքդ.եւ այլն։
Մի ինչ ծնունդ է (ջորւոյ), զոր մարդիկ հնարեցան. (Եզնիկ.։)
Զամենայն հնարս վասն հանգստեան մարմնոյ հնարիմք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Ազգի՛ ազգի վարդապետութեամբ հնարեցաւ զնոցա փրկութիւն. (Նանայ.։)
Զամենայն վասն նոցա հնարի։ Հիւանդաց հնարին առողջութիւն դեղօք. (Մխ. երեմ.։)
Եւ իբր դիմազուրկ. Հնար լինել. մարթել. հնարաւոր գոլ. կարել լինել.
Եւ թէ հնարեսցի՝ զքաղաքն իսկ աւերել ջանայր. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 1։)
Նաւացն տախտակք առանց բազմաց սատարելոյ չհնարին լինել յանօթ պիտանացու. (Փարպ.։)
artful, sly, subtle, cunning, crafty.
Որ հնարս իմանայ. մեքենայօղ, նենգօղ. ճարտար. արուեստակօղ. եւ Արուեստական. բազմաջան.
Մեծ է մարդ, զի պատկեր է աստուծոյ, հնարիմաց արուեստի եւ գիտութեան. (Լծ. ածաբ.։)
Խորամանգն եւ հնարիմացն։ Դեւք հնարիմացք եւ խորամանկք։ Ամենայն նապաստակ նմանապէս հնարիմաց է. (Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Նիւս. բն. ՟Բ։)
Ընդէ՞ր պատճառելով հնարիմացք լինիք. (Աթ. ՟Դ։)
Հնարիմաց հանճարովն գերագոյն էր յոյժ. (Կաղանկտ.։)
Ճարտասանիցն հնարիմաց մանուածք բանից։ Հնարիմաց չարիք, կամ չարութիւն, կամ խորամանկութիւն, եւ վերակացութիւն. (Իգն.։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Արծր.։)
artifice, cunning, trickery, wile, shift, craft.
ἑπίνοια, σόφισμα, πανουργία excogitatio, inventum (maxime) callidum, versutio. Հնարս իմանալն ի նենգել. եւ Խորամանկութիւն. եւ Ճարտարամտութիւն. հնարք. հանճար. վարպետորդիութիւն, վարպետութիւն, խելք.
Բանսարկուին հնարիմացութիւն։ Յամօ՛թ արա զամենայն հնարիմացութիւնս խորամանկութեան սատանայի։ Կեղծաւորութեամբ, եւ անօգուտ հնարիմացութեամբ։ Ի գիւտս հնարիմացութեան։ Բազում հնարիմացութեամբ վարէր զնոսա իբրեւ զօրավար։ Գողացան հնարիմացութեամբ զպտուղն օրհնութեան. (Աթ. ՟Դ։ Եփր. աղ.։ Արծր.։ Բրս. ՟խ. մկ.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Իմաստութեամբ եւ հնարիմացութեամբ յերկինս զվայելսն փոխեսցես. (Տօնակ.։)
Հնարիմացութեամբ կազմեցին զէնս. (Միխ. աս.։)
Ոչ եթէ մարդկային բնութիւնս քան զլուսեղէնսն իմաստագոյնք իցեն, այլ առ հնարիմացութիւնսն ասէ, զի հնարեցան գտանել զապաշխարութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
possible.
Հնարաւոր. իբր Կարելի.
Որ հնարինն է, անհնարի՞ն լինիցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
invention, industry, art.
Հնարելն. հնարք. հնարիմացութիւն. արուեստ.
Որոց ըստ եգիպտական հնարողութեանն կապեալ արկեալ կախարդանօք զդեւ ի շիշ։ Ոչ յաստուծոյ կարգեցան (ջորիք), այլ ի մարդկան հնարողութենէ։ Ո՞րչափ եւս ամենահնարն, յորմէ ամենայն հանգամանք հնարողութեան բաշխեալ են. (Եզնիկ.։)
quinqueremis.
victorious at the pentathlon.
πένταθλος, πεντάθλιος quinque certaminibus vincens. Որ փորձ եւ յաղթօղ գտանի ի հինգ մարտս ողոմպիականս.
Հնգամարտիկն զշմբրոցն լնուն աւազով, եւ առնուն ըստ անձին, զի այնու զբնաւ ոյժն փորձիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
cf. Հնգամարտութիւն.
quinquertium, pentathlon.
quintillion.
pentaedrous.
quintuple;
five times as much.
Մնասն քո արար հինգ մանս, արծաթն քո հնգապատիկ ընտրեալ եւ փորձեալ ի հողոյ. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Հնգապատիկ.
Իբր Հինգ. եւ Հինգերորդ որպէս սեռականն բառիդ Հնգեակ.
Որ զհնգեկին զգայութեամբ գոյաւորեալս, եւ այլն. (Երզն. մտթ.։)
Տաղանդ ընկալաք. գործեսցուք տասնեկի եւ հնգեկի յարգաւորութեամբ. (Սկեւռ. յար.։)
Տեսանե՞ս զխորհուրդ այնր հնգեկի (այսինքն հնգերորդ աւուր)։ Այսմ հնգեկի աւուր հանդիպեալ. (Լաստ. ընթերց.։)
πενταπλοῦς quintuplex. Հինգպատիկ. եւ հինգք մի ըստ միոջէ կամ միանգամայն. հնգեկի. հնգեակ.
Արար դուրս ... եւ սեամս հնգեկինս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 32։ (ա՛յլ ձ. հնգեքինս. իբր հինգեքկինս։))
Հնգեկին անկեանցն. (Մագ. լ։)
Եւ մ. իբր Հնգակի.
Չորեքկին զվկայութիւնն յարմարեաց, մանաւանդ թէ հնգեկին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
pentadecagon.
all the fifteen.
Հնգետասանքն միանգամայն. տանըհինկն ալ.
Սիբա, եւ հնգետասանեքին որդիք նորա ընդ նմա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 17։)
all five.
ՀՆԳԵՔԵԱՆ ՀՆԳԵՔԻՆ. գրի եւ ՀԻՆԳԵՔԵԱՆ, ՀԻՆԳԵՔԻՆ. Հինգքն՝ ամենեքին միանգամայն. եւ նախասացեալ հինգ անձինքն. հինկն ալ .... յն. լտ. պարզապէս հինգ ասի.
Հնգեքին արքն։ Հնգեքին թագաւորք. զհնգեսին թագաւորսն։ Եկին առ նա հնգեքեան. եւ այլն։
Նոքա հնգեքինն իբրեւ ընդ մի բերան ասացին. (Ճ. ՟Ա.։)
five times.
πεντάκις quinquies. Հինգ անգամ. հին նուագս. հինկ հեղ. տե՛ս (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 19։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 24։)
Գայիոս մարիոս հնգիցս հիպատոս եղեւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հնգիցս հինգ՝ քսան եւ հինգ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
five-footed, of five feet.
Indian;
black, negro;
—ք, India;
— փայտ, ebony, ebon;
— եղէգն, bamboo;
— ընկոյզ, nutmeg;
— որդն, silk-worm;
— մրջիւն, ant-lion;
— հաւ, turkey, turkey-cock;
գնալ ի —ս, to go to the Indies.
ἱνδική india, indi Աշխարհն եւ Բնակիչք ներքին կողմանն ասիոյ. հնտըստան, եւ հնտըստանցի.
Ի կողմանցն հնդկաց մինչեւ ի կողմանս եթւովպացւոց։ Ի հնդկաց աշխարհէն մինչեւ յեթովպիա։ Ի հնդկաց մինչեւ յեթովպացիս։ Զաշխարհն հնդկաց եւ զպարթեւաց. (՟Ա. Եզր.։ ՟Ա. Մակ.։)
ՀՆԴԻԿ. αἱθίοψ . (այրեցած դիմօք). Αἱθιοπία aethiops, aethiopia. Եթովպացի, եւ աշխարհն եթովպացւոց. խափշիկ. հապէշ, հապէշտանցի.
Առաջի նորա նախ հնդիկք անկցին։ Ետուր զնա կերակուր զօրացն հնդկաց։ Եթէ փոխիցէ հնդիկ զմորթ իւր։ Հնդիկք յառաջագոյն ձեռնտու լիցին առ աստուած. (Սղ. եւ Երեմ.։)
Հնդիկ եմ, եւ սպիտակ։ Հնդիկ եւ սեաւ դու։ Թէպէտեւ հնդիկ իցես մարմնովդ, հանդիպելոց ես փրկութեանս. (Վրդն. երգ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։ Ածաբ. մկրտ.։)
Հնդիկ մրջիւնն ոսկի լերինս է կուտեալ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Զհնդիկ որդնէ ասեն. ի կեպարանս թրթրոյ երեւի փոքրիկ. նիւթիչ է մետաքսին կերպասու. (Վեցօր. ՟Ը։)
indogerman.
indo-european.
Indian fig-tree, prickly pear.
Indian.
cocoa-tree;
—ք, — plantation.
pressing of grapes.
Հարումն կամ կոխումն հնձանի. նմանութեամբ՝ Հարուած.
Զյանկարծակի հասեալդ ի վերայ հնձանահարութիւն դառն արտասուաց. (Յհ. կթ.։)
old, worn, worn out;
—ք, old lumber, trash, rubbish;
—տեաց վաճառիչ, old clothes-man.
Հնացեալ կամ կարի հին (ձորձ). հինումին, հինկեկ, քուրչ.
Ժողովեալ յաղբիւսաց եւ ի փողոցաց զանկեալ զհնոտիսն. (Վրք. հց. ՟Է։)
harsh;
frowning, surly, threatening;
hideous, frightful, horrible, dreadful, shocking;
coarse, gross, rude, rough;
sad, sorrowful;
grave, stern;
— դէմք, stern and haughty countenance;
— աչք, threatening eye, gloomy eye;
— ակնարկել յոք, to look at sternly or angrily, to frown, to scowl, to knit the brows;
— հայել, to look surly at, to sulk, to turn a wild haggard look upon.
Խոշոր եւ խանգար կամխէ՛թ դիմօք՝ որպէս տխուր եւ զայրագին եւ դժկամակ. Դաժան. դժնեայ. խօռ, խոլոր, ժանիքոտ, ծուռ.
Մի՛ ցուցաներ զերես խոժոռ նոցա։ Խոժոռ եւ անընդել դիմօք վարին. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։ Իգն.։ Ի գիրս խոսր.։)
Խոժոռ եւ տրտում զինքն տեսողացն ցուցանէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Խոժոռ հրեշտակք՝ դէմք դժուարին. (Ոսկիփոր.։)
Եւ իբր կամ անհարթ մասամբք.
Կէսք ողորկակեղեւք են եւ կէսքն զկերպարանս քոսոց ունին խոժոռն խոշորութեամբ. (Վեցօր. ՟Ե։)
gruff-look ing, surly-looking, of a stern or austere countenance, scowling, lowering;
sorrowful, gloomy, sullen;
— ցնորք, frightful spectres.
Որոյ գեղ դիմացն է խոժոռ. ձառադէմ եւ ահաւոր.
cf. Խոժոռագեղ.
κατηφής vultu demissus, maestus. Խոժոռ դիմօք. տխուր եւ անշնորհ երեսօք. վայրահայեաց. թիւրաչօք.
Ցնորք անժպիտք խոժոռադիմացն երեւէին. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 4.) (իբր ռմկ. երեսը կախած։)
Երկեսցէ հասցէ ի վերայ քո հրեշտակ խոժոռադէմ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
to disperse, to scatter, to drive.
Սպասաւորեաց բազմութիւնս, որ այսր անդր զռամիկսն ի հրապարակս խոլիցեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Թ։)
orchis, beeflower, salep, satyrion
ԽՈԼՈՐՁ կամ ԽՈԼՈՐՁՆ. Խոտ կանգնաւ չափ, ոյր ծաղիկն լինի կարմիր, կամ գորշ սպիտակախառն.
Գնդածաղիկք, եւ խոլորձ, առուոյտ կապոյտ, եւսէզ, եւ այլն. (Մխ. առակ.։)
Եւ այն հարիւրբարդ խոլրձանն՝ այն նահապետքն են՝ մարգարէք. (Նար. տաղ սայլի.։)
ravine, deep hollow;
sylvan valleys, forest;
mountain streams, torrents.
ԽՈԽՈՄՔ. Խարաձորք. նեղ ծորոծորք եւ առուամեջք ջրանցից, անցք հոսանաց ընդ անձուկ վայրս խոխոջանօք.
Անցանէ գետն երասխ յորձանուտխոխոջիւք ... թափ անկեալ ընդ նեղ եւ ընդ նուրբխոխոմքն քարանձաւի միոյ։ Զօրս ղօղեալ թագուցանէր ի խոխոմս այգեստանին։ Ամրացեալք ի խոխոմս խորոցն ձորոց, եւ յամուրս քարանձաւաց. (Յհ. կթ.։)
Յափն գետոյն, որ իանէ յաղձնեաց խոխոմացն։ Ի խոխոմս ձորոցն. (Արծր. ՟Դ. 5. եւ այլն։)
ԽՈԽՈՄՔ. νάπη saltus. Անտառ ջրարբի. մացառ. գօռու, օռման.
Փափաքէ տեսանել զլերինս, եւ զխոխոմս, եւ զաղբիւրս։ Փուչն ի խոխոմս եւ յապառաժս բուսանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 3։ եւ Ոսկ. եբր.։)
to bathe, to water.
Ոռոգել, որպէս թէստէպ խմել տալ զջուր, կամ իբրու ռմկ. խխում առնել.
Խոխոմեալ արբուցանեն զտունկս դրախտին. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Խոխոջ
Զառ ի վեր փսխածք ելանեն, եւ զառ ի վայր խոխոջանք. (կամ խողխոջանք) արձակին. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
to think, to invent, to attempt, to try.
ԽՈԽՈՏԵՄ ԽՈԽՈՏԻՄ. Խորհելով յօդել. կցկցել մտօք. հնարիլ. ջանալ.
Բանս բամբասանաց զսրբոյ կաթողիկոսէն խոխոտեալ յօդէին։ Մի՛ ոք զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտիցի կրել։ Կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն, եւխոխոտէր խօսել. (Յհ. կթ.։)
to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.
μελετάω, ἑννοέω meditor, cogito ἑπιφημίζω approbo ἑπιχειρέω aggredior, manum admoveo. Ի խոկ արկանել կամ մատնել. Խորհել. զմտաւ ածել. որոճել ընդ միտս, կամ երկնել. հոգալ, յառիլ մտօք. եւ յարիլ կամօք. կամիլ, յօժարիլ. հնարիլ. մտմտալ, մտածել, խելք տալ, մտքով ու սրտով ուզել. (լծ. եւ լտ. coquo քօ՛գուօ. եփել, ըստ որում հնարել, մեքենայել։)
Ճշմարտութիւն խոկասցէ կոկորդ իմ։ Սիրտք արդարոց խոկան զհաւատս. (Առակ. ՟Ը. 7. ՟Ժ՟Ե. 28։)
լեզուքձեր խոկան զանիրաւութիւն. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 3։)
Անձինք ձեր խոկասցեն յերկիւղ տեառն։ Խոկասցե՛ս ի դոսա տուէ եւ ի գիշերի. (Ես. ՟Լ՟Գ. 18։ Յես. ՟Ա. 8.)
Կոկորդ իմ ո՞չ խոկասցէ յիմաստութիւն. (Յոբ. ՟Զ. 30։)
Խոկասցի ի սրտի իւրում. (Օր. ՟Ի՟Թ. 19։)
Խոկային սպանանել զնա. (Գծ. ՟Թ. 29։)
Զարագելն միայն խոկացի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Մտածօրէն յանձն իմ խոկացայ. (Պղատ. տիմ.։)
Սոքա ընդդիմադարձութիւն խոկացանաստուածոցն. (Նոննոս.։)
Խոկայր նմա զդաւաճանութիւն անհնարին մահու. (Յհ. կթ.։)
Խարչաւանս ի վերայ իմ խոկալով։ Ոչ երբէք զայսոսիկ աղէտս տարակուսանաց խոկայ։ Զմիմեանց խոկալ փրկութիւն. (եւ այլն. Մագ.։)
Խոկալ ի սէր պատուիրանին աստուծոյ, կամ յերկնայինսն, կամ յերկիրս, կամ առ աստուած անզբաղ եւ մաքուր սրտիւ, կամ ի գործիական առաքինութիւնս. (Խոսր.։ Նանայ.։ Լմբ. իմ.։)
Զմարդկայինյարմարական ամուսնութեան կարգ խոկացաւ իջուցանել յանասնական անկարգխառնակութիւն։ Խանդալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն, զորս միշտ բաղձիւք խոկացաւ ընդդէմսն իջուցանել. (Պիտ.։)
Մարդասիրել ի նա խոկացեալ։ Առ ինքն զքաղաքն նաքջաւան խոկայր դարձուցանել. (Յհ. կթ.։)
Խոկացաւխորամանկութեամբ խոտորել զճանապարհս իմ։ Զխոկողսն ուսումնականին արժանի դիւցազնացն պատուասիրել։ Վասն ուրումն այսպիսւոյ խոկացողի. (Մագ.։)
Ի կամաց խոկողացն ի նոյնն, եւ յոչ խոկողացն բացատրեալ որոշի. (Կլիմաք.։)
Ազգմամբ չարին խոկացաւ ընդ լուր (սրբութեան) նորա կին ոմն պիղծ եւ լիրբ (ի պատրել զնա). (Վրք. հց. ՟Զ։)
thought, meditation, consideration, contemplation, reflexion, imagination, speculation.
Խոկալն. խորհումն. մտածութիւն. պարապումն. ուսումն. փոյթ.
կրթին ի խոկումն՝ որ առ աստուած. (Լմբ. իմ.։)
Բոլոր էաց խոկմունս։ Յարհեստ պիտանացու տածեալ վեհագոյն խոկմանն. (Մագ.։)
thoughtful, prudent, wise, judicious, sensible, intelligent, cautious, provident, circumspect, discreet;
—ն, intellect, intelligence, reason, judgment.
φρόνιμος, φρονῶν, σόφρων prudens. Խոհեմ, եւ խոհեմական. խորհրդական. քաջ խորհօղ. ճարտար. հանճարեղ. իմաստուն. (անձն, եւ մանաւանդ միտք կամ գործ նորա).
Այս առաջին արդարութիւն մտացն՝ (հնւնտք)։ Արիութիւն գաւազան է ի ձեռին խոհականի մտացն. (Տօնակ.։)
Մեծիմաստ խոհականն։ Խոհական իմացուածիւ, կամ սիրելութեամբ. (Շար.։)
Արհեստից, յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Ի խոհական իմն համեստութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Բան ոչ յառաջբերական, եւ ոչ խոհական. այլ՝ ի բնէ եւ հարկաւոր. (Աթ. ՟Բ։)
Եւ իբր Խորամանկ. չարարուեստ, կամ մտացածին.
Այն իմացուածք են, եւ խոհական հանճարքն, որ աստուած եւ ի կայսրն գիտացին պարտաւոր առնել զորդին աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
ԽՈՀԱԿԱՆՆ. գ. φρόνησις prudentia. Խոհականութիւն. խոհեմութիւն. հանճար. խորհողական կամ իմացական կարողութիւն. բանականութիւն. միտք.
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք. խոհականն եւ զանկականն, եւ ցասմնականն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Աղքատ է, որ ոչ ունի զիմաստութեանն գանձ ի խոհականն։ Աղբիւր առակէ զնոյն ինքն զխոհականն, եւ զբանաւոր միտսն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Խոհականաւն, որ է ընտրող բարւոյեւ չարի. (Սկեւռ. աղ.։)
prudently, wisely, judiciously, sensibly.
cf. ԽՈՀԱԿԱՆԱՊԷՍ. Խոհականաբար ի ձեռն մարմնական կրից զհոգւոց մահ ի բաց վարատեալ. (Յհ. կթ.։)
Հեզահայեաց առ միմեանս սիրոյ յորդորմամբ՝ արտաքոյ վատթարին խոհականաբար մնալով. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cook, man-cook.
(իբր խոհակեար, այսինքնխահագործ) μάγειρος, ὁψοποιός coquus. որ եւ ԽՈԽԿԵՐ. Խոհագործ. Խոհարար. խորտկարար. խահարար. խահամօք. յօրինիչ խահից. եփօղ կերակրոց. կերակուր եփօղ.
ասէ սամուէլ ցքոհակերն։ Եփեաց զխոհակերն զազդրն։ արկեր ի ներքս խոհակերս՝ զենուլ ի ներքս եւ այլն։ Այս տունք են խոհակերաց, ուր հասուցանիցեն պաշտօնեայքն տանն զզենլիս ժողովրդեանն. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 23. 24։ Ողբ. ՟Բ. 20։ Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 24։)
Որո՞ց են յաղագս թոշակի կազմութեանցն շարագրութիւնքն եւ օրինականքն. (պխ) խոհակերացն. (Պղատ. մինովս.։)
Նման է նրհեստաւոր խոհակերի, որ ըստ յօդիցն առնէ զքակմունսն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ըստ չար խոհակերի, որ զանդամսն ոչ ուղիղ յօշիցէ. (Երզն. քեր.։)
Յողատաց եւ ի խոհակերաց. (Մագ. ՟Ծ՟Բ։)
ԽՈՀԱԿԵՐՔ գ. իբր Խոհակերութիւն. Խահ. խորտիկ.
Լե՛ր նման առն անցաւորի, որ թէպէտ գայ նմա հոտ ի խոհակերացն, նա ոչ ուտելով՝ ոչ լուծանէ զպահքն. (Վրք. հց. ձ։)
chief-cook;
chief executioner.
ἁρχιμάγειρος princeps coquorum. Գլուխ խոհակերաց. ... այլ ըստ մեզ ի սուրբ գիրս թարգմանի Դահճապետ.
Որպէս եւ (Վրք. հց. ձ.) գրի,
Նաբուզարդան խոհակեր։ Ուստի յայտ է զի կամ նոյն այր միանգամայն էր գլուխ խոհակերաց եւ դահճաց, եւ կամ զի դահլիճն է իբրու յօշոտի մսոյ. քանզի եւ արմատ յն. ձայնիս մա՛ղիռոս, է մասսօ, այսինքն մալել, ծեծել. Իսկ իտ. մասսառէ՝ է սպանանել։
to cook.
μαγειρεύω coquo, coquinarium exercor. Խոհակերութիւն առնել. գործել զգործ խոհակերաց. յօշել զմիս, եւ եփել զկերակուր. եւ Սպանանել.
Այն մարդն՝ որխոհակերէրն (կամ ի խոհակերոցին կայր) ել ընթանելով. (Վրք. հց. ձ։)
Անկողինս արկանել, զոտս լուանալ. բազումք եւ խոհակերեն եւս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Զսուրբ առաքեալսն ասեմ նախադիր՝ միապէս խոհակերեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
to precipitate one's self, to fling, to cast or throw one's self headlong.
ԽՈՀԱՄԱՆԱԼ. Որպէս Ամանալ ի խոխոմս, խարդաւանիլ.
Ուր արտաւազդն արտաշիսեան քարավիժեալ խոհամանայր ի կոշտն (կամ ի կուշտն) կոհակին. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Խոհակերոց.
cf. ԽՈՀԱԿԵՐՈՑ. Զծառայութիւն պարտիզին եւ խոհանոցին ոչ խափանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
eating-house keeper.
κάπηλος caupo καπηλευτής nundinator. Որվաճառէ ի կրպնկի կամ ի պանդոկի զեփեալ կերակուրս, զուտելիս եւ զըմպելիս.
Խորագունիւ վարի ըստ զորութեան խոհավաճառիցն սեռիւ։ Մի՛ խոհավաճառ կամաւ, եւ մի ակամայ մի ոք (միայն) լինիցի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
intellect, sense.
Խորհրդարան մտաց. միտք. գուցէ նաեւ իբրեւ խոհակերոց եփուն եւ հասուն խորհրդոյ.
Ցնծայր ամենայն խոհարան լսողացն որպէս բազմախորտիկս անուշահոտ ճաշակօք. (Փարպ։)
Ի հոլովմանց խոհարանի իշխանական սրտին։ Աղքատիմաստ իմոց խոհարանաց շարժումն. (Արծր. Դ. 2. 11։)
cook.
cf. ԽՈՀԱԿԵՐ. ὁψοποιός coquus. Մի՛ պատուեսցուք զխոհարարացն հնարագիտութիւնսն. (Ածաբ. ծն.։)
scullion;
kitchen-maid
Իբր Աշխատօղ ի խոհակերոցի.
Հայր, բարի է մեզ, թէ համարիս զմեզ մի ի խոհեակն եղբարց քոց. (Ոսկիփոր.։)
cf. Խոհականաբար.
Խոհեմաբար զիւրսն ցուցանէ ի ճահ արուեստ. (Պիտ.։)
Եւ դու լուիցես խոհեմաբար լսէր՝ զոր ասէրն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
adorned with prudence, judicious.
Յիմաստուն եւ ի խոհեմազարդ արանց. (Ճ. Գ։)
to be wise or prudent.
Խոհեմութիւն յանձին բերել. խոհեմ եւ ուշիմ լինել. իմաստնանալ. զգօնանալ. զգաստանալ.
Խոհական իմաստնութեամբ խոհեմացեալ անճառապէս. (Շար.։)
Ո՞ արբեցութեամբ գոլովն յիմարեալ, եւ ոչ ջրըմպութեամբն խոհեմանայր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Խոհեմացեալ ի շարժմանէ ընթերցմանն. (Կլիմաք.։)
circumspect, calm, prudent, judicious.
Խոհեմ ընթացս. որ իմաստութեամբ կամ հանդարտութեամբ գնայ.
Լծակիցք կրօնից, համահեմք, եւ խոհեմընթացք. (Նար. առաք.։)
muddy, dirty, filthy, impure, obscene;
— ձեռք, unclean hands.
βορβορώδης (յորմէ բորբորիտ). coenosus βορβορῶδες colluvies. Ունօղ զխոհերս. տղմատեսակ. Տղմային. գարշ. աղտեղի. պիղծ ինչ կամ անձն. լուալիք. աղտոտ, ցեխոտ, գարշելի.
Որովեւ զխոհերական ոգւոցն ժանկաբեր թոյնսն ի բացթօթամվցաք. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ հաւասարութիւն եղանոյ քրիստոսի, եւ խոհական սեղանոյ հրէից. (Սեբեր. ՟Ե։)
Իսկ խոհերականքն այնուհետեւ յարուցեալք յիւրաքանչիւր խաւարային դարանացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ո՛վ խոհերականդ ի սրբոց, ով արբշիռդ ի պարկեշտից. (Նար. ՟Ը։)
Գործովք՝ չարախոհիցն խոհերականաց տուեալ զպատասխանի. (Նիւս. ի թէոդոր.։) յն. ἁλιτήριος , չարագործ. մտախաբ։
to butcher, to slaughter, to kill, to massacre.
ԽՈՂԽՈՂԵՄ ἁποκτείνω, παρακλείω neco, occido, interficio, jugulo . որ եւ ԽՈԽՈՂԵԼ. (ի ձայնէ զենման արդեօք առեալ. որ եւ ռմկ. խըխ ընել) Զենուլ. սպանանել սրով. փողոտել. չարաչար մեռուցանել, եւ մահուչափ տանջել. Կիսամահ առնել. սպաննել. մորթել. մահուան դուրսը հասցընել.
Կալան նոքա արս յերկրէն, եւ անդեն խողխողեցին (կամ խողխողեցին)։ Անդէն՝ իբրեւ հան, խողխողեաց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 61։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 34։)
Ոչ այնպէս չարաար մահուամբ զիւրն խողխողէր հարազատ։ Ի թշնամեաց խողխողի զինուք զօրէն պաճարաց. (Պիտ.։)
Գայլ ապականիչ յարձակեալ՝ խողխողէր զընտիրսն ի հօտէ գառանց։ Խողխողեցայք պատարագ ընդունելի. (Շար.։)
Յիշեն զսուրբ քահանայսն, որք խողխողեցան յօտարութիւնս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Երկնաւոր բժիշկն ոչ սրով խողխողէ։ Թագաւորն սրով խողխողէ, եւ այլ ոչ խօսեցաւ, զի յոյժ խողխողեալ էր ամենայն մարմինն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
act of killing, massacre, carnage.
Խողխողելն, իլն. սպասումն. զենումն.
Ի խողխողումն սիրելեաց, կամ ի գերութիւն ընտանեաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Վասն խողխողման արքայի։ Անհնարին խողխողումն ի վերայ մարտիկ ղօրացն հասուցանէին. (Յհ. կթ.։)
Ապրեցուցանէ ի սրոյն խողխողմանէ. (Արծր.։)
to hear a loud burst of laughter.
ԽՈՂԽՈՆՋԵՄ ԽՈՂԽՈՋԱՆԻՄ. περιχέομαι, περιχεύομαι circumfundor, perfundor. Խողխոջել. ուղխօրէն հոսել. ծաւալիլ ի ձայն խոխոջանաց
Արտօսր յորդառատ վտակացծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոջեն խըխնջմունք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Այն որ ի ջուր անդր իջանեն, շուրջ զիւրեամբք արտաքոյ ջուրքն խողխոջանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Խոխոջանք.
Խոխոջք. Խոխոջիւն. ուստի՝ Զառ ի վայր խողխոջանք՝ է արտաթորութիւն կամ թափումն կղկղանաց.
Զառ ի վեր փսխածսն, զառ ի վայր խողխոջանսն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։)
Խողխոջանք խոռոչաց որ բխեն իջանեն ի գլխոց լերանց. (Վեցօր. ՟Գ։)
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
Զոր ի վեր խողխոջեն շուայտեցեալքն եւ պաշտոտեալքն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 25։)
pipe, tube, canal, conduit;
— ջրոյ, spout.
ԽՈՂՈՎԱԿ σωλήν tubus, canalis αὑλών convallis. (գրի եւ ԽՈՂՈՒԱԿ. եւ իբր ռմկ. յուղղականն Խողովակի) ջրանցք. ագուգայ. ուրդ. փողերակ. եւ Երակ. եւ Ծործոր. փողրակ. ջրորդան.
Ընդ հարաւակողմն խողովակի (կամ խողուակի) ողջակիզացն ի մուտս դրանն. (Եզեկ. ՟Խ. 40։)
Խողովակի ողջակիզացն էր, ուր զարիւնն եւ զլուացաջուրն արկանէին, եւ այս խողովակի ողջակիզացն ի հարաւակողմն ասէ։
Խողովակ ջրոյ՝ որ մտանէն ի քաղաքս. (Մխ. դտ.։)
Զջուր յականէ ոք կանի ի պէտս տանել, խողովակով եւ փողորակով պինդ է եւ հաւաքէ, զի մի՛ ճապաղեսցի. (Կանոն.։)
Ըստ ջրոյ ցուցի՝ իջելոյ ի խողովակէ յաւազին տեղիս. (Երզն. քեր.։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս, այլ առ աչօք անց ընդ կուսին՝ խողովակի նմանապէս. (Շ. խոստ.։)
Որ ասաց յերկնից բերեալ զմարմինն քրիստոսի. եւ թէ անց ընդ կոյսն որպէս ընդ խողովակ. (Մաշտ.։)
Ի միջի երակք, եւ խողովակք արեան. (Եզնիկ.։)
Իբրու խողովակօք ի ձեռն մարմնոյն առնէ զկերակրոցն հոսմունքն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Խոճկոր.
ԽՈՃԿՈՐ կամ ԽՈՉՔՈՐ, ԽՈՃԿՈՐԱԿ ԽՈՉՔՈՐԱԿ. χοιρίδιον, χοιρίσκος porcellus. Խոզի քուռակ կամ կորիւն, այսինքն ձագ.
Խոզ մի մատակ յղի՝ երեսուն խոճկործն անէր։ Ըստ թուոյ խոճկորացն ծնելոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Տեսանէ խոչքոր յանտառին. (Վրք. հց. ձ։)
Գտցես խոզ մի մատակ սպիտակ, եւ երեսուն խոչքորս սպիտակ ընդ նմա. (Մարթին.։)
Փաղաքշական ոգոյն, այրիկ քարուկ, խոճկորոկ (կամ խոճքորակ). (Թր. քեր.։)
to be thoughtful, anxious, absorbed in thought.
(լծ. հյ. խոկալ. լտ. գօճիթա՛ռէ. թ. հիճէլէմէք) որպէս Խորհիլ. վարանիլ ի խորհուրդս. որոճել ընդ միտս.
Ինքեանք միայն խոճոճելով առանձին զարմացմամբ՝ որպէս յանզգայութիւն ընկղմէին. (Փարպ.։)
capital of a column.
κεφαλίς capitellum, capitulum ἑπίθεμα quod superimponitur եւ ψαλίς forfex, fasciae եւ այլն. Գլուխ կամ վերնախարիսխ սեան՝ ոլորտացեալ ի ձեւ գլխոյ խոյից.
Երկուս սիւնս արասցես. ըստ նմին օրինակի լինիցին զոյգք խոյակաց նորա։ Ի վերայ ոսկիապատ սիւնացն, եւ խոյակք նորա ոսկիք։ Խոյակս իվերայ գլխոց սեանցն։ Շուրջ զերկրորդիւ խոյակաւն. եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 23. 32։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 16. 18. 20։)
Սիւնք ամպեղենք, եւ խոյակք հրեղէնք. (Ագաթ.։)
ԽՈՅԱԿ կոչին եւ Վերին ծայրք սիւնակաց խորանին եւ վարագուրի. Նոյնպէս եւ զօդիչ զարդք դրանդեաց կամ բարաւորաց դրանց. Տե՛ս (Ել. ՟իզ. 37։ ՟իէ. 10. 11։ ՟լը. 26։ Թուոց. ՟գ. 36։ Եզեկ. խ. 48։ ՟Խ՟Ա. եւ 3։)
to soar up, to fly on high, to dart forward, to swoop down, to rush headlong on, to dash at, to pounce on, to fall on.
ὀρμάω, ὀρμῶμαι impetum capio, irruo, praerumpo. Բուռն յարձակիլ որպէս զխոյ. թափով իմն դիմել. սլանալ. սրանալ. վարգել.
Ածցէ ի վերայ քո ազգ ի հեռաստանէ՝ իբրեւ զխոյանալ արծուոյ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 49։)
Սմբաթ իբրեւ զարծուի յերամ կաքաւուց խոյանայր. (Խոր. ՟Բ. 4։)
Որպէս արծուի խոյացեալ ի տկար թռչունս, այսր անդր ցրուեալ տապաստ դաշտացն արկեալ վանէր. (Կաղանկտ.) (գրեալ էր, խոյացեալ, ի սխալագիր մատենիս։)
Սրաւառեալ խոյանայր զկնի գիշատեալ այլազգեացն. (Յհ. կթ.։)
Խոյանան իջանեն ծուխք մտաց նորա ընդ անդունդս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
rams.
ԽՈՅԵԱՆՔ Իբր Խոյք. գրի եւ ԽՈՅԱՆՔ.
Արածեայ զխոյանս իմ։ Խոյանք իմանալի է զեկեղեցական քահանայապետութիւնս. (Մխ. ապար.։)
crocodile.
cf. ԽԻԹ, որպէս խեցեմորթ գազան ծովու, կամ կոկորդիլոս.
Ահա խոյթ մի, որ է խեցի ծովու, եբարձ նա, եւ տարաւ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ե։)
cap or hat-maker, hatter.
Այսոքիկ ի խոյրագործսն է խնդիր. (Մագ. լ։)
hook;
pick-lock.
ἁγκύλη ansa, ansula, cochlea (ի բառէս Օղ, եւ Խոյ կամ խոյակ) Նոյն ընդ Ճարմանդ. զօդ եւ դրուագ. ունկունք. եբր. վավ, այն է ձեւ վեցերորդ տառի նոցա նման ըստ իմիք տառիցս ւ. υ. y.
Խոյօղքն նոցա եւ խոյակք սեանցն պատեալ արծաթով։ Դրուագք սեանցն, եւ խոյօղք նոցա արծիւք։ Ի խոյօղսն սեանցն. (Ել. ՟Ի՟Է. 11։ ՟Լ՟Ը. 17. 19. 28։)
humbly, submissively.
ταπεινῶς humiliter φιλιφρόνως benigne, humaniter. Խոնարհութեամբ. ցածութեամբ. պարկեշտութեամբ. մարդասիրապէս.
Կազմէ դարձեալ խոնարհաբար վասն տկարութեան լսողացն։ Խոնարհաբար եւ հանդարտապէս ասէր։ Տե՛ս զիարդ խոնարհաբար ընդունի զնա՝ լուանալով զոտս նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։ ՟Բ. 24։)
Խոնարհաբար հետեւիս հայցել. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
ԽՈՆԱՐՀԱԲԱՐ առեալ զտեղի. (Շ. խոստ.։)
inferior;
lower;
below.
Եւ խոնարհագոյն եւս ասէ, թէ հեղից ի վերայ տանդ դաւթի. (Ագաթ.։)
Եղիցի խոնարհագոյն, եւ մի՛ եւս բարձրասցի ի վերայ ազգաց։ Հազարաւորն իմ խոնարհագոյն է ի մէջ մանասէի։ Զկնի քո յարիցէ այլ թագաւորութիւն խոնարհագոյն քան զքեզ։ Կացուցի ի խոնարհագոյն տեղիսն յետոյ պարսպին. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 15։ Դտ. ՟Զ. 15։ Դան. ՟Բ. 39։ Նեեմ. ՟Դ. 13։)
Այլովքն խոնտրհագունիւք պաշտօն մատուցանեմք. (Եզնիկ.։)
Քան զկրսերս ձեր խոնարհագոյն եմ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Առ խոնարհագոյնն քան զինքն վարել եղբորորդի (առ զովա)։ Քան զխոնարհնգոյնս ի տարերացն. (Պիտ.։)
Ոչ բարձրագոյն, այլ խոնարհագոյն բանք. իբր նուաստագոյն կամ պարկեշտագոյն. (Ագաթ.։ Շ. մտթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26. 29։)
Առաւել խոնարհ սրտիւ կամ սիրտ.
Ամբարտաւանիցա ... եւ խոնարհագունիցն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Որոյ սիրտ խոնարհագոյն է, սիրուն է նա բարձրացելոց. (Մծբ. ՟Թ։)
ԽՈՆԱՐՀԱԳՈՅՆ. մ. Կարի խոնարհաբար. պարկեշտագոյնս.
Խոնարհագոյն կամ խոնարհագոյնս խօսել։ Խոնարհագոյն իմն բարբառել կամ խօսել. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Եւ Ի վայր կոյս. դէպ ի վար.
Եխից զելս ջրոյն զվերին, եւ ուղղեաց խոնարհագոյն յարեւմուտս կողմն. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 30։)
Անտի ելեալ խոնարհագոյն նաւեցաք ի կիպրոս։ նաւեցաք խոնարհագոյն ի կրետէ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 4. եւ 7։)
Եւ Ի ստորեւ. փոքր մի զկնի. վերը, էտեւ.
the lower part.
Դարձան ջուրք ի խոնարհակողմն անդր ընդ ճանապարհ ճապաղ գնացից իւրեանց. (Եփր. յես.։)
inclining, aslant.
Որ ի խոնարհ կոյս հակի, կամ վայր կոյս միտէ.
Զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն յայտ առնեն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ջուրն բնութեամբ ունի զխոնարհահակ լինելն. (Վրդն. ծն.։)
cf. Թաղեմ.
ԹՕՍԵԼ. Այսպէս գրի ի Վրք. հց. տպ. ՟Ի՟Զ. փոխանակ գրելոյ ԹԱԶԵԼ, զոր տեսցես։
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժէն միջակ է շայի եւ չայի. (զի քան զշայն թաւ է, եւ քան զչայն լերկ. Թր. քեր.։)
Ժ. Լծորդ գտանի ընդ շ. զի գրի նժդեհ, նշդեհ. արխոյժ, աշխոյժ. որպէս եւ անունս աժդահակ ժաժդահակ. որ է աժտէր, վիշապ։
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
Ո աժիոս ապոստոլոս. ի աժիա թէոդոքոս. իբրու օ այիօս աբօսդօլօս. ի այիա թէոդոգոս. այսինքն սուրբ առաքեալն, սուրբ աստուածածինն։
Ժէն, ժամանակեայ զկեանքս անցաւոր, կարծել չտայ քեզ փառաւոր։ Ժէն, ժուժկալ լինել ասէ յուսումն, թէ եւ ապտակ առնուս յարբումն. (Շ. այբուբ.։)
witchcraft, sorcery.
ԺԱԺՄՈՒԿՔ որ եւ ասի ՇԱՐԺՄԱԿ ԲԺԺԱՆԱՑ. մրմունջ դիւթական բանից, կամ գրուած կախարդական.
Ուռութս ուսանին, եւ գրել պահարանս. եւ ի փողս ցաւածիցն արկանեն, եւ ժաժմուկս մտացածին բանից. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
horse-radish;
spurge.
բոյս բժշկական. որ եւ ասի ԿԱՂՆՉԱՆ. ռմկ. կաղնչնայ. եւս եւ աղխիս, եւ խալամանիս. յն. եւ լտ. Վայրի բողկ. ῤαφανίς ἅγρια raphanus silvestris, apios, aphius. Քաճլի պարրի, պուռչալախ։ (Բժշկարան.։)
astrologer, caster of nativities.
ὠρονόμος horas distribuens, vel regens Աստեղագէտ ծննդաբան, որ ըստ մտի բաշխէ զժամս ծագման աստեղաց՝ առ ի գուշակել զբախտ մանկան ծնելոյ յայն ինչ պահու.
Եթէ այլուր եւս դիպեսցի ժամաբաշխն եւ րոպէահամարն արտաքոյ տանն, ուր ծնաւ մանուկն, եւ ի նմին ժամաբաշխ րոպէահամար աստղագիտին պարտ եւ պատշաճ է փոյթ յանձին ունել առ ի գիտել ճանաչել զժամ մանկան՝ ուր ծնաւ. (Վեցօր. ՟Զ։)