arrived lately;
precocious, early, premature;
unexpected, sudden;
young, fresh.
Ո՞վ պատմեսցէ տեառն իմում զնորահաս մահ ձեր. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Նորային.
Զի՞նչ նման իցէ սորա մահս նորայոյն (կամ նորայոցն). (Կիւրղ. թագ.։)
one's own, his or her own.
Զի՞նչ նման իցէ սորա մահս նորայոյն (կամ նորայոցն). (Կիւրղ. թագ.։)
prodigious, marvelous, astonishing, surprising, wonderful;
unheard of, extraordinary, incredible, paradoxical, phenomenal, monstrous;
— ինչ, phenomenon, prodigy, paradox.
Նորանշան մահ։ Նորանշան արասցէ տէր զհարուածս քո։ Նորանշան ինչ ցուցցէ տէր։ Ոչ ինչ նորանշան զարհուրեցուցանէր։ Որ ինչ նորանշան սքանչելի էր.եւ այլն։
mend, to do up, to repair, to restore to the first condition or state, to put in good or better condition;
to regenerate, to reform;
to renew, to renovate, to revive, to re-establish;
— զնկար, to restore a picture.
Նորոգես զերեսս երկրի։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում։ Որ առնէ զամենայն եւ նորոգէ, եւ դարձուցանէ յայգ զստուերս մահու։ Նորոգել զուխտ հաշտութեան ընդ նոսա։ Նորոգեսցի որպէս արծուոյ մանկութիւն քո։ Ցաւք իմ նորոգեցան յիս։ Նորոգեցարու՛ք ի նորոգութիւն մտաց ձերոց։ Ի նոյն պատկեր նորոգիմք փառաց ի փառս.եւ այլն։
unexampled, strange, new, extraordinary, prodigious, unusual.
Նոքօրինակ տանջանօք, եւ դառն մահուամբ սատակեցից զքեզ. (Ճ. ՟Բ.։)
helping, succouring, propitious, favourable.
Զկնի մահու ժառանգեն տեղի, որում նպաստաւոր եղեն, թէ՛ չար, թէ՛ բարի. (Եւագր. ՟Ի՟Թ։)
to twine, to twist;
to implicate, to involve.
Եթէ կեանք էր շաղապատեալ ընդ մահումահ ոչ լուծանէր։ Իւդեալք ի մահ նորա եւ շաղապատեալք ընդ նմա՝ պատուաստեցաք հաւատոյն արմատովք. (Սանահն.։)
Ի տոռունս մեղաց շաղապատեալ եղէ. Որ ոչն յիշէ զմահ, ընդ բազում մեղս շաղապատի։ Մեղայ շաղապատելով յաշխարհիս շատխօսութիւնս։ Շաղապատին ընդ յարածուփ կենացաղս. (Բենիկ.։ Վր Հշ. ձ։ Մաշկ.։ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to join together, to conjoin, to unite.
Շաղկապէ զերկաքանչիւրսն բնութիւնս։ Շաղկապողիս ընդ ինքեան զմահկանացուս ընդ անմահիցն. (Նիւս. բն.։)
mercy, charity, clemency, pity, compassion;
charity, alms, almsgiving, goodness;
գործք ողորմածութեան, good deed.
Ողորմածութիւն՝ աստուծոյ բարեկամութեան առիթ լինի. ողորմածութիւն՝ մեղաց թողութիւն գործէ. ողորմածութիւն ի մահուանէ փրկէ. (Սեբեր. ՟Թ։)
to recover one's health, to heal, to get cured of, to get well again.
Ողջացաւ այրն։ ահաւագիկ ողջացար։ Հիւանդացեալ՝ եւ մի՛ ակնկալցի ողջանալոյ։ Լինիցի ի մորթ մարմնոյ նորա կեղ, եւ ողջասցի։ Նստան ի բանակին, մինչեւ ողջացան (ի վիրաց)։ Դիցեն ի վերայ վիրիդ, եւ ողջասցիս։ Վէր մահուան նորա ողջանայր։ Մինչեւ ողջասցի վէր մահու նորա.եւ այլն։
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
Եւ ոչ ի մահուն համբուրիւք ողջունից յուղարկին յընտանեաց. (Պիտ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
to salute, to compliment;
— ի հանգիստ սրբոց առաքելոցն, to visit the sepulchres of the holy Apostles.
Զի եւ քրիստոս զայն բերան ողջունեաց (մատնչին), որ զմահն գործեալ էր. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Եմիփորոն.
Արկեալ զոմոփորոնն ի փողսն՝ խեղդամահ արարին զնա. (Ճ. ՟Բ.։)
prefecture;
inspectorship;
ministry, office.
Ոչ սողոմոն կամ զօրաբաբել՝ մահկանացուաց ոստիկանութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
o ! oh ! ho ! ah ! ha ! alas !
ով աստուած իմ, o my God !
ով աղետիցս, what a pity !
cf. Աղէտ;
ով սքանչելեացս, what a wonder ! wonderful !
ով, զիարդ վեհ է ազգասիրութիւն, ah ! what a noble sentiment is patriotism !
ով ժամանակ ով բարք, o tempora ! o mores ! oh times ! oh manners ! to what a depth of corruption have our manners come ! in what an age we live !
ով ո, փախերուք յերկրէ հիւսիսոյ, ho, ho, flee from the land of the north !
.
Ո՛վ զայս արասցէ, քերովբէի նմանի։ Ով պատառէ զնա, մահու պատուհաս ընդունի։ Զով չար ասեն, եւ ինքն բարի է, չվնասի անտի. (Յճխ. խ։ Եղիշ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։)
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
Զոտս իւր ամբարձեալ յակոբայ՝ գնալ յերկիրն արեւելից։ Առեալ զոտսն իւր անդէն ի մահիճսն՝ պակասեաց (իբր կծկելով զինքն)։ Անկեալ առ ոտս նորա՝ ասէ։ Տալ տեառն զնոսա ընդ ոտիւք նորա (յն. հետովք)։ Օրհնեաց զքեզ տէր աստուած յոտին իմում ( այսինքն յետ գալստեան իմոյ այսր)։ Ահա ոտքն՝ որ թաղեցին զայրն քո ի դրանն, հանցեն եւ զքեզ (այսինքն ժիր ոտիւք երիտասարդք)։ Զոտս արձակէին, փախոտեայ գնային։ Զոտս արձակեաց՝ հար զհրէայն եւ անդէն սատակեաց։ Առ ոտն կոխեսցես զառիւծն եւ զվիշապն. եւ այլն։
to become an orphan, to be fatherless and motherless.
Ոգիք աստուածազգեստք ... այրի լինին, եւ սրբանան ի մահկանացուաց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 3։)
to be worm-eaten.
ՈՐԴՆԱՔԱՆՑ ԼԻՆԵԼ. Կրծիլ եւ քանցիլ յորդանց (անմահից).
to think, to reflect, to meditate, to ponder, to consider, to muse, to weigh.
Մտածեսցե՛ս միշտ զմահ, զի գործեսցես զչափ նորա։ Մտածեսցո՛ւք. զի դատել զոք կամ արդարացուցանել՝ աստուծոյ, եւ ո՛չ մեր իշխանութիւն է. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.
Բանիւ եւ գործով եւ մտածութեամբ։ Հարցանէր հայրն մինաս՝ զմտածութիւնն ուսանել։ Մտածութիւն մահու զխոկումն մահու ծնանի. (Կլիմաք.։)
mentally;
spiritually;
wisely;
mystically.
Իսկ մտաւորաբար, մտեալ ի մարմին մահկանացու եւ այլն. (Երզն. մտթ.։)
dregs, lees, remains, grounds, sediment, dross, faeces, residuum;
slime, mire, mud, ooze;
— գինւոյ, tartar;
cf. Գինեմրուր;
— իւղոյ, dregs, lees of oil;
— մաղձային, biliary calculus;
— միզական փամփշտի, stones in the bladder urinary calculi;
մաքրել զ—, to refine, to clarify, to purify;
— տալ, to cause great grief or pain, to cause to suffer;
to throw a slur or stigma on, to affront, to traduce, to slight, to revile, to injure;
cf. Քամեմ.
Զմրուրն մահու փոխեցի. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
premium, prize or reward;
fight, combat;
տանել զ—, to win, to carry the prize, to bear away the bell;
— առնուլ, to get, gain or obtain a prize.
Որք զհանդէսն մրցանակի յերկրի կատարեալ՝ ապագայիցն եւ երկնաւորացն յուսոյ հաւատացին։ Զմրցանակ փրկչին յաղթութեան քարոզեն յանապական մահուն. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. առաք.։)
lists, arena;
agonism.
Քաջութեանց եւ մրցարանաց եւ պատերազմաց։ Զմրցարան մահու կամ կենաց՝ նպատակ անձին եդեալ. (Յհ. կթ.։)
step mother.
Միայն ազգ մօրուաց եւ քան զմահ անդր եւս վարէ զթշնամութիւնն. (Բրս. թղթ.։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Ի յ՝անմահարար ծառոյն՝ նախատունկ յայտնեալ արմատ. (Շ. տաղ ի ստեփ.։)
Յաւիտենական մահուանէն ապրեսցուք։ Ոչ յաւիտեանս, եւ ոչ յաւիտեանս յաւիտենից. (Եղիշ. ՟Բ։)
to immolate, to offer up, to sacrifice to idols.
Բնաւ զի՞նչ իսկ յազէր, զի անասունք չեւ եւս էին արարեալ։ Իբր ոչ եթէ յՈրմզդի կամ ի յազելն էր զօրութիւնն, այլ ի գաւազանսն. եւ ոչ գաւազանքն բաւական էին արժանի առնել յազելոյ զանարժանն։ Մոգքն նախ յազեն, եւ ապա սպանանեն զանասունսն, զի յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոյ անտի. եւ զայն ոչ գիտեն, թէ երկուս մահս սպանանեն, մի յազելովն, եւ միւս եւս փողոտելովն. Եզնիկ.։ (ըստ այսմ թուի յազել լծ. թ. եիւզմէք, ոլորել զպարանոցն, կամ մորթել այսինքն հանել զմորթն. կամ վնասել իւիք. եւ այլն։)
for, on account of, for the sake of, in consideration of.
Խոնարհեցար ի բարձանց եւ առեր մարմին ի կուսէն յաղագս անկելոյն յանլուծիչ կենաց բանսարկուին խաբմամբ։ Լեղեաւ կերակրեցար յաղագս անկելոյն ի ճաշակմանէ մահաբեր պտղոյն. (Շար.։)
great, large, huge, enormous, gigantic, vast, immense;
strong;
powerful, mighty, victorious;
much, many, abundant, considerable.
Բազմահոս արտասուացն ի վեր բղխեալ ի յաղթ աղբերացն. (Բաբիղ. ի յհ. մկ.։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
Յաճա՛խ են չարիքս, այլ յաղթական են համայնից՝ հզօր ամենակալ՝ քոյդ մարդասիրութիւն։ Ախտից եւ մահու վշտաց տխրութեան ի հրամանէ էին յաղթականք։ Յաղթականք, եւ ոչ պարտելիք. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
cf. Յաղթող.
Արգելաւորքն եւ յաղթկունքն՝ հարկաւորօք մահկանացուին գան ի կերակուրս եւ յըմպելիս. յն. ἑνκρατής, ἑνκρατέστατος , այն է ժուժկալ, որ ջանայ արգելուլ զանձն յաւելորդաց, եւ յաղթել ցանկութեանց։
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի, այլ յերկնից է զօրութիւն յաղթութեան։ Քաջ անուամբ զյաղթութիւն պատրաստեաց ի ձեռն Իսրայէլի։ Ետ մեզ զյաղթութիւն ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։
cf. Յաղթութիւն.
Բառնալով զյաղթումն մահու յանցանաց նախահօրն. (Շար. (այն է բանն գրոց, ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո)։)
cf. Յամառիմ.
Պնդել յամառել վասն այնր։ Յամառեալ քարացեալ սրտիւ։ Կայցէ յամառեալ մինչեւ ի մահ իւր. (Ագաթ.։ Նար. ՟Կ՟Գ։ Շ. ընդհանր.։)
rash, foolhardy, audacious, adventurous, hardy, resolute, determined;
rashly, inconsiderately, audaciously, arrogantly, presumptuously, insolently, haughtily, petulantly;
hardily, resolutely, determinedly.
Հարին զժամահարսն յանդուգն. (Մամիկ.։)
snare, trap, net, springe;
ambush, ambuscade;
cf. Լարեմ;
անկանել յ—, to fall into a snare;
cf. Ըմբռնիմ;
լարել զ— եւ ի նոյն հարկանիլ, շաղիլ, to fall into one's own snares;
— դնել ումեք բանիւք, to convict a person by his own words.
Անկանի յորոգայթ։ Ընդ որոգայթիւ մեռցի։ Խոտորիլ յորոգայթից մահու։ Յորոգայթէ որսողին. (Առակ.։ Սղ. ստէպ։)
cf. Որոց.
Ուր ոչ մահիճք, եւ ոչ որորան գտանէր. (Մանդ. ՟Է։)
cf. Որոց.
Ոչ մահիճք, եւ ոչ որորոց գտանէր. (Եփր. աղք.։)
cradle;
cf. Նիրհեմ.
Ոչ մահիճք, եւ ոչ որորոց գտանէր. (Եփր. աղք.։)
cf. Որչափոյք.
Ո՛րչափ քաղաքաց աստուած ոչ, այղ մահկանացու ոք իշխեսցէ, ոչ իցէ սոցա դադարումն ի չարեաց։ Օրինաց տեսակք այնչափ գոլ ասեն ոմանք, որչափ քաղաքավարութեանց իսկ են. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Զի թէ գլխաւոր ցաւոց մահն ի մեղաց էառ սկիզբն եւ պատճառս, ո՛րչափ եւս առաւել եւ բազում ինչ ախտք ցաւոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
Ի նմանէն խնդրեսցես դու, որպէս ուղղեսցին ճանապարհք քո։ Բարձր արարեր զիս ի դրանց ի մահուանէ, որպէս պատմեցից զամենայն օրհնութիւնս քո։ Որպէս սաղմոս ասասցեն քեզ փառք իմ։ Որպէս արդար եղիցես ի բանս քո։ Բարի է ինձ, զի խոնարհ արարեր զիս, որպէս ուսայց զարդարութիւնս քո։ Խնդրեաց ի նոցանէ թուղթս, որպէս՝ թէ զոք գտցէ, կապեալս ածցէ.եւ այլն։
quality, condition, state.
Ցուցանէ նմա եւ զդիցն որպիսութիւն, թէ ոչ աստուածք, այլ՝ մարդիկ լեալ մահկանացուք. (Սարկ. լուս.։)
to hide in a hole, to go to earth, to crouch or squat in a kennel;
to nestle, to creep into, to hide oneself.
Վասն այսորիկ աստուած ի մարմնում, որպէս զի սպանցէ զորջացեալն ի նմա (զմահ). (Բրս. ծն.։)
Ծածկաբար ի նմա որջացաւ մահուն զօրութիւն։ Ի բնութեան տիրապէս որջացեալ մահն՝ այնուհետեւ մահկանացու զնա գործէր. (Նանայ.։)
chase, hunting;
hunting or fishing implements;
trap, trick.
Լինին քեզ կարթք՝ պատրաստելով ի մահ, եւ որսանք բազմապատիկ ի կորուստ. (Վրք. հց. ՟Զ. ձ։)
hunter;
devil.
Եթէ յորսողէն զերծուսցես, փրկիչ ես։ Յորոգայթ մահու յորսողին անկայ։ Զերծո՛ զիս յորոգայթէ որսողին։ Պահես՛ յորսողէն. (Նար. ՟Հ՟Զ։ Ժմ.։ Շար.։ Տաղ.։)
cf. Որսական;
—ն, the chase, the hunting art.
Հայկ քամահէ զորսորդականն քամայ. (Արծր. ՟Ա. 2։)
cf. Ութեմեան.
Եգիտ անդ այր մի ... ութամեան (կամ ութեմեան) դնէր ի մահիճս անդամալոյծ. (Գծ. ՟Թ. 33։)
octennial.
Եգիտ անդ այր մի ... ութամեան (կամ ութեմեան) դնէր ի մահիճս անդամալոյծ. (Գծ. ՟Թ. 33։)
to have strength, to be able, to resist;
to oppose.
Եթէ չուժելով պահել զադամ՝ ի դրախտէն եհան պատճառանօքն, զիա՞րդ զենոք եմոյծ ի ձեռն հաւատոցն եւ անմահ պահեաց զնա. (Եփր. աւետար.։)