how much, how many, how;
as much as;
որչա՞փ եւս, որչա՞փ եւս առաւել, how much more ?
որչա՞փ անգամ, how many times ?
որչա՞փ ժամանակ, how long ?
— յիսն է, as much as in me lies, my best;
— կարեմ, as much as I can;
— հնար է, as much as possible;
— եւ մեծատուն իցէ, however rich he may be;
այնչափ յարգեմ զնա — զքեզ, I esteem him as much as I do you;
եւ — յառաջ մատչէր, in proportion as he advanced;
զորս — ոք հաւաստագոյն քննեսցէ, the more one sifts or investigates them, the more one;
— ի կենցաղումս կեամ, while I breathe this moral breath;
յ—ից զրկեցեր զանձն քո բարութեանց, of how much you have deprived yourself !
— ծնեալ էր զիս մայր իմ՝ այսպէս հանգիստ եւ անոյշ քուն ոչ է եղեալ, never since my birth did I sleep so well;
— մարդիկ, նոյնչափ կարծիք, as many men, as many minds.
quantity.
Որակութեան կցորդութիւն ունիմ, ըստ որում մարդս եմ. եւ քանակութեան կամ որչափութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Որպէս.
Տեսակ, հի՛կէն, մարդ. եւ տարբերութիւն, ո՛րպակ, բանական. եւ յատուկ, հի՛բար, ծիծաղական. (Պորփ.։)
quality, condition, state.
Բարւոք է այն միաբանութիւն (հոգւոյ ընդ մարմնոյ) ... այլ զորպիսութիւնն պիտի իմանալ. (Եղիշ. հոգ.։)
Ցուցանէ նմա եւ զդիցն որպիսութիւն, թէ ոչ աստուածք, այլ՝ մարդիկ լեալ մահկանացուք. (Սարկ. լուս.։)
den-like.
Հինգ թագաւորքն մարդադէմք էին կերպարանօքն, եւ որջաձեւք էին հին վիշապին բնակութիւնք. (Եղիշ. յես.։)
to hide in a hole, to go to earth, to crouch or squat in a kennel;
to nestle, to creep into, to hide oneself.
Վասն այսորիկ աստուած ի մարմնում, որպէս զի սպանցէ զորջացեալն ի նմա (զմահ). (Բրս. ծն.։)
cf. Ոջիլ.
φθεῖρα pediculus. Որպէս թէ ճճի որջացեալ ի մարմին. նոյն ընդ Ոջիլ. Վասն որոյ Մխ. ապար. Է՛ զի Ոջիլ գրէ, եւ է՛ զի Որջիլ։
hunting;
cf. Որսորդ;
շուն —, hound, greyhound;
բազէ —, trained hawk;
թռչուն —, bird of prey;
ձի —, hunter.
Որպէս զստոյգ եւ զքաջ որսորդս ... այսպէս մարդկանն որսականն (աստուած, եւ քարոզք իւր)։ Ռընգունք՝ շանց որսականաց. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. իմաստն.։)
to chase, to hunt, to go a hunting or shooting, to shoot;
to try or endeavour to win or to seduce, to wrap up or involve in snares, to surprise, to entrap;
— հաւս, to fowl;
cf. Ձուկն;
աղուէս —, to hunt a fox;
— զհոգիս, to prey upon souls;
— զոք, to catch or entrap a person, to insnare;
to captivate, to win;
to entice, to attract, to allure, to flatter;
— զսիրտ ուրուք, to gain a person's heart;
— զոք բանիւ, to win a person with fair speech;
— ինչ բանս ի բերանոյ ուրուք, to entangle a person in his own words;
— զյաջողութիւն աւուրց, to watch the propitious moment or favourable occasion;
— փառս կամ պատիւս, to go in search of honour or glory.
Իբրեւ զկարթ երեւեցուցեալ զխաչն, եւ զմարմին իւր առնէր կերակուր տիեզարաց, զի այնու որսասցի յարքունական սեղանն. (Ագաթ.։)
hunter, huntsman, venator;
— ձկանց, fisher, fisherman, piscator;
կին —, huntress;
— բանից, a pryer into other person's thoughts.
Նա էր սկայ որսորդ առաջի տեառն աստուծոյ։ Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի գլուխ գահաւանդի, զոր որսորդք յո՛րս հաստատեցին։ Եթէ անկանիցի՞ թռչուն ի յերկիր առանց որսորդի։ Կացցեն ի նմա որսորդք, ձգանք ուռկանաց առանձինն եղիցին։ Արարից զձեզ որսորդս մարդկան.եւ այլն։
Բանից միայն եղեն որսորդք, եւ ոչ արդեանց ճշմարիտ քննիչք։ Եթէ բանից որսորդ իցես, եւ ոչ մտաց քննիչ. (Սեբեր. ՟Է։)
hunting;
shooting;
cf. Որս.
Որսորդութիւնքն առ ցամաքաւս՝ ոչ միայն էրէոցն, այլեւ մարդկան. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to enrapture, to ravish.
Ի պարծանս գովեստից ազգիս մերոյ միտք իմ որցեալ զիս բերէ դեգերիլ ի ներբողումն։ Ի մեղադրութենէ աստուածայնոյն եւ մարդկայնոյն արտաքս զինքն որցեալ՝ տայր վաղվաղակի զխնդիրն. (Յհ. կթ.։)
cf. Որչափ.
Հաճեցաւ կեցուցանել զմարդիկ, զո՛րքան յանցաւորս եւ օտարացեալս. (Իգն.։)
Որքան յօժարութեան այրւոյն այնորիկ էր, վախճանեցան մանկունքն. բայց որքան աստուծոյ մարդասիրութեանն, կենդանիք էին. (Ճ. ՟Ժ.։)
quantity.
Համարէի զորքանութիւն (ծովու նախ քան զտեսանելն) լինել զօրէն լճաց ինչ. (Պիտ.։)
herpes, tetter, ring-worm, impetigo.
ՈՐՔԻՆ կամ ՈՐՔԻՒՆ λειχήν impetigo, scabies saniosa. գրի եւ ԵՐՔՈՅՆ. ռմկ. հերքուն. Եռք եւ վէրք՝ չարաչար կեղոց. ազգ քաղցկեղի թեթեւ, մարմաջ. քարցկէղ.
herpetic, scabby.
Զմարմառոտ, կամ զքոսոտ, կամ զորքինոտ (կամ զերքոյնոտ), մի՛ մատուցանիցեն զայն տեառն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 22։)
cf. Կամիմ.
Տեսանէր զինքն յերազի, որպէս թէ համարս ուզէին ի նմանէ. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Ա.։)
having eight steps or stairs;
of eight degrees or orders.
Զվերին ութաշտիճանեայ երկնագումար զպարսն, զոր մեծն պօղոս շարադասէ. (Մամբր.։)
cf. Ութերեակ.
Այսպէս խորհրդածեալ քառասնեակս թիւ, ութ հնգեակս, եւ հինգ ութեակս։ Յութեակն արժանի լինին անճառ վայելչութեանցն (յարութեան մարմնոց). (Սիսիան.։)
eight, octonary;
eighth;
the number eight;
eight days.
Այսպէս խորհրդածեալ քառասնեակս թիւ, ութ հնգեակս, եւ հինգ ութեակս։ Յութեակն արժանի լինին անճառ վայելչութեանցն (յարութեան մարմնոց). (Սիսիան.։)
strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.
Զկենդանի ուժգին մարմին (այսինքն մարմնով՝) սովորեցաք ասել վիթխարի. եւ այլք՝ անճոռնի, կէսք՝ անհեթեթ. (Վանակ. յոբ.։)
to gather strength, to get strong, to grow stronger, to be strengthened;
to become prevalent, to predominate, to prevail over, to domineer.
Ճշմարտութեանն զօրութիւն ուժգնանայր. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
dauntless, fearless, courageous, valiant, intrepid.
Իբրեւ քաջաբանի եւ ուժգնասրտի առն՝ համարձակախօսի (առաջի) այնքանւոյ թագաւորի. (Խոր. ՟Գ. 65։)
strong, robust, vigorous;
valorous;
powerful.
Ազդեցուցիչ փող զուժեղն եւ զքաջամարտիկն յորդորէ յարիութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Ուժեղ.
Ուժեղակք ընդդէմ հակառակորդաց հինից գտան։ Բազում ուժեղակ մարդկամբք այսր անդր ձգձգեալք։ Ուժեղակ մրցութեամբ ցուցանէր ի ժամանակի հալածանացն. (Յհ. կթ.։)
to have strength, to be able, to resist;
to oppose.
Եթէ զնա ի ձեռն կնոջն կարացի կործանել, թերեւս եւ ո՛չ սա կարասցէ ուժել՝ մարտնչելով ընդ սմա կնոջն։ Տեսանե՞ս, ո՛րչափ են վիշտք, ո՛րչափ ուժեն ախտք. (Իսիւք.։)
kid;
fawn.
Քրիստոս ուլու օրինակաւ ընդ անօրէնս համարեցաւ. զի ուլն անբարեգործի եւ անօրինի օրինակ է. (Մեկն. ծն.։)
young kid.
Յուլիկն ոլոմպեան ապողինար հեծեալ յարտեմեանն ալոջ՝ գայ հասանէ միամարտ ի վերայ աթենայ ... զի ծանուցեալ էր մանկանն զփախուստն աթենայ. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
vow;
wish, desire, prayer;
compact, covenant, agreement;
alliance, pact, treaty;
order, congregation, community;
clergy, churchmen;
pilgrimage;
— աղի, everlasting covenant;
—ք եւ դաշինք, conditional promise, alliance;
մատեան —ի, Holy Writ, the Bible;
տապանակ —ի, the ark of the Covenant;
հին եւ նոր —, the Old and the New Testaments;
— հաւատացելոց, Christians;
— եկեղեցւոյ, մանկունք —ի, clergy;
— կանանց, nunnery;
—ի տեղիք, holy places, sanctuaries, relics;
պարզ, հրապարակական, անլուծանելի —, simple, solemn, indissoluble vow;
անխորհուրդ, անխոհեմ —, indiscreet, imprudent vow;
— դնել, to make a vow, vows;
— դնել ողջախոհութեան, to make a vow of chastity;
—ս կռել հրապարակաւ, to make a solemn treaty;
— դնել or յ— մտանել ընդ ումեք, to make a treaty, or an alliance with any one, to be in treaty for;
կնքել — հաշտութեան, — հաստատութեան առնել, to make peace;
կալ յ—ին, to remain faithful to one's vow;
կատարել զ—ն, to accomplish one's vow;
անցանել զ—իւ, ջրել զ—ն, ապախտ առնել զ— իւր, to break or violate one's vow;
տնօրինել զ—ն, to dispense with or exempt from a vow;
—իւք խնդրել, to desire ardently, to long for eagerly;
երթալ յ—ս, to go on a pilgrimage;
զ—ս իմ կատարեցից, I will accomplish my vow.
ՈՒԽՏ աստուծոյ առ մարդիկ. որ եւ ԿՏԱԿ. Կտակարան՝ հին եւ նոր. διαθήκη foedus, (-deris), testamentum.
ՈՒԽՏ մարդոյ առ աստուած. εὑχή votum, oratio, preces ὐπόσχεσις promissio.
Ոչ եթէ ընդ մարդոյ է ուխտ հաւատոց մերոց։ Անձանձրոյթ խնդրել ուխտիւք, զի համբերել կարասցեն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
ՈՒԽՏ մարդոյ ընդ մարդոյ. Դաշն. συνθήκη, διάσταλσις pactum, foedus. եւ բայիւ συντίθημι compono, constituo, paciscor, pango, spondeo. տե՛ս եւ ԿՌԵԼ.
accomplishing one's vow.
Սիրելի ուխտակատարացն իւրոց տալ զպարծանս եւ զհամարձակութիւն. (Փարպ.։)
cf. Ուխտակալ.
Որ պահէ զուխտն հաւատարմութեամբ առ աստուած եւ առ մարդիկ. ուխտակալ. ուխտակատար. ճշմարիտ հաւատացեալ.
to vow, to devote or dedicate oneself to God;
to deprive oneself of, to abstain from.
Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւորէին։ Եթէ յայն միտս ուխտաւորէին (կուսանք), եւ այլն։ (Մարկիոնիտք) ուխտաւորեալք հանդերձ աշխարհականօքն ի կուսութիւն՝ ստեն ուխտին։ Մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք. (Եզնիկ.։)
consecration, state or condition of a Nazarene, of a monk;
vow, profession;
pilgrimage.
Ի ձեռն կնոջ մարտեաւ ընդ սամփսոնի, մինչեւ եհան ի նմանէ զուխտաւորութիւն նորա։ Գեղեցիկ էր սամփսոն յուխտաւորութեան եւ ի կուսութեան իւրում, եւ պոռնկութեամբ իւրով ապականեաց զուխտաւորութիւն իւր. (Մծբ. ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
Եթէ վասն պիղծ զկերակուրսն համարելոյ ուխտաւորէին, եւ ո՛չ ուխտաւորութիւնն նոցա յուխտաւորութիւն համարէր. (Եզնիկ.։)
to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.
ՈՒԽՏԵԼ՝ աստուծոյ առ մարդիկ.
ՈՒԽՏԵԼ՝ մարդոյ առ աստուած. εὕχομαι voveo, oro διαστέλλω discerno.
ՈՒԽՏԵԼ՝ մարդոյ առ մարդ. συμφωνέω consono, consentio.
vegetarian.
Զուարթ են ասէ խելք ջրարբաց, եւ առողջ մարմինք ուծակերաց. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
to cool down, to be estranged;
to remove, to go out of, to abandon, to fail.
Տեսանէ զաննիւթ փառքն, եւ ուծացեալ հրաժարէ ի մարմնականէս։ Թէ երկիւղ միայն լինի (առանց սիրոյ աստուծոյ), ուծանամք ի նմանէ. (Լմբ. սղ.։)
stairs;
bridge;
way or passage;
cf. Ծուծ.
Ոչ ուղք յուսոյ (ի դատաստանի), եւ ոչ դրունք ողորմութեանց։ Արկեալ սոցա ուղ ճանապարհն զփայտակերտն գործի՝ հանել ի կամարն երկնից տաճարի. (Նար. ՟Կ՟Է. եւ Նար. կուս.։)
to travel together, to accompany, to go with, to follow;
to convoy.
Ուղեկցեալ է ստուեր՝ մարմնոյ, եւ նշոյլք՝ զօրութեան հրոյ. (Վեցօր. ՟Ա։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
ՈՒՂԵՂ 2. μυελός, ἑγκέφαλος cerebrum. իտ. cervello. (գրի եւ ՈՒՂԻՒՂ, եւ ՈՒՂԻՂ, ուղղի, ից. ռմկ. ըղեղ ). որ եւ ԽԵԼՔ ասի. Ծուծ գլխոյ. օթարան մտաց. փափուկ եւ ոգելից հիւթ սպիտակ իւղաւոր՝ փակեալ ի խելապատակի, ուստի ծորի ոյժ եւ պարարտութիւն ընդ ամենայն խողովակս մարմնոյ ոսկերաց.
Յուղղոյն սնանալոյ՝ եւ ի մտաց իսկ անկանի մարդ. (Եզնիկ.։)
Գլուխն, յոր ուղեղն է գանձեալ։ Ուղեղն վարդապետէ անձինն եւ խելացն զգործս եւ զբանս։ Իմաստ ուղղին ի գլուխ մարդոյն է։ Իմաստիցն՝ որ յուղղոյն։ Թափուրս ի հոգւոյն ուղղոց. (Նար. երգ.։)
Փորձ իրացն իսկ յուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ (լնուլ եւ պակասել ըստ լուսնի)։ Լրմունք եւ պակասութիւնք ուղղոց անասնոց եւ մարդկան. (Եզնիկ.։ Շար.։)
to make a present, to present, to offer, to give;
to address;
to push forth, to produce;
to attract, to win with gifts, to seduce;
to persuade, to induce.
Ի հոգեւոր մարդիկսն, որ մօտ երթան հաղորդ գտանել. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
traveller;
passenger;
ի ձեւ —ի, in travelling trim.
high and straight;
well-shaped, straight, tall;
գնալ — հասակաւ, to go haughtily, to hold one's head high.
Յորժամ լինիցի նմանութիւն ուղղաբեր, իբրու բազում անգամ մարմնոյ անդամոց լինելով ուղիղ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
brain-cavity;
skull.
Խորշ խորշք մարդոյ մարմին, որպէս անդամք եւ զգայարանք, ուղղաբոյն, աչք, ականջք, սրտին առագաստ, ներքին որովայն. (Մեկն. ծն.։)
correct, written correctly;
orthographer.
Ուղղութեամբ գրեալ. ճշմարտաճառ.
walking upright;
walking in uprightness, full of rectitude, virtuous.
orthodromy.
Նա զկամարն պատելով, սա սակս ուղղագնացութեան. (Վանակ. տարեմտ.։)
to become, to befit.
ՈՒՂՂԱԴՐԻԼ. Դէպուղիղ յարմարիլ. ի դէպ գալ.
speaking well, correctly or justly.
εὑθυλόγος recte loquens. Ուղղաբան. ճշմարտախօս. արդարախօս.
Ուղղախօսն փրկի ի զրպարտողացն։ Գիտնական, եւ ուղղախօս ճշմարտաբան. (Լմբ. առակ.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
whose marrow is dried up;
— առնել, to consume or suck the marrow;
— առնել ցաւոց զոսկերս, to torment, to excruciate, to torture.
Դառնակսկիծ սառնամանեօք, մարմնադող, ուղղածուծ, եւ ատամնակարկաջս տանջին. (Տօնակ.։)
right;
rightly, directly;
correctly.
Ոչ ուղղակի մեկնես զմարգարէութիւնդ։ Ուղղակի կա՛ց ի վերայ մտացն, զի մի՛ մոլորեսցիս ի ճշմարտութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Է ճանապարհ, որ թուի ի մարդկանէ՝ թէ ուղղակի է, բայց կատարումն նորա՝ ունջ դժոխոց. (Համամ առակ.։)