one must, it is necessary;
սակաւիկ ինչ պիտեցաւ, it was within a hair's breadth of.
Քանզի ոչ եթէ պնդութիւն մարմնոյ պիտիցի, այլ որդւոցն եւ մտաց յօժարութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
necessary;
suitable;
— է, cf. Պիտիմ;
it is becoming, proper, suitable;
զի՞ եւս — են մեզ վկայք, what need have we of witnesses ?
Դուք առաջնորդ ինձ ոչ պիտոյ էք. (Վրք. հց. ՟Է։)
cf. Պիտանամ.
Հաղորդել միմեանց, պիտոյանալ միմեամբք (այսինքն իրերաց). (Բրս. հց.։)
cf. Պիւրամիտ.
Որ զմեծ պիրամիդն կանգնեաց։ Զնմանէ ասեն շինել զերրորդ պիրամիդն, որ է ցուրան բլրաձեւ. (Եւս. քր. Ա։)
given to filthiness, immodest, impudic, impure.
խորհրդոց սոդոմային, եւ ի գործոց պղծասիրին. (Յս. որդի.։ 2)
to soil, to contaminate, to stain, to spot;
to profane, to pollute, to abuse;
to abhor, to detest, to execrate;
— զկոյս, to violate, to dishonour.
Մի պղծիցես զդուստր քո՝ պոռնկեցուցանելով զնա։ Պղծեաց որդի եմովրայ զգինա.եւ այլն։
bronzevoiced.
Որ ունի կամ հանէ զձայն պղնձոյ. Տե՛ս ի յաջորդ բառն։
quite full, brimful.
Քսան եւ չորքդ՝ բնականագոյն թիւ ... բաղկացեալ յերկից քուէից՝ բոլոր, հոծ եւ լի պղպղուն է հանգիտութեամբ։ Ի ժամանակի գարնանային զուգորդութեան. յորում էր լի պղպղուն երկրայինքս՝ պտղովք։ Ո՛վ լի եւ պզպղուն ամենայն վայրապար շատախօսութեամբ։ Կատարեալն՝ երրորդութեամբ (թուոյ) երեւութանայ, լի եւ հոծ եւ անթափուր եւ անուանայն եւ պղպղուն բնութիւն. (Փիլ. լին. ստեպ։)
strong, robust;
brave, daring, gallant, courageous, manful;
hard, firm, solid, steady.
Իբրեւ զայր պնդակազմ զուղղորդ ճանապարհն եւեթ գնայր. (Ճ. ՟Գ.։)
Յորդորէր զնոսա կալ պնդակազմ ի գործն առաջարկեալ. (Ղեւոնդ.։)
to harden, to grow tough;
to insist, to sustain, to be obstinate;
to pretend;
to run, to go quick;
cf. Զկնի;
cf. Զհետ;
ի պահս —, to be rigorous in fasting.
ՊՆԴԻԼ. Տալ զանձն ի ճգունս. հանապազորդել արիաբար. առաքինանալ.
spread throughout, very extended, universal, general;
— ծով, the Ocean;
— օդ, atmosphere.
Նաւորդաց արտաքոյ ալէկոծութեան տեսանելով զհամատարածութիւնն մրմռեալ ծովուն. (Նանայ.։)
extent, very great extent.
Նաւորդաց արտաքոյ ալէկոծութեան տեսանելով զհամատարածութիւնն մրմռեալ ծովուն. (Նանայ.։)
composed of the same element or matter.
Կցորդութիւնքն հակառակիցն, զմիմեանս ունակութիւնքն համատարերցն. (Դիոն. ածայ.։)
resembling, similar, like, conform.
Անուանակիր սուրբ հրեշտակին (մաղաքիաս), եւ համատիպ գեղոյ նորին. (Յիսուս որդի.։)
of the same age, coetaneous.
Գրեթէ համատիք նորին լեալ՝ որդիս ծնանէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
Համարեցաւ զընդոծինսն իւրիւր ՟Յ՟Ժ՟Ը։ Ոչ կարէր համարել, քանզի ոչ գոյր թիւ։ Համարեցան հազար այր ի ցեղէ։ Եօթն եօթներորդս համարեսցիս քեզ։ Սկսանիցիս համարել։ Համարեսցի նմա քահանայն զարծաթն յայլ եւս ամսն (որ եւ սեպել)։ Համարից զամս վաճառին իւրոյ։ Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (համրելով սեպուիլ)։ Համարիցի զծախսն։ Համարեսցի զթիւ գազանին.եւ այլն։
to grow bold, to have the boldness to, to take the liberty of, to allow oneself, to have the courage, to be daring, to dare, to venture;
կարի իմն —, to presume, to take liberties.
Ո՞վ համարձակիցի, եթէ սուրբ իցէ ի մեղաց։ Համարձակեսցիս առաջի տեառն։ Յարեայց համարձակեցայց ի նոսա։ Համարձակեցաւ յանուն յիսուսի։ Համարձակեցաք աստուծով մերով։ Համարձակեա՛ց, ոչ մեռանիս։ Համարձակեալ խօսի։ Ի հեռուստ համարձակիմ առ ձեզ։ Համարձակեցաւ եմուտ առ պիղատոս։ Յոր ինչ ոք համարձակիցի, անզգամութեամբ ասեմ, համարձակիմ եւ ես։ Համարձակեցան սիրտք որդւոց մարդկան յանձինս իւրեանց՝ գործել զչար.եւ այլն։
Այս կին համարձակեցաւ ի վերայ բնութեանն, սպան զորդին, եւ խորովեաց. յն. յարձակեցաւ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
reckoner, arithmetician.
Գոյր այր փառաւոր եւ համարող յաշխարհին չորրորդ հայոց քրիստոսատուր անուն. (Շիր. յղ. կենաց իւրոց.։)
arithmetical.
Ի բացէ եղեւ (աբրահամ) թուոցն, եւ ի համարողութենէ անհաս. վասն այնորիկ եւ փոխանակ յոգունցն թուոց՝ զբազմորդութիւնն ընկալաւ հաւատոց. (Մագ. ՟Ե։)
arithmetic, ciphering.
Ի բացէ եղեւ (աբրահամ) թուոցն, եւ ի համարողութենէ անհաս. վասն այնորիկ եւ փոխանակ յոգունցն թուոց՝ զբազմորդութիւնն ընկալաւ հաւատոց. (Մագ. ՟Ե։)
relationship;
homogeneousness.
Իբր կցորդ համացեղութեաբ ամենաբաշխ աջոյն աստուծոյ՝ աստուած կոչեցար. (Նար. ՟Խ՟Զ։)
of equal glory or honour.
Ի ձեռն համափառն որդւոյ։ Զհոգին համափառ. (Լմբ. պտրգ.։)
Համափառ երրորդութիւն, եւ միաբուն աստուածութիւն. (Վրդն. պտմ.։)
Պենտակոստէն՝ երկրորդ է (տօն) յետ զատկին, եւ այլոցն համափառ. (Տօնակ.։)
lifting up, elevation, ascension, rising, ascent;
Ascension-day.
Համբարձումն բազկաց։ Համբարձմունք ձեռաց։ Տարածեալ զսիրտս՝ ձեռաց համբարձմամբ. (Նար.։ (որք մարթին ձգիլ եւ ի յաջորդ նշ։))
to celebrate, to sing the praises of, to praise;
to make public, to divulge, to let out, to noise or rumour abroad, to publish, to make known every where.
Ընդ առաջնորդն դիւաց դաշնաւոր զնա համբաւէին. (Բրսղ. մրկ.։)
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
Համբուրեա՛ զիս ո՛րդեակ. եւ մատեաւ համբուրեաց զնա։ Համբուրել զորդեակս իմ։ Համբուրեաց արքայ զաբեսաղոմ, կամ զբերղելի։ Համբուրեաց իւրաքանչիւր զընկեր իւր. (այսինքն համբուրեցին զմիմեանս։) Համբուրեցից զհայր իմ եւ զմայր իմ։ Անկեալ զպարանոցաւն պօղոսի՝ համբուրէին զնա. եւ այլն։
cf. Համեղաճաշակ.
Բոյսս ... տարազոց մրգոց, համեղահամ դիւրամոքելիս կրից կոկորդաց. (Նար. ՟Ղ՟Զ։)
to become well flavoured, sweet, appetizing;
to be agreeable to.
մանաւանդ յերրորդ դէմս. Համեղ երեւիլ. քաղցր եւ ախորժ ընծայիլ. քաղցրանալ. համովնալ, անուշ գալ.
proportionate, equal, conformable, corresponding, analogous, regular, symmetrical, adequate;
— գործել, to proportion;
դնել —, to compare;
եթէ իցեն ի քեզ առաքինութիունք —ք վեհ ճակատագրիդ, if your virtues correspond with your high destiny;
"ըստ համեմատի համեմատաբար, cf. Համեմատութեամբ."
Եւ ոչ միայն չեմ աւելին, այլ ի նուազ համեմատին. այսինքն յանհամեմատ կարգի. (Յիսուս որդի.։)
to season, to flavour;
to scent, to aromatize, to spice, to powder;
— աղիւ, to sprinkle with salt, to salt.
Զանհամութիւնս իմոյ անձին՝ համեմեսցես բանիւ քոյին. (Յիսուս որդի.։)
foster-brother.
պ. հէմշիրէ. այսինքն Կաթնակից. սննդակից. դայեկորդի. ὀμογάλακτος collactaneus.
to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
πείθω suadeo եւ այլն. Ամոքել. համոքսել. ողոքել. յորդորել. հաւանեցուցանել. խաղաղել.
եւ փիլիմ։ Ի Հին բռ. որպէս փաղանուն դնին, Համոզել, ամոքել, ողոքել, միջնորդել։
dumb;
speechless, mute, tongue-tied;
— ի ծնէ, born dumb, dumb from one's birth;
— բնութիւնք, babies;
— լինել, or համրանամ, համրիմ, cf. Համրանամ, cf. Համրիմ.
Նման գոլով խուլ եւ համրին, եւ ի դիւաց խցեալ խըլին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Համրիմ.
Եւ համրացայ բարեաց բանին, որպէս բերանն այսահարին. (Յիսուս որդի.։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Է. ՟Ղ՟Բ։)
whole, total, entire, universal;
all, entirely, totally, wholly;
ընդ — աշխարհ, throughout the world;
— կալ ի վերայ, understand perfectly, to know to the bottom, to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts.
Համօրէն չտանել զնոսա յերկիրն։ Բժշկեցից զնոսա համօրէն։ Համօրէն իբրեւ առիւծունք պատրաստեցան որդիք նոցա. (Եզեկ. ՟Ի. 15։ Ովս. ՟Ժ. 5։ Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 38։)
Armenian;
—ք, Armenia;
—ք or —եր, the -s, the — nation;
— լեզու, բարբառ, the Armenian language;
թարգմանել ի —, յեղուկ ի — բան, to translate into —, into the — language.
Ի նոյն թագաւորի քսաներորդ ամի հայ թուականն կարգեցաւ. (Շիր. քրոն.։)
Սեաւ եմ գեղեցիկ ... հա՛ նա հարսն ցանկալի ... հա նա ձայն եղբօրորդւոյն. եւ այլն. (Նար. տաղ.) (տպ. ահա նա)։
looking-glass, mirror, speculum;
—ք, eyes;
visible, observable;
— կիզիչ, burning glass.
Զի՞նչ հաղորդութիւն է կուրի ընդ հայելւոյ. (Ոսկիփոր.։)
Armenian.
Ազատ ոմն հայեցի զօրաց վասլին որդի տաճատայ իշխանին տարոնոյ։ Խատապ եւ վասիլակ իշխանք հայեցիք (զօրավարք յունաց՝ իբր հայհոռոմք). (Ուռհ.։)
cf. Հայեցուած.
Յանդիման երեսացն աստուծոյ ... արժանաւորիլ առ ի հայեցութենէն առ ի յորդւոց կարգի առեալ առ ինքն. (Պրպմ. ՟Յ՟Բ.) տպ. հայեցողութիւն։
to invent, to find the means or a way to do any thing, to contrive, to devise;
to provide, to provision, to procure;
to solace, to assuage;
to pretend.
Տխրատեսակ մրով զերկրորդն նմանութիւն առեալ հայթայթեմ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
cf. Հայկազուն.
Օրհնութեան ժառանգորդ, ի սիսականացն հայկազն. (Մագ. ՟Ե։)
to curse and swear, to blaspheme;
to talk scandal;
to revile, to abuse, to slander, to traduce, to defame, to speak ill of.
Եկեալ հայհոյէին. ել հրեշտակ քո, եւ եհար զնոսա։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա։ Որ հայհոյէ զհայր կամ զմայր, շիջցի լոյս նորա։ Նոքա հայհոյէին զնա, եւ ասէին. դո՛ւ լիջիր նորա աշակերտ. եւ այլն։
blasphemy, swearing;
abuse, slander, scandal, backbiting, defamation.
Խօսել հայհոյութիւն զատուծոյ, կամ առ աստուած։ Հայհոյութեամբ զտեղին լնոյր։ Փառք են առն խոտորել ի հայհոյութեանց։ Ամենայն դառնութիւն եւ հայհոյութիւն բարձցի ի ձէնջ։ Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս.եւ այլն։
like or resembling his father, following in the steps of his father;
like a father.
Հայրաբարուին Գըտայ՝ որդւոյ շաբաթայ, առն քրիստոսասիրի. (Կորիւն.։)
paternal, belonging to the father.
Հայրական ծոց, աջ, խնամք, գթութիւն, ձայն, բարբառ։ Հայրական ծոցածին ծաղիկ, կամ լոյս (որդի). (Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։ Գր. տղ.։ Շար.։ Նար.։ Դիոն.։)
Ո՞վ զհայրականն բարբառեսցի զուարճութիւն՝ մասամբ յաղթահարեալ յորդւոցս. (Խոր. ՟Գ. 68։)
to be or become a father.
Որդի միշտ ծնունդ, ոչ երբէք հայրանայ։ Հոգին սուրբ միշտ բղխումն, ոչ երբէք հայրանայ, կամ որդիանայ. (Լծ. նար.։)
resembling one's father.
Հայրանման որդիք նահատակին գրիգորի։ Հայրանման կամսարականն ներսէհ։ Հայրանման սեպուհն մամիկոնէից գրիգոր. (Փարպ.։)
Թագաւորեաց միհրդատ որդի նորա հայրանման առաքինութեամբ. (Պտմ. վր.։)
cf. Հայրաբուղխ.
ՀԱՅՐԱՇԱՐԺ որ եւ ՀԱՐԱՇԱՐԺ. Ի հօրէն երկնաւորէ շարժեալ, այսինքն յառաջագայեալ, ծագեալ, ծննդեամբ կամ բղխմամբ. ուստի որդին ասի ի հօրէ իբրեւ յականէ աղբիւր հայրաշարժ, եւ Հոգին վտակ կամ գետ կամ ծով եւ այլն.
Որ ի հայրաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ անհատաբար ի յորդւոյ։ Ի հայրաշարժ աղբերէն անհատահոսդ վտակ. (Շար.։ յորմէ եւ Գէ. ես.։ Բենիկ.։ Տօնակ.։)
patriarch, pontiff.
Իշխանք հայրապետաց որդւոց յուդայ. կամ ի հայրապետաց իսրայէլի. փոխանակ թարգմանելոյ նահապետ. (՟Բ. Եզր. ՟Ա 5։ ՟Գ. 12։ ՟Դ. 2։ Նեեմ. ՟Է. 76։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Թ. 8։)
Սուրբ եւ առաջին ամենայն եպիսկոպոսապետաց՝ հայրապետն հռովմայ եւ փոխանորդն (այսինքն յաջորդն) պետրոսի առաքելոյ. (Շ. թղթ.։)
patriarchate, pontificate.
Արտաքս համբարձեալ քան զամենայն հայրապետութիւն եւ որդեպետութիւն. իմա՛ նախահայրութիւն կամ երեւելի եւ հին հայրութիւն նահապետական։
loving one's father.
Իբրեւ հայրասիրաց ոմանց որդւոց. (Յհ. իմ. ատ.։)