part, bit, shred, fragment, stump;
volume, tome;
— հոգւոյս, my life ! my darling ! my love !.
Զառաջին հատորս վասն դիւրահասութեան ի գլուխս բաժանեցա. իսկ երկրորդ եւ երրորդ հատորքն առաջին գրոցս, եւ այլն։ (Նախ. առակ.։)
cut, shape, fashion;
section, division;
part, portion;
bit, piece, fragment;
retrenchment, separation;
emigration, transmigration, colony;
article, head, point;
segment;
—ք կոնի, conics;
առաջանիւթ — օրագիր, leading article;
— գնալ ուրեք, to emigrate;
գրել —, to write an article;
— տալ բանին, to interrupt, to break in upon.
Հատուածք շերտից։ Հատուած բանի։ Հատուածի բանի։ Զերիս հատուածս առանձնաւորականս (հաւատոյ, յուսոյ, սիրոյ, կամ երից անձանց)։ Մի երրորդութիւն կատարեալ ի դիմաց երից անորոշելի հատուածոց. (Նար. մծբ. եւ ՟Ի՟Ը. կ. ՟Ժ. ՟Խ՟Դ։)
cut, incision;
division, separation;
— անդամոց, amputation.
Հատմամբ յուսոց՝ երկուց ձեռին. (Յիսուս որդի.։)
restitution;
payment, reimbursement;
remuneration, recompense;
compensation, gift, offering, fine, amends;
cutting;
— վնասուց, damages, indemnity, reparation;
— փոխարինի, compensation;
exchange, any thing given in return;
ի —, in payment;
in return;
օր —ցման, the Last Judgment;
— առնել, to reward, to requite, to recompense;
to make amends for;
հատուցանել ումեք զ—, to give tit for tat, to make a return for, to requite;
to avenge, to punish;
հատուցանել զ—ի թշնամիս, to revenge oneself on one's enemies.
Զատուսցէ ահարոն զղեւտացիսն ի հատուցումն առաջի տեառն յորդւոցն իսրայէլի։ Տացես զնոսա հատուցո՛ւմն առաջի տեառն. զի հատուցումն հատուցեալ են նոքա ինձ ի միջոյ որդւոցն իսրայէլի. եւ այլն։ (Թուոց. ՟Ը. 11։ եւ ՟Գ. 9։)
cf. Հարազատապէս.
Հարազատաբար ժառանգողացն փոխանորդութեան. (Պիտ.։)
legitimately;
brotherly;
sincerely, intimately.
Ի ձեռն հաւատոց հարազատապէս քրիստոսի ժառանգորդք լիցուք. (Ոսկ. գղ.։)
Զարիւնն որով ազատեցաք ի ծառայութենէ, որդին քո ի քէն ստացաւ հարազատապէս. (Հ. կիլիկ.։)
to be legitimated;
to become familiar or brotherly;
to contract an alliance with;
եղբայր —տեալ, own brother.
Զսա տիրան փոխանորդեալ, որ իւր եղբայր հարազատեալ։ Զեղբարս ինքեան հարազատեալ. (եւ այլն. Շ. վիպ.։)
legitimacy, authenticity, genuineness;
fraternity, brotherhood;
kindred, consanguinity.
ἁδελφότης fraternitas γνησιότης germanitas, sinceritas συγγένεια affinitas եւ այլն. Հարազատ եղբայրութիւն, ազգականութիւն, ազգակցութիւն, որպէս եւ բնութենակցութիւն. հարազատ որդիութիւն. ընդակցութիւն. մտերմութիւն. մերձաւորութիւն. ճշգրիտ նմանութիւն. իսկութիւ, անկեղծութիւն.
Զհայր եւ զորդի ոչինչ հատանել կամ անջատել ի հարազատութենէն՝ որ ըստ էութեան։ Յոյժ մեծ է հաւասարութիւնն, եւ բնութեանն հարազատութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27. 31։)
Ձայնն հայրական զհարազատութիւն քո յայտնէր աշխարհի։ Այսօր հնչեցուցանէր հայր զհարազատութիւն որդւոյ. (Բենիկ.։ Գանձ.։)
to plain, to smooth, to make even or equal;
to plane, to polish;
to level, to put on a level with, to pull or beat down, to demolish, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to raze.
Ուստի՞ է մանուկս այս, կամ ո՞վ հարթեաց զսա. (Կլիմաք.։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
cf. Հարիւրամեան.
Աբրահամ հարիւրամեան էր։ Թէ հարիւրամենի որդի՞ լինիցի. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 5։ եւ ՟Ժ՟Է. 17։)
a hundred years old, centenary;
of every hundred years, centurial;
զ—ամենիւք ուրեմն էր, he was about an hundred years old.
Աբրահամ հարիւրամեան էր։ Թէ հարիւրամենի որդի՞ լինիցի. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 5։ եւ ՟Ժ՟Է. 17։)
centuple, a hundredfold, hundred times as much.
Ընդ միոյն զհարիւրապատիկն հատուցանել։ Ընդ միոյն զհարիւրապատիկսն փոխանորդէ օգուտս. (Սարգ. յկ. ՟Է։ Պիտ.։)
a hundred;
century.
Հարիւրերորդ թիւն. հարիւրն. եւ Հարիւրաւոր.
Ոչ ամս եօթանասներորդ, այլ մանաւանդ հարիւրեակս եօթներորդ. (Լմբ. ատ.։)
of a hundred years old.
cf. ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ. Սէմ որդի հարիւրեմեան էր. (Ծն. ՟Ժ՟Ա. 10։)
Եղիցի կրտսեր որդին հարիւրեմեան. եւ որ հարիւրեմեանն մեռանիցի, եւ այլն. (Ես. ՟Կ՟Ե. 20։ (ա՛յլ ձ. հարիւրեմեան։))
to beat, to strike, to give or deal a blow;
to strike or sweep the chords of the lyre, to vibrate, to touch, to play or perform on;
to ring;
to knock, to thump;
to prick, to bite;
to wound, to hurt, to harm;
to knock down, to beat to death, to kill;
to spoil, to taint, to gnaw, to eat away;
to ill-treat, to punish, to abuse;
to strike against, to shock;
to feel remorse;
to pay tribute;
to write down, to put into writing, to set down;
— զքաղց եւ զծառաւ, to stay hunger;
to quench, slake or allay thirst;
— այսոյն պղծոյ, to possess with a devil;
ի շամփուր —, to spit, to put on the spit;
— զոք ի ցից, to empale;
— ի մահ, — զոք յոգի, to give the death-blow, to despatch, to slay, to kill;
— ի գլուխն, to cause a headache;
— գինւոյ ի գլուխն, to mount to the head;
to intoxicate;
տաւիղ կամ ջութակ —, to harp, to play on the harp or violin;
խորան —, to set up a pavilion;
— զմիմեանս, to strike one another, to knock against each other;
to come in collision, to collide, to come into contact with;
— ընդ միմեանս, ընդ միմեանս — համեմատութեամբ, to compare, to confront with;
— զճանապարհս, to go, to be on a journey, to travel;
մարտ ընդ միմեանս —, to fight, to combat, to make war;
— զպատերազմ, to gain the battle, to conquer;
— զթշնամին, to beat the enemy, to discomfit, to defeat, to rout;
— հուր զտամբ, to set a house on fire;
— գաւազանաւ, to cudgel, to cane, to whip, to thrash, to belabour;
խրախոյս խընդութեան —, to shout with joy;
— զպէտս ուրուք, to supply the needs of, to provide or furnish the needful;
— զմիտս, to strike, to impress;
— զամանակ, to beat the measure;
զծայրս —, to dawn, to rise;
— զանձն, to be afflicted, grieved, mournful, desperate;
ընդ միտ —, to think, to reflect;
—նէ զդաւիթ սիրտն իւր, հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց, David is struck by or eaten up by remorse;
ընդէ՞ր —նէ զքեզ սիրտ քո, why is your conscience afflicted and why is your heart heavy within you ?
արեւն ընդ ծայրս —նէր, the sun gilded the mountain tops;
ժանգն —նէ զերկաթ, rust consumes iron;
կօշիկ իմ —նէ զոտս, my shoe pinches.
Մինչեւ ցերրորդ երկինս ասիցէ, կամ թէ մինչեւ ցերրորդ ինչ մասն ... զի յերկոսին հարկանէ. (Եզնիկ.։)
Առնուլ զոտից մանկանց նորին, եւ հարկանել զկարծըր վիմին. (Յիսուս որդի.։)
to necessitate, to oblige, to force.
Աղաչեմ, մի՛ յաւելորդսն զմեզ հարկաւորել. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Յառաջնորդէն եւ յեղբարցն հարկաւորեալ բռնադատեսցի։ Ի բնակչաց երկրին հարկաւորեալ ձեռնադրեցաւ եպիսկոպոս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Հարկեցուցանեմ.
Հարկեաց զորդիսն ամոնայ. (Նախ. ՟բ. մնաց.։)
concubinage.
Կնութիւն՝ երկրորդաւոր.
to beat, to strike;
to drive in, to thrust, to push;
to toss, to shake, to agitate;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
ձու —, to beat eggs.
Տո՛ւր աղեղամբ ինձ հըզօրին, հարուլ զսիրտ բելիարին։ Հըզօր տո՛ւր ինձ լինել ուժգին, եւ ի դիմի հարուլ չարին (այսինքն հարկանիլ). (Յիսուս որդի.։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
Հարուստ եւ ուժեղակք ընդդէմ հակառակորդաց հինից գտան. (Յհ. կթ.։)
Եթէ զեղցես ի քոյոց եւ ի մեզ, հարուստ ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։ որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Ի հին պատմութենէ, եւ ի հարուստ զրուցաբանութենէ. մարթի հայել եւ ի յաջորդ նշ։
wedding, nuptials;
hymen, marriage, union, wedlock;
հանդէս —նեաց, espousals, wedding-feast, nuptial-feast or bridal-feast;
չաստուած —նեաց, Hymen;
ջահ —նեաց, the torch of hymen;
երգ —նեաց, marriage-song, epithalamium;
ճառ —նեաց, discourse on marriage;
հանդերձ —նեաց, wedding garb or garment;
շօթ, բլիթ —նեաց, bride-cake;
օրհնութիւն —նեաց, nuptial blessing;
առագաստ —նեաց, wedding-bed, bridal-bed or marriage-bed;
—նիս առնել, to celebrate a wedding;
չառնել —իս, not to celebrate the wedding;
երթալ ի —իս, to go to a wedding;
գողանալ զ—իս, to be beforehand with one's spouse, *to get some jobs before the wedding-day.
Հարսանիս արարին։ Դարձան հարսանիքն ի կոծ։ Աւուրք հարսանեաց։ Բարձրացոյց նա զհարսանիսն եսթերայ։ Հարսանիք էին ի կանա գալիլեացւոց։ Արար հարսանիս որդւոյ իւրում, եւ այլն։ Լինին հարսանիք մաքսիմինայ դստերն դիոկղետիանոսի. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Սատանայ եւ (ի) հարսանիսն հնարեցաւ մուծանել զապականութիւնն. (Ոսկ. կող. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
a newly married, bride, spouse;
betrothed, affianced bride;
daughter-in-law;
nymph;
larvae;
յաւերժ —, nymph;
—սունք լեռնայինք, oreads, mountain nymphs;
խօսիլ —, to betroth, to affiance.
νύμφη sponsa ռմկ. հարս. արաբ. պրս. արսոս, արսոսէ թ. կէլին. Օրիորդ տուեալ փեսայի, կամ առն լեալ. որ եւ Նու ասի՝ հայելով առ սկեսուրն եւ առ սկեսրայրն.
to dress like a bride.
Եկեալ էր զնոսա հարսնազգեստել երրորդութեան լուսով. (Խոր. հռիփս.։)
paranymph, match-maker.
νυμφοστόλος qui sponsam ad sponsum deducit, vel alicui sponsam conciliat;
nuptiarum instructor. Որ ածէ զհարսն. առիթ. միջնորդ հարսանեաց կամ պսակի.. հարսնախոս. հարսնեղբայր. հարսնեակ. եւ Փեսաւէր.
Միջնորդքն հարսնածուք գան եւ առթեն զնա. (Լմբ. պտրգ.։)
marriage-place;
bride-chamber;
talamus, nuptial-bed;
Holy Church, etc.
Եկեղեցի՝ հոգւոցն հարսնարան։ Առագաստն վերին՝ հարսնարան անմահ բանին։ Մի՛ հարսնարանին արտաքոյ գտցուք։ Վերին հարսնարան. (եւ այլն. Խոսր.։ Շ. թղթ. եւ եվես։ Յիսուս որդի.։ Մաշտ.։)
marriageable girl.
Օրիորդ հարդերձեալ հարսն լինել։ (Վրդն. երգ.։ Կանոն.։)
cf. Հարսանեակ ;
chrysalis, aurelia.
Յօրիորդաց ի հարսնեկաց. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
marriage, wedding;
wedlock;
ածել հարսնութեան, to marry, to wed, to espouse;
գնալ ումեք ի հարսնութեան, to be married.
Խօսեցայ զքեզ հարսնութեան իբրեւ կոյս մի սուրբ։ Փեսայ հարսնութեան սորա որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Ո՞ւր է պաճուճեալ հարսնութիւն քո. (Ագաթ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։ Եփր. ծղկզրդ.։)
dynasty;
power, sway, rule, domination;
riches, wealth, opulence, fortune;
abundance.
Առաջին հարստութիւն եգիպտացւոց։ Երրորդ հարստութիւն մեմփացւոց։ ՟Ժ՟Էերորդ հարստութիւն պարսից։ Ի վախճանել ասորեստանեայց հարստութեանն. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։ յորմէ եւ Խոր. ՟Ա. 6։ Արծր. եւ այլն։)
interrogative;
magical;
— կէտ, note of interrogation.
Խօսի բանիւ նա հարցական. (Յիսուս որդի.։)
desire of knowledge, of information, of learning;
inquisitiveness.
Երկրորդեմք այժմ քո հարցասիրութեանդ։ Ի քումմէ հարցասիրութենէ. (Խոր. ՟Ա. 8. 31։)
to interrogate, to question, to examine, to inquire.
Զիս որ թէ բիւր հարցափորձիմ, բարեաց մասունք ոչ երեւին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Հարցաքննեմ.
Աւելորդ է ուրեմն հարցաքնին լինել։ Առաջի՛ կայ հարցաքնին լինել. (Պրպմ. ձ։)
certain short Armenian canticles or hymns so called.
Հարցնափառեր ապաշխարութեան։ Հայր երկնաւոր՝ որ առաքեցեր զմիածին որդիդ քո փրկիչ աշխահի.եւ այլն։
messmate;
guest;
fellow-boarder, table-companion;
— լինել, to eat together.
σύνδειπνος conviva. Կցորդ կամ հաղորդ հացի. սեղանակից, ճաշակից. մէկտեղ հաց ուտօղ.
abounding in bread or in corn, producing much corn.
Յամին երկրորդի զմնացեալն. թուի ինձ եթէ հացամոլ իմն լինելոց էր, զի այնչափ բերիցէ երկիրն, զի եւ երկրորդական եւս բաւական լինիցի. (Ոսկ. ես.։)
cf. Հացամոլ.
Թուի ինձ թէ հացաշատ իմն լինելոց էր տարին, զի երկրորդ տարւոյն բաւական լիցի. (Գէ. ես.։)
president of the wedding banquet;
bridesman, paranymph.
νυμφαγωγός sponsae dux, pronubus. Փեսաւէր կամ հարսնաւէր. հարսնածու. եւ Որ լինի առաջնորդ ի ճաշ հարսանեաց.
parasite, spunger, trencher-friend, toad-eater.
Եւ հացկատակք պարպատէին. (Յիսուս որդի.։)
pelican;
onocrotalus.
Ասեն զհաւալսան որդեսէր, մինչ չերթալ ի բունոյն բերել որս. եւ ի նեղել ձագուցն՝ սպանանէ կտցով, եւ ապա հանէ արիւն ի լանջացն, եւ առնու ջուր ի բերանն, եւ սրսկէ, եւ պակէ, յետ երեք աւուր, եւ կենդանանան. (Վրդն. սղ.։)
commencement, rise, origin;
author.
Հաւ, ըստ որում Սկիզբն. սկզբնապատճառ. առաջնորդ. գտակ. հեղինակ. (լծ. հյ. աւագ եւ յն. ա՛ւքսօն. լտ. ա՛ւթօր ). իսկ ՀԱՒԱԿ ԼԻՆԵԼ՝ տե՛ս եւ ՀԱՒԵԼ.
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
Յորդորէ զլսողն ի հաւան, եւ ի կլանել զբանսն. (Ոսկ. եփես.։)
to be persuaded, convinced;
to acquiesce, to hear, to consent, to agree, to condescend;
to accept, to admit, to approve;
չ-, to disapprove;
որպէս —եալ եմ, as I believe, as I think;
որ լռէ՝ —ի, silence gives consent;
—իմ, —իմ ընդ այս, I agree to it.
Հաւանել միմեանց երկիւղիւ տեառն։ Հաւանեալ ամենեցուն ի կամս առաջնորդին։ Զառաջնորդն դիւաց հանդերձ իւր հաւանելովքն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ. եւ ՟Ժ։)
equally acting.
Հաւասարափառ եւ հաւասարագործ հօր ցուցեալ զորդի. (Կիւրղ. հանգ.։)
companion, fellow, comrade, mate, partner.
Հաւասար. զուգահաւասար. համահաւասար. հաւասարորդ. հասարակորդ. հաղորդակից։ կցորդ. բաժանորդ. միաբան. ձայնակից. Յաստուածայինս ասի,
Հայր բնութեամբ հաւասարակից է որդւոյ եւ հոգւոյ. (Շ. թղթ.։)
cf. Հաւասարակողմեան.
Յորմէ հաւասարակողմ եռանկիւնն յերրորդէ բաղկացեալ է։ Ըստ հաւասարակողմ եռանկեանց. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Հաւասարակողմեան.
Յորմէ հաւասարակողմ եռանկիւնն յերրորդէ բաղկացեալ է։ Ըստ հաւասարակողմ եռանկեանց. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Համապատիւ.
Որդի՝ հօր հաւասարապատիւ։ Հաւասարապատիւ որդի սիրելի։ Բանդ կենդանի՝ առ հաւասարապատիւ քո հոգի. (Աթ. ՟Զ. եւ ՟Ը։ Լմբ. ստիպ.։ Նար. ՟Ի՟Դ։)
equally.
Բնական հաւասարապէս կալեալ որդի զհայրենի աստուածութեան պատիւ. (Նանայ.։)
reptile;
creeping;
— ցաւ, gangrene.
Զիարդ ոմանք (ի կենդանեաց) սողունք, եւ այլք ուղղորդք։ Սողուն է սատանայ ոչ ի վերայ հողոյ, այլ ի վերայ օդոյ. (Առ որս. ՟Է։ Եղիշ. յես.։)