ant, emmet, pismire.
Եւ մրջեան յամարայնոյն պատրաստելոյ զկերակուր, եւ ընդ երկուս զհատս կարելոյ, զի մի՛ բուսանիցի. (Եզնիկ.։)
tempest, storm, foul weather;
— ծովու, squall, gust of wind, high wind;
— հողմոյ, blast, hurricane, whirlwind, tornado;
— ծխոյ, dense smoke, cloud of smoke;
— բոցոյ, volume of flames.
Եւ են ի միասին ամենայն հոտք՝ ծուխ, եւ կամ մրրիկ. եւ ի սոցանէ՝ այն, որ յօդոյ ի ջուր հասանի, մրրիկ է. եւ այն՝ որ ի ջրոյ յօդ, ծուխ. (Պղատ. տիմ.։)
to box, to come to blows, to fight, to combat;
to rival, to vie with, to compete;
մրցելով իմն, with emulation, vying.
Յաղթէր ի ստադին. զի զայն եւեթ մրցէին մինչեւ ցերեքտասաներորդ ողոմպիադն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
near, nigh, next, close by, by;
near, next;
cf. Մերձ;
— այսր, near to this place;
— առ —, — ի —, — ի —ոյ, quite near or close, contiguously, thickly;
— ընդ —, — ընդ հուպ, soon, directly, instantly;
ի or ընդ մօտոյ, ի —է, մօտուստ ի —ուստ, near, nearly, close by or to, next;
soon, shortly, soon after;
lately;
ընդ — աւուրս, shortly, soon;
— լինել, to be near or close to, to approach, to draw near;
ի — կալ, to stand near, to be present at, to attend;
— կտրել, to cut quite short;
— անցանել, to pass close to, or hard by;
— է առ քեզ յորժամ կամի ցիս՝ կարող լինել, where there is a will there is a way;
ի մօտոյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
Զանցաւորդ գնեցեր. զոր եւ զայդ եւս ընդ մօտ աւուրս կորուսանելոց ես. (Եղիշ. ՟Է։)
Ընդ մօտոյ ունիմք տեսանել զճշմարիտ վկայսն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ ի հեռուստ, այլ ի մօտուստ ուսանելով՝ յինքենէ, եւ որ շուրջ զինքեամբ ինչ իցէ. (Փիլ. իմաստն.։)
cf. Մօտակաց.
Որ մօտակացդ էք։ Տեսանել զմօտակացն։ Մօտակաց տեսանէր։ Զմօտակացսն լուսաւորէր։ Մօտակաց թախծութեան։ Որք ոչ տեսին, հաւատացին իբր մօտակաց. (Մամբր.։ Պտմ. աղեքս.։ Եղիշ. յես.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։ Նար. ՟Ի՟Գ։ Շ. բարձր.։)
assisting, present, neighbouring, near, close to.
Որ մօտակացդ էք։ Տեսանել զմօտակացն։ Մօտակաց տեսանէր։ Զմօտակացսն լուսաւորէր։ Մօտակաց թախծութեան։ Որք ոչ տեսին, հաւատացին իբր մօտակաց. (Մամբր.։ Պտմ. աղեքս.։ Եղիշ. յես.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։ Նար. ՟Ի՟Գ։ Շ. բարձր.։)
to approach, to approximate, to come, go or draw near, to be near.
Մօտեցի՛ր ի բերանն, եւ ուսանիս ի նմանէ. (Ճ. ՟Ժ.։)
to stagnate, to be stagnant, to form a swamp or bog, to stand.
Ծովացեալ մօրացեալ կայցեն բազում ջուրք յանդաստանս։ Չիցէ՞ տեսեալ մեր ամարանի զբազում տեղիս մօրացեալս ջրով, որ գան հասանեն ի տիղմն եւ ի կաւ. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Գ.) յն. τεναγώδης madidus et coenosus.
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Մինչեւ յետին շունչն՝ եթէ յանցանս ինչ հասանիցէ անկանել։ Մարթի, մինչ աստէն եմք, յարդէ ի ցորեան փոխել, որպէս ի ցորենոյ բազումք ի յարդ. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Յագեցումն.
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
satiety, surfeit, repletion;
պատառիլ ի յագեցմանէ, to burst with eating.
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
satisfying, satiating.
Որպէս մարմնոյ ո՛չ է մի՝ տեսանելոյն զյագեցուցիչ իւր համադամս, եւ ճաշակելն. (Լմբ. համբ.։)
to fit, to fit well.
cf. Յախուռն.
Ո՛չ յախուրն ինչ անձկամ տեսանել զձեզ։ Այնպէս յախուր տանէ ի տուն որսալով. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
cf. Յախուռն.
Ո՛չ յախուրն ինչ անձկամ տեսանել զձեզ։ Այնպէս յախուր տանէ ի տուն որսալով. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
to look at, to gaze upon, to look intently at;
to survey, to watch.
ՅԱԿԱՆԵՄ ἑπιτροπεύω procuro βλέπω, ἑπισκέπτομαι intueor, visito. որ եւ ԱԿԱՆԵԼ. Ակն կամ յակն արկանել. դիտել. նկատել. այց առնել. քաջ նայել. տեսանել. աչել, աչքը վրան ըլլալ.
Գաւառապետաբար յականէ։ Շուրջ գալով յականէ՝ ոչինչ մասն թողեալ նորա անզննին։ Զամենայն ինչ յականես այցելութեամբք, եւ դէտդ ումեք ոչ երեւիս։ Ամենայն անսուտ, մարգարէ՝ կոչիւր տեսանօղ կամ յականօղ ըստ հոգւոյ. (Փիլ.։)
Աչք տեսանողական եւ յականօղ ես սրբեցելոց ժողովրդեանն Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
hyacinth.
Մետասանն՝ յակինթ։ Կարգն չորրորդ՝ յակինթ եւ բիւրեղ եւ եղունգն. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։ Ել. ՟Ի՟Ը. 20։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
Յաղթական լինէր նոցա Աղեքսանդրոս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 49։ եւս եւ Աթ. ՟Գ։ Առ որս. ՟Լ՟Գ։ Կոչ. ՟Ը. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)
to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.
Ի գարնանային հասարակաւորութեան, յորժամ տիւն սկսանի յաղթահարել զգիշերն. (Սարկ. տոմար.։)
eager to win;
contentious, quarrelsome, litigious.
φιλόνικος rixae sive superationis studiosus, contentiosus. Սիրօղ յաղթութեան. որ սիրէ եւ նկրտի յաղթօղ հանդիսանալ ի կռիւս եւ ի հակառակութիւնս.
cf. Յաղթող.
ՅԱՂԹԿՈՒ ԼԻՆԵԼ. ὐπερνικάω, κρατέω, ἑπικρατέω exsupero, praevaleo, potior, supero. (գրի եւ Յաղթու. իբր յաղթիչ) Յաղթական կամ յաղթօղ հանդիսանալ. յաղթել. յաղթահարել. տիրել. զօրանալ ի վերայ.
Ծերունին նախ յառաջագոյն խորհուրդ ի մէջ առեալ, յոր յարձակի, յաղթկու եղեւ։ Աղեքսանդրոս ոչ բոլոր աշխարհի յաղթկու եւ գեր ի վերոյ լիցի. (Պտմ. աղեքս.։)
frequent, continual, incessant;
prolix, long;
much, full, copious, abundant;
frequently, often, continually;
too much, too many;
—ք, continuity, perpetuity;
հացք —աց, shewbread.
Ի ճանապարհ չբուսանի ինչ, եւ ո՛չ ի միտս կոխեալս ի յաճախ խորհրդոց. (Վրք. հց. ձ։)
to appear in public frequently.
ՅԱՃԱԽԱՏԵՍ ԼԻՆԵԼ. Ստէպ տեսանիլ, կամ երեւել բազմութեան.
cf. Յամառութիւն.
Կամին զքոյդ տեսանել զյամառումդ. (Ճ. ՟Ա.։)
on all sides, from all parts.
Յամենուստ պարտեալ։ Աղքատութեանն հնոց յամենուստ մասանց մրրկի. (Նար. ՟Ձ՟Զ. եւ ՟Ի՟Զ։)
cf. Ծանրալեզու.
Գիր անբարբառ է, եւ ճարտասան. երգաբան, եւ յամրախօս. (Ճ. ՟Ը.։)
evidence, manifestation, enunciation;
disclosing, unveiling;
apparition;
revelation, Apocalypse;
Epiphany, Twelfth-day, Twelfth-night;
coming, appearing of our Lord;
divine oracle;
ծածկուկ —ք, the Apocrypha.
Տեսանես զյայտնութիւն յառաջախօս մարգարէիցն. ((այսինքն յստակութիւն, բացերեւութիւն) Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
ՅԱՅՏՆՈՒԹԻՒՆ. ἑπιφάνεια, θεοφάνεια epiphania, theophania. Երեւումն Աստուծոյ ի մարմնի. աստուածայայտնութիւն. եւ Միւսանգամ գալուստն Քրիստոսի.
առաքեալն Յովհաննէս ի պատմոն կղզի տուաւ, ուր զյայտնութիւնն ասեն լինէր նմա տեսանել. (Եւս. քր. ՟Բ։)
cf. Յանկ.
Յանգ ելանէին աւուրք հարսանեացն. (Եսթ. ՟Ա. 3։)
Ոչ կարես հասանել յանգ գործոյդ քո. (Ճ. ՟Բ.։)
term, end, finish;
rhyme, cadence, numbers, termination, ending, desinence, harmony;
— ելանել, հասանել, to be finished, accomplished;
to expire, to end, to bound, to terminate;
— հանել, տանել, to bring about, to succeed in;
to complete, to put an end to, to finish;
convenient, suitable, congruous, becoming, apt, tit, adapted;
quiet, good, kind, sweet, pleasing.
rhymed;
accomplished, finished, ended.
to complete, to finish, to end;
to render suitable, to adapt, to accommodate;
to appropriate;
to accord;
to put into rhyme.
Պատշաճ յաղագս երիտասարդութեան տեսեալ՝ ի նա յանկեցուսցեն յերկուցն, եթէ անսան. (Մխ. դտ.։)
to be ended, finished, bounded;
to drive at, to tend to, to come to, to be reduced, to dwindle, to result;
to discharge, to flow or to fall into, to empty itself.
cf. Յանգեցուցանեմ.
Պատշաճ յաղագս երիտասարդութեան տեսեալ՝ ի նա յանկեցուսցեն յերկուցն, եթէ անսան. (Մխ. դտ.։)
Իրք դատաստանի երդմամբ յանկի։ Վեցեակն ի կողմանց իւրոց յանկի, եւ կրկնելով ծնանի զերկոտասան թիւ. (Մխ. դտ.։)
openly, obviously;
evidently, clearly.
Տեսանել յանդիմանապէս ոչ կարէին։ Այս ամենայն յանդիմանապէս կալոց է առաջի աչաց մերոց. (Առ որս. ՟Դ։ Լմբ. պտրգ.։)
seeing face to face, clearly.
Որ դէմ յանդիման եւ ակներեւ տեսանէ.
cf. Անկասկածելի.
Աղէտք հասանիցեն քեզ յանկարծ յանկասկած. (Գէ. ես.։)
sudden, unexpected, unforeseen, unthought of, abrupt;
—, իմն, unawares, unexpectedly, quickly, suddenly, abruptly, all at once.
cf. ՅԱՆԿԱՐԾ. ἅφνω, ἑξαίφνης, αἱφνιδίως , ἑξάπινα, παραχρῆσμα, αὑτοσχεδίως, -ον improvise, repente, subito ex tempoe, e vestigio, cominus, temere, casu. Յանկարծակի գալ, հասանել, կամ պահանջել, ձգել, յաւեր լինել. առնել։ Թշուառացաւ ամենայն երկիր յանկարծակի։ Ածիցես ի վերայ նոցա յանկարծակի աւազակս։ Յանկարծակի կործանեցաւ Բաբելովն։ Յանկարծակի հայեցեալ այսր անդր՝ ոչ եւս զոք ուրեք տեսին. եւ այլն։
momentarily seen.
Ի միում յանկարծերեւեաց ժամու տեսանեն զմիմեանս. (Վեցօր.։ եւ Շիր.։)
to take care of, to pay attention to, to be careful of;
to provide for, to protect, to treat with much care;
to manage, to administer;
to expedite.
Զկալանաւորս տեսանել եւ յանձանձել ի բանտի. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Յանցանեմ.
Տեսանեմ յանցեալ ինչ զընկերն։ Ընդ յանցելոյն կրկին արասցես զայն (սէր)։ Նոյնպէս եւ ես յանցեայ, եւ յանցելոց եմ. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
to seek, to search, to inquire after or into, to make search, to ferret, to investigate, to rummage;
to louse;
— զերկիր, զքաղաք, to explore, to spy out.
Զսր աչք ոչ տեսանեն, միտք ոչ որոնեն. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Որոշակի.
Որոշաբար գիտել կամ տեսանել. (Արիստ. առինչ. ստէպ։)
distinction, division, separation;
decision, definition, determination, resolution;
difference;
segregation;
—ումն յեկեղեցւոյ, excommunication;
չորս որոշմունք տարւոյն, the four seasons of the year;
—ումն առնել, to come to a decision, to make up one's mind.
Ըն ճարտասանութեան կամ քերթողութեան ընդանեգոյն է որոշմունս (այսինքն որոշումնս)։ Որոշումն (յն. կանոն) է տրամաբանական, որ ասէ. (Պերիարմ.։ Սահմ. ՟Ա։)
gastromaniac.
Զորովայնամոլս նստու ցանեմք մեզ տեսանողս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
since, as, whereas, because.
ἑπεί, ἑπειδή, ἑφ’ ὄσον . (որ ասի նաեւ՝ ՈՐՈՎ) postquam, quoniam, quandoquidem, quum, cum. (զոր յետինք թարգմանեցին, Մինչ, եւ Յետ որոյ) Յետ այսհէս գոլոյ. եւ զի այդ այդպէս է. արդ քանզի. եւ ղի. երբոր ասանկ է նէ, ասանկ ըլլալէն էտեւ.
to cradle, to rock, to lull to sleep.
Նոյն հոգի տեառն ի վերայ նոյն ջրոյն որորէր գգուէր զորորանն՝ առ ի միւսանգամ կենդանութիւն մարդկան եւ անասնոց. (Վրդն. ծն.։)
cf. Որչափոյք.
Որչափ ի գիտութիւն հասանէ մարդ, հիմն լինի առաւել բարձրագոյն գիտութեան. (Նար. երգ.։)
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
Արար՝ որպէս հրամայեաց նմա։ Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս, (նոյնպէս) եւ յերկրի։ Ոչ որպէս ես կամիմ, այլ որպէս դու։ Արարին՝ որպէս ուսանն։ Եղերո՛ւք դուք կատարեալ, որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։ Որպէս էր յովնան ... նոյնպէս եղիցի եւ որդի մարդոյ, եւ այլն։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Որպէս ի միում մարմնի բազում անդամս ունիմք, նոյնպէս եւ այլն։ Լինել այսպիսի, որպէս (յն. որպիսի) եւ եսս եմ։ Գտանիցեմ ձեզ, որպէս եւ դուք ոչ կամիցիք։ Մատուցանել ողջակէզս, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս մովսեսի։ Շինեսցուք զտաճարն, որպէս եւ հրամայեաց մեզ կիւրոս։ Արարին՝ որպէս կարգեալ եւ հրամայեալ էր։ Որպէս եւ դաւիթ ասէ զերանութիւն մարդոյ. եւ այլն։
Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից։ Ի ժամանակի՝ որպէս (կամ յորժամ) բորբոքեսցի բարկութիւն նորա։ Վկայութիւնն յովսեփու՝ զոր եդ ընդ նմա, որպէս ելանէր նա յերկրէն եգիպտացւոց (յն. յելանելն)։ Խոստովան եղէց ... որպէս ուսայց զիրաւունս արդարութեան քո (յն. յուսանելն)։ Նստէաք, եւ լայաք, որպէս յիշեցաք մեք (յն. ընդ յիշել մեր) անդ զսիովն. եւ այլն։
Դիւահարք երկու չարաչարք յոյժ, որպէս զի չէր հնար ումեք անցանել ընդ այն ճանապարհ։ Բժշկեաց զնա, որպէս զի համրն եւ կոյրն խօսիցի եւ տեսանիցէ։ Որպէս զի լինել նմա հինգերորդ յաբրահամէ։ Տաց քեզ, որպէս զի ոչ եղեւ նման քեզ ի թագաւորս.եւ այլն։
what;
such that;
— ինչ, as, such as, for instance;
— ինչ իցէ ողջոյնս այս, what manner of salutation this might be!
գիտես — ինչ տօնքն էին, you know what those festivals were;
— եւ իցէ, whatever, whatsoever.
Նեղութիւն մեծ, որպիսի ոչ եղեւ։ Որպիսիք եմք բանիւք թղթոցդ ի հեռուստ, նոյնպիսիք եւ ի մօտոյ արդեամբք։ Գուցէ եկեալ, ո՛չ որպիսիս կամիցիմն՝ գտանիցեմ զձեզ։ Որպիսի՛ք ոք երբեմն էին։ Անդէն մոռացաւ, թէ որպիսի՛ ոք էր։ Որպիսի՞ ինչ են կեանք ձեր։ Տեսէ՛ք, որպիսի՛ ոք էր սա, որում եւ աբրահամ տասանորդս ետ.եւ այլն։
Բանականք են (պէտք). որպիսի՛ ինչ. Զառաքինութեանն զոտս քրտամբք եւ աշխատութեամբք պղատոն ասաց բուսանել։ Եւ գործականք. որպիսի՛ ինչ պիթագորաս, եւ այլն։ Եւ խառնք. որպիսի՛ ինչ, դիոդինէս եւ այլն. (Պիտ.։)
to hide in a hole, to go to earth, to crouch or squat in a kennel;
to nestle, to creep into, to hide oneself.
Որպէս ծակք իմն են եւ բոյնք՝ աչք, ի սոսա որջացեալք են երեսք (այսինքն տեսանելիք), ա՛յլ բոյնք ականջք, ի սոսա որջացեալ են լսելիք. այլ իմն մեծ յօդաւոր ձայնին գործի որջացեալ է ի բերանի՝ լեզու։ (Թունաբերաց) ի տունսն որջանալ առաւել է սուտ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 3։ եւ Փիլ. լիւս.։)
lousy, swarming with lice.
Եթէ մերկանայցես մտօք զոգի այնպիսւոյն, որջլալից տեսանիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)