cf. Անձնապուր.
selfishness, self-love;
egotism.
ԱՆՁՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ գրի եւ ԱՆՁՆՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. φιλαυτία. amor proprius. Սէր անձին. ինքնասիրութիւն. խնդրելն զշահ անձին, եւ ոչ զընկերին, կամ զփառս Աստուծոյ.
Չարեացն է անաստուածութիւնն եւ անձնասիրութիւնն կառավար. (Յճխ. ՟Ե։)
Անձնասիրութիւնն լինի արգել հա՛րթ իմանալոյ զիրաւունս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Սատանայական ախտիցն եղբայր անձնասիրութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Իբր մեռեալ իսկապէս համայն աշխարհիս անձնասիրութեան. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Անձնասիրութեանն թշնամի իմաստունն է, սիրելով զարժանիսն սիրոյ՝ զարդարութիւն եւ զճշմարտութիւն. (Փիլ. լին.։)
Յանձնասիրութեան ի պարտաւորութենէ փախիցէ։ Յանձնասիրութեան ի կարծեացն փախիցէ։ Անձնսիրութիւն, որոյ վախճանն կորուստ է. (Բրս. հց.։)
Զի մի՛ անձնսիրութեամբն եւ զիրաւունսն եւս կորուսանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
suicide, self-murder.
որ եւ ԱՆՁՆԱՄԱՀՈՒԹԻՒՆ.
that surrenders;
addicted, subject;
determined, desperate;
— լինել, to abandon himself, to be addicted;
to surrender, to capitulate;
to refer.
Յանձնէ տուեալ. յիւրմէ աւանդեալ. եւ ինքնահնար. ուստի որ ի յն. παράδοσις. traditio. աւանդութիւն ասի, ի մեզ թարգմանեալ է ԱՆՁՆԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ.
Այլ իմն անձնատուր վարդապետութիւնս ի մէջ բերէ, որ օրինացն կարի հակառակ էին։ Զնոցա անձնատուր վարդապետութիւն խոտէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։)
Որ անդէպս լուծանէին զօրէնսն անձնատուր վարդապետութեամբ. (Երզն. մտթ.։)
ԱՆՁՆԱՏՈՒՐ ԼԻՆԵԼ. αὑτομολέω, transfugio, sum perfuga, deditus. Զանձն իւր տալ, մատնել. անցանել ի կողմն օտարաց կամաւորութեամբ. մտանել ի հնազանդութիւն.
Անձնատուրք եղեն առ Յեսու. (Յես. ՟Ժ. 1. եւ 4։)
Ոչ եղէ անձնատուր ի տունն Դաւթի։ Անձնատուրք եղեն. (Թագ. ՟Գ. 8։ ՟Ժ. 19։)
Վասն անձնատուր ձեռնտուութեան առ թագաւորն։ Անձնատուրք եղեն ի կամաց, եւ ոչ ի բռնութենէ. (Խոր. ՟Բ. 7։ ՟Գ. 35։)
Անձնատուր լինելով ի ծառայութիւն ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
to be the vital or principal to an organized body, to animate;
to vivify, to personify, to personate.
Սեպհականել. իւրացուցանել, ենթակայացուցանել յինքեան. որպէս յն. ὐφίστημι, ὐπόστασας.
Էառ ի սրբուհւոյ Կուսէն մարմին անձնաւորական, ո՛չ անձն, այլ եւս առաւել յինքն անձնացոյց զսկզբունս բնութեան մերոյ։ Յանձն իւր անձնացոյց մարմին հոգեւոր, եւ հոգի բանաւոր եւ մտաւոր. (Դամասկ.։)
animated, alive, rational;
personal;
hypostatical.
Որպէս յն. ὐποστατικός, ὐφεστώς. subsistens, per se existens. Ունակ անձին, կամ ենթակայութեան. ենթակայացեալ. գոյաւոր տիրապէս ինքնութեամբ.
Գոյեղէն, եւ անձնաւոր գոլ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի Աստուած՝ Հայր Բանին կենդանւոյ, իմաստութեան անձնաւորի. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Անձնաւորք ինչ յանձնաւորաց։ Անձնաւոր եւ կերպարանաւոր։ Մարդն անձնաւոր է, եւ բարքն չանձնաւորք. (Եզնիկ.։)
Խաւարն չէ անձնաւոր ... այլ յետ լուսոյն մեկնելոյ շուք անկեալ եւ ստուերացեալ. (Կիւրղ. ծն.։)
Անձնաւոր էութիւն. (Շար.։)
Զանսկիզբն Բանդ անձնաւոր. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
ԶԵրրորդութիւնն յայտնէր անձնաւոր։ Իննեակ դասաւոր՝ երիցդ անձնաւոր փառաբանաւոր. (Գանձ.։)
Բանք հրեշտակացն, եւ մերս ... ասացականք են, եւ ոչ անձնաւորք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
որպէս յն. ἕμψυχος, ἑμψυχώμενος. animatus, anima praeditus. Հոգիաւոր. շնչաւոր. բանաւոր. հոգի ունեցօղ. ճանլը. եւ հոգեւոր. հոգեկան. իմանալի. րուհանի.
Անանձնից եւ անձնաւորաց, անասնոցս, ասնոց. (Փիլ. այլաբ.։)
Սահմանի կենդանին, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Բանդ Աստուծոյ ընդ անձնաւոր մարմնոյ զինքն միացուցեալ։ Ոչ անանձն առեալ զմարմինն, այլ անձնաւոր՝ հոգւով իմանալեաւ. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ. լ. եւ Կիւրղ. հանգ.։ Որպէս եւ Յհ. իմ. երեւ.։ Սարկ. մարդեղ. եւ Սարկ. հանգ.։)
Ճշմարտապէս Մարդ եղեւ՝ գոլով նոյն մի Որդի եւ յառման մարմնոյն մտաւորի եւ անձնաւորի. (Եփր. աղ.։)
Հրամայէր որպէս անձնաւորի՝ քարին, փոխիլ ի յայլ տեղի. (Նիւս. սքանչ.։)
Երկիր, կամ փող, կամ տունկ, կամ մարդ անձնաւոր. (Նար.։)
Զանհաս տնօրէնութեան մայր, եւ զանձնաւոր տաճար Աստուծոյ Բանին. (Շար.։)
իբր առանձնաւոր. մասնաւոր.
Զվեց երանութիւնսն ետ անձնաւոր առաքինութեանց. (Լմբ. սղ.։)
personally;
hypostatically.
personal;
hypostatical.
ψυχικός. ad animam pertinens. Որ ինչ անկ է անձին՝ այս ինքն հոգւոյ, շնչոյ. հոգեկան. կենդանական. շնչաւոր. բանական.
Մարմնաւորականաւ եւ անձնաւորականաւ ընդ մեզ եղեալ. զի եւ մեք յանձնէ եմք բանականէ, եւ ի մարմնոյ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ե։)
Մարմնոյ ընդունել զանձնաւորական ազդմունս։ Վասն անձնաւորական ներգործութեանցն. (Սահմ. ՟Թ։ Լծ. պորփ.։)
Բանն Աստուած զգենլով մարմին անձնաւորական բանական ի սրբոյ Կուսէն, ո՞չ ապաքէն բանական զգենու մարմին, եւ հանդերձ բնաւորականօքն. (Խոսրովիկ.։) որ հայի եւ ի յաջորդ նշանակութիւն։
ἑνυπόστατος. subsistens. Ենթակայացեալ. անձնաւորեալ աստուածային անձամբ.
Էառ ի սրբոյ Կուսէն մարմին անձնաւորական, ո՛չ անձն. (Դամասկ.։)
cf. Անձնացուցանեմ.
to have a soul;
to be animate;
to live, to exist.
ψύχομαι. animor, ὐφίστομαι, subsisto. Հոգեւորիլ, շնչաւորիլ. զգենուլ ոգի կենդանութեան. գոյաւորիլ. առնուլ զտեսակ ինչ. գոյաւոր եւ անձնաւոր գոլ. կամ ենթակայանալ.
Անձնաւորի եւ կենդանանայ. (Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Մարմինք անձնաւորեալք հոգւով իմանալեաւ. (Կիւրղ. հանգ.։ եւս եւ Յհ. իմ. երեւ.։ Զքր. ծործոր.։)
Բանս՝ որ անձնաւորեցաւ ի միտսն, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
(Օդս անձնաւորեալ յարեգակնայնոյն ճաճանչէ.) (Նիւս. բն. ՟Է։)
Երրորդութիւն անձնաւորեալ. (Շ. վիպ.։) (իբր երեքանձնեայ էութիւն Աստուծոյ)։
personality;
hypostasis;
person.
ὐπόστασις. hypostasis, subsistentia, persona. Անձն. դէմ. ինքնութիւն.
Մկրտէ՝ զերիս երանական անձնաւորութիւնս գոչելով. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ. եւ ՟Է։)
Փոխանակ մի անձնաւորութեանն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի՝ երկուս անձնաւորութիւնս եւ դէմս անօրինաբար խորհեցան. (Աթ. ՟Բ։)
Հոգիդ Աստուծոյ անեղ էութիւն՝ կատարեալ անձնաւորութեամբ. (Շար.։)
Անձնաւորութիւն Հոգւոյն Սրբոյ. (Լմբ. ստիպ.։)
Երրեակ անձնաւորութիւն՝ համայն անքնին։ Մինն Երիցն անձնաւորութեանց. (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Լ՟Դ։)
Ոչ եկամուտ յանձնաւորութիւնսն. (Յճխ. ՟Զ։)
Որպէս գոյաւորութիւն. իսկութիւն. իրականութիւն. մարմին. լրութիւն մարմնոյ.
Յօդուածոյքն ի պարզականացն ունին զանձնաւորութիւն. (Եզնիկ.։)
Չեւ է երեւեալ տեսակ առ յապա բարեացն անձնաւորութեամբ։ Զնիւթն եւ զանձնաւորութիւն աստուածային սիրոյն այժմ մեկնէ. (Շ. ՟ա. յհ.։)
Պառակտեն զանձնաւորութիւն Եկեղեցւոյ. (Լմբ. սղ. ՟Հ՟Գ։)
Հաստատեցաւ պսակն անդամոց անձնաւորութեան իւրում. (Եփր. ծն.։)
Եւ իբր առանձնաւորութիւն. յայտնութիւն. սեպհական որպիսութիւն. ἱδιότης, τὸ ἵδιον. proprietas, proprium, sors.
Առիւծուց անձնաւորութիւն հպեցուցանեն ի նա. (Դիոն. երկն. ՟Բ։)
Զիւր զյատուկ անձնաւորութիւնն ցուցցէ զերանելւոյն. (Փիլ. այլաբ.։)
Զիւրաքանչիւր դասս զանազանս ըստ անձնաւորութեան. (Լմբ. սղ.։)
given to pleasure, to one's own comforts, lazy, dissipated;
selfish;
comfortable.
ԱՆՁՆԴԻՒՐ որ եւ ԱՆՁՆԱԴԻՒՐ. Խնդրող զանձին դիւրութիւն. փափկակեաց. բարեկեցիկ. դատարկասէր. թուլամորթ. քէնտի րահաթընա պագան.
Անձնդիւրն եւ անհոգն ի կարօտութեան եղիցի. (Առակ. ՟Ծ՟Դ. 23։) յն. անոյշ կամ հեշտ. ἰδύς, suavis, jucundus.
Փափուկն եւ անձնդեւրն չէ՛ արժանի (կերակրոյ). (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։) յն. եթէ ոք թողու կամ ընդարձակէ զանձն իւր։
dissipation;
egotism, selfishness;
comfortableness;
անձնդիւրութեամբ շրջել, to live delicately.
ԱՆՁՆԴԻՒՐ գ. ԱՆՁՆԴԻՒՐՈՒԹԻՒՆ. Դիւրութիւն անձին. փափկասիրութիւն. դատարկակեցութիւն.
Ըստ անձնդիւրի եւ ըստ փափկութեան շրջէին։ Անձնդիւրութեամբ շրջէին. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
freewill, choice, free agency, independence.
αὑτεξουσιότης, τὸ αὑτεξούσιον. sui juris esse, libertas, liberum arbitrium. Իշխանութիւն. ազատութիւն կամաց եւ ընտրութիւն. կամք. յօժարութիւն. իրատէթ, հիւսնի, իխթիյար.
Ոչ կամէր, թէ որպէս զանասունս ի հարկէ վարիցին. եւ ապա անձնիշխանութիւնն այնուհետեւ չլինէր անձնիշխանութիւն. (Եզնիկ.։)
Ոչ հարկաւոր կեանս ունիմք, եւ ո՛չ վասն նախախնամեցելոցն անձնիշխանութեան՝ այստուածայինն լոյս նախախնամականին լուսափայլութեան բլշանայ. (Դիոն. երկն. ՟Թ։)
Կայ ի նոսա բարուցն անձնիշխանութիւն՝ յայն կոյս խոտորել, յոր իւրաքանչիւր ոք կամի. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Կամաց անձնիշխանութեանն հրամայէ զառաքինութիւնն, ոչ հարկաւ մղեալ յուղղութիւն. (Պրպմ. ձ։)
ԶԱստուած անձնիշխանութեամբ պաշտէին. յն. սեպհական ընտրութեամբ, կամ յօժարութեամբ. (Սեբեր. ՟Է։)
Ո՛չ ի բռնադատութենէ, այլ կամօք եւ անձնիշխանութեամբ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Զիս յիմ անձնիշխանութեանս՝ ոչ կարէ մոլորեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Եւ ինքնագլխութիւն. հաճոյք անձին. յանձնապաստանութիւն. եւ տիրական իշխանութիւն կամ ճոխութիւն. քէֆ, սէրպէսթիյէթ, հիւքմ.
Ոչինչ գործէին անձնիշխանութեամբ։ Ոչ անձնիշխանութեամբ ներգործէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Կարգեցաւ մատակարար, եւ ոչ անձնիշխանութեամբ տիրօղ. (Լմբ. տնտես.։)
Վասն զի առաքեալ եմ, եւ յԱստուծոյ առաքեալ, զիա՞րդ իշխեմ անձնիշխանութեամբ գործել ինչ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Եթէ ամաց քսանից է, կորոյս զանձնիշխանութիւն իւր. (Մխ. դտ.։)
Անձնիշխանութիւնդ ոչ է գովելի. (Ճ. ՟Թ.։) Իսկ յասելն,
Ինքնազօրութեամբ եւ անձնիշխանութեամբ զայն գործէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16.) իմա՛, որպէս ռմկ. հեղինակութեամբ. αὑθεντία. auctoritas.
cf. Անցնիւր.
self-esteem, presumption.
αὑθαδιασμός. arrogantia, amor sui. Անձամբ զանձն յարգոյ ընծայեցուցանելն. անձնագովութիւն. անձնասիրութիւն. անձնահաճութիւն.
Զի մի՛ կարծիցի ինչ, թէ անձնյարգութեան եւ պարծանաց իցէ վարդապետութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
self-denial, abnegation.
narrow, strait;
narrow passage, defile, strait, pass;
desire, wish;
— ունել, to desire, to wish.
Մերթ փոքրիկ. դոյզն. սակաւ. եւ դժուարին. ծանր.
ԱՆՁՈՒԿ գրի եւ ԱՆԾՈՒԿ. στενός. angustus. Ոյր անցքն կամ միջոցն եւ դիրքն է փոքրիկ. նեղ. անմասն ի լայնութենէ կամ յընդարձակութենէ. նեղկուկ. տառ. տառաճըգ. սըգը. (լծ. եւ թ. ենսիզ, ինճէ. եւ լտ. անկուսդուս.)
Անձուկ դուռն, կամ ծով. (Մտթ. ՟Է. 14։ Զաք. ՟Ժ. 11։)
Անձուկ տեղիք, վայրք, հովիտ, մուտ, որովայն, բացակայութիւն, միջոց. (Խոր. ՟Բ. 2։ Յհ. կթ.։ Նար.։) (Պիտ.։)
Նեղ եւ անձուկ է ամենայն անզգամ, նեղեալ յարծաթսիրութենէ եւ ի հեշտասիրութենէ եւ ի փառասիրութենէ եւ ի համանմանիցն, որք ոչ տան թոյլ մտացն յընդարձակութեան շրջել. (Փիլ. լին.։)
Չափի (ի մէնջ) երկին անչափութեամբ, եւ առ քեզ (տէր) կէտ է մին անձուկ։ (Պիսիդ.։)
Անձուկ լաշկարաւ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ետես այր Իսրայէլի, եթէ անձուկ է նմա մերձենալ առ նա. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Անձուկ է ինձ յամենայն կողմանց. (Սեբեր. ՟Բ։)
ԱՆՁՈՒԿ, ԱՆՁՈՒԿՔ. τὰ στένα. angusta, angustiae, στενοχωρία, angor. Անձուկ վայր. նեղ անցք. նեղուցք. կիրճ. դժուարք. եւ նեղութիւն. նեղսրտութիւն.
Նստաւ Դաւիթ յանապատին յանձուկսն։ Յանձուկս նորոյն, կամ Գադդայ։ Եկին ի մասարայ անձուկն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Գ. 19։ ՟Ի՟Դ. 1. 23։)
Յանձուկս դարանակալ եղեն. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 11։)
Ապաւինեցան յանձուկս տայոց. (Խոր. ՟Գ. 44։)
Ի ծոցս, յանձուկս, ի դժուարս լերինն. (Բուզ. ՟Դ. 25։)
Ո՞ր վնաս յանձկոյն (այս ինքն յանձկութենէ ճանապարհին), յորժամ ի հանգիստն տանիցին։ Զի մի՛ կարի յանձուկ (այս ինքն ի նեղ) արկանիցեմք զձեզ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։ եւ Եբր. ՟Ի՟Ը։)
Զանձուկ եւ զնեղութիւն հոգւոյն ուսոյց ի տառապանս խորհրդոցն. (Լմբ. սղ. ՟Ի՟Բ։)
ԱՆՁՈՒԿ, ձկոյ, կով կամ կաւ. ἑπιποθία, ἑπιπόθησις. desiderium. Անձկութիւն սրտի կարօտելոյ. նեղութիւն ոգւոյ առ կարօտանաց. կարօտ. փափաքումն. իղձ. տենչ սաստիկ. ցանկութիւն. հասրէթ, ինթիզար, արզու.
Անձուկ յոյժ ունիմ։ Ի պատմել մեզ զանձուկն ձեր։ Կամ անձուկ, կամ նախանձ. (Հռ. ՟Ժ՟Ե. 23։ ՟Բ. Կոր. ՟Է. 7. 11։)
Առ անձուկ գեղոյն Հռիփսիմեայ։ Զանձուկն նոցա՝ որ առ տէրն ունէին լցեալ. (Ագաթ.։)
Անձկաւ ի նորա բարիսն փափաքել։ Լնուլ զբաղձանս անձկոյն՝ որ առ Աստուած։ Բորբոքումն անձկոյ. (Յճխ. ՟Զ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ փղձկիմ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Պետրոս առ անձուկ սրտին եկն ի տապանին. (Շ. տաղ.։)
Լի անձկով։ Փութային անձկով՝ տեսանել. (Փարպ.։)
Անձկով տարփման։ Զկամս կայսերացն առ իրին անձուկ. (Նար. կուս. եւ Նար. խչ.։)
Զտապ անձկոյ սրտի քո փախուցանէ երեւումն պարտիզպանիդ. (Եղիշ. յար.։)
Վասն անձուկ սիրոյն այնորիկ, որոյ արեամբն փրկեալ եղաք միանան կրկին նշանակութիւնք. իբր ռմկ. սըգը եւ արզուլու սերտ եւ կաթոգին։
rain;
— իջանել, to rain;
— արտասուաց, a flood of tears;
յորդ —, violent, pouring rain;
անձրեւաչափ (գործի), rain-guage.
• Muller, Armen. VI յն. άχλύς «ամպոտ լինելուց առաջացած մթութիւն»։ Մառ ЗВО 5, 312 զնդ. vāra, պհլ. vārān, պրս. bārān հոմանիշների հետ՝ ձ յաւելուա-ծով։ Հիւնք. ծարաւ բառից։ Karst, Յու-շարձ. 407 ծորիլ, սորել բառերի հետ՝ սումեր. sur «անձրև, անձրևել»։ Մառ ИАН 1918, 340 արմատր ձ, որ գտնում է ափխազ. աձը «ջուր», աձաձա «ցօղ», աձըն «ձմեռ» բառերի մէջ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Վն. անձրեվ, Սչ. անձհրեվ, Երև. անձրէվ, Ախց. անցրէվ, Սլմ. անձրռէվ, Ագլ. Տփ. ա՛նձրիվ, Տիգ. mնձրիվ, Զթ. անձիվ, Նբ. անձվէր, Մրղ. անձըվըեր, Խրբ. Պլ. Պրտ. Ռ. Սեբ. արզէվ, Ակն. օրզէվ, Ասլ. էօրզէ՝վ, Մկ. անձրօվ, Հճ. արեվ։
ὐετός, βροχή, ὅμβρος. pluvia, imber, nimbus. Ջուր ցօղեալ յամպոց. տեղ. տարափ. ջաղբ. անծրեւ, թաթաւ. եազմուր, սազանագ, պարան.
Թուեալ են նմա շիթք անձրեւի, եւ զեղցին անձրեւով յամպս։ Դարձոյց զանձրեւս նոցա ի կարկուտ։ Նոր անձրեւօք կարկտի։ Ասէք՝ թէ անձրեւ գայ։ Ածից ես անձրեւ ի վերայ երկրի։ Ածէ անձրեւ ի վերայ. եւ այլն։
Լի անձրեւով։ Բանաւոր անձրեւաւն. Ագաթ.։ Զանձրեւացն ասէ. (Գզնիկ։)
Նման յորդառատ անձրեւի. (Փարպ.։)
Քաղցր անձրեւօք. (Պիտ.։)
Ցօղ անձրեւոյն։ Իբր զպղպջակ անձրեւոյ։ Անձրեւք ուժգնակիք. (Նար.։)
Նմանութեամբ ասի.
Անձրեւ արտասուացն։ Զօրհնեալ քո շրթանցդ զաստուածեղէն անձրեւացդ զկեցուցանօղդ կաթուած (զթուք). (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ ՟Լ՟Ե։)
beaten by the rain.
Յանձրեւոյ բախեալ, հարեալ, կամ բախումն անձրեւաց.
Անձրեւաբախք, ցօղահարք. (Ագաթ.։)
that brings rain, rainy.
ὁμβροφόρος. imbrifer. Որ բերէ կամ ցօղէ զանձրեւ. անձրեւական.
Անձրեւաբեր ամպք. (Եղիշ. ՟Ը։ Եղիշ. երէց.։ Եփր. պհ.։ Լմբ. առակ.։)
Գարնանային անձրեւաբեր հոսմանց։ Յանձրեւաբեր խոնաւէ ցամաք պահիցէ. (ՃՃ.։)
Յանձրեւաբեր ժամանակի. (Արծր. ՟Դ. 3։)
Անձրեւաբեր ժամանակ.
Ի ձմերանի վաստակեցէք, յանձրեւաբեր՝ սերմանեցէք. (Շ. եդես.։)
abbey, abbacy, abbotship.
abbess, superioress.
Գլուխ կրօնաւորեալ կուսից կամ հաւատաւորաց. մայր վանից.
մարապետներու գլուխ, ճառընտ.
Abel's sister.
Քոյր աբէլի արդարոյ՝ ըստ աւանդութեան հրէից.
Ծնաւ զառաջին արդարն զհաբել, ընդ նմին եւ զելմուզպայ աբելուհի՝ երկուորեակ. յորում ի հաբէլ նկարեցաւ փեսայն քրիստոս, եւ յաբելուհի՝ եկեղեցի հարսն ընդ աջմէ նորա... Յաղագս աբելուհւոյ, որ էր քոյրն աբելին։ (Եպիփ. ծն.)
cf. Աբեղութիւն.
որ գրի եւ ԱԲԵՂՈՒԹԻՒՆ μοναχισμός vita monastica Կարգ կրօնաւորութեան. հրաժարումն յաշխարհէ։
Այսքան է կարգ աբեղայութեան (կամ աբեղութեան), ոչ առեալ պատիւ եւ ոչ իշխանութիւն։ Կրկին փոփոխումն առեր. որպէս յաբեղայութիւն յաշխարհէ, այսպէս եւ ի քահանայութիւն յաբեղայութենէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Յորդորէ զնա լինել աբեղայ, որ ոչ զօրէ կրել զկարգ աբեղայութեանն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Որպէս փառք է թագաւորի երթեալ ի կրօնաւորութիւն, նոյնպէս ամօթ է կրօնաւորի երթեալ յաբեղայութենէ, եւ լինել թագաւոր ամենայն երկրի. (Վրք. հց. ձ։)
monachism, monastic life
lark, tit-lark;
երգէ —, the lark carols.
avarice, niggardliness, stinginess.
Ըստ ագահութեան իւրոց մտացն ի ցանկութիւն ընչից հարեալ։ (Յհ. կթ.։)
πλεονεξία Avaritia. Անկարգ բաղձանք ընչից՝ ի ստանալ կամ ի պահել. արծաթսիրութիւն. ընչասիրութիւն. աւելաստացութիւն. դամա՛, խասիսլիք.
Սիրտ քո չէ ի բարութիւն, այլ յագահութիւն ... եւ յանիրաւութիւն. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 17։)
Յագահութեան բռնաւորաց նորա պաշտպանեաց նմա. (Իմաստ. ՟Ժ. 11։)
Տեսէ՛ք եւ զգո՛յշ լերուք յամենայն ագահութենէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 15։)
Ոչ ինչ ի բարեացն բնակի անդ՝ ուր իցէ ագահութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Եւ Անյագութիւն անկարգ յօժարութիւն ի կերակուրս կամ յայլ հեշտալիս. աջ կէօզլիւլիւք.
Ագահութիւն ի զանազան իրս տեսանի, յինչս նմանապէս եւ ի փառս եւ յուսմունս, եւ յաշակերտացն յոլովութիւնս, եւ յայլս սոյնպիսիս։ Առ ագահութեանն (շուն) ի փսխածն իւր դառնայ ուտել. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Եւ գովելի յօժարութիւն եւ ջան ի պատշաճ իրս. հավէս, ճէհթ.
Լիացուցանել զագահութեանն իւրոյ ինեւ ջանայր զուսումնասիրութիւն. (Յհ. իմ. ատեն.։)
Ոչ է պարտ քեզ առաւել ճգնել, որպէս ագահութեան աղագաւ աշխատեցուցանել զանձնդ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Եւ Կաշառք. իրք յափշտակեալ, զրկանօք առեալ, եւ կամ խնայութեամբ տուեալ։
Զագահութիւն արծաթոյ ես ոչ առի. (Դտ. ՟Ե. 19։)
Այնպէս իբրեւ զագահութիւն. (Բ. Կոր. ՟Թ. 5։)
Դարձոյց ի կամսարականն ... ոչ իբրեւ զանիրաւ ագահութիւն հօր իւրոյ արշակայ, այլ որպէս պարգեւս ընդ վաստակոց. (Խոր. ՟Գ. 38։)
solid, stable, durable, tough, lasting;
hard, strong, firm, fast;
compact, massive, thick;
locked, fastened.
—, ամրի, րաց, րոյ, ոց, fort, fortification, fortress;
grotto, cave, cavern.
• . ո. ի-ա հլ. «(իբր ած) զօրեղ, հաս-տատուն, պինդ. 2. (իբր գյ.) ամուր տեղ, բերդ. ամրոց» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. որիզ ամ-րախիտ առնել «ամուր տեղերում պահել» Ա. մկ. ա. 56 (ուղղելի ամրախիթ, հմմտ. ծա-կախիթ Ագաթ.). ամրանալ ՍԳր. Ոսկ. ամրա-ծածուկ Գ. մակ. դ. 6. Վեցօր. 185. Ոսկ. Կո-Արմատական բառարտն.-11 ղոս. Ես. ամրական «ամուր. 2. բերդ. 3. բեռ-դական» Ա. մկ. ժա. 18. Ոսկ. ես. Ագաթ. ամրակողմն ՍԳր. ամրաշէն Ոսկ. ամրապան «բերդապահ» Բ. մկ. ժե. 31. ամրապարիսպ Եփր. թգ. և յես. ամրոց ՍԳր. ամրութիւն ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. անամրութիւն (նորագիւտ բառ) Ուոհ. 139. մեծամուր «շատ ամուր» Եղիշ.։
• ՆՀԲ լծ. թրք. (իմա՛ արաբ.) մամուր «շէն», էմին «ապահով»։ Bö̈tticher ZDMG. 1850, 350 սանս. amura «ան-սխալ», որ չընդունեց ինքը Lagarde. Arm. Stud. § 86։ Justi, Zendsn. ռնո. և սանս. amavant «զօրեղ» բառի հետ ևաս-կածով։ Էմին, Քերակ. էջ 37 ան-ուր։ Հիւնք. էջ 114 որմ բառից, իսկ էջ 237 սրմն բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 ամուլ բառի հետ զնդ. apuϑra «անորդի» ձեւին է կցում, իսկ ИАН 1916, 237 հաւատ, հաւան. հաւաստի բառերի հետ դնում է յաբեթական sam արմատից, որից նաև վրաց. մծամս «հաւատամ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. ամուր Ոոմ. համուր, Մկ. հmմուր, Հմշ. օ-մուր, Ասլ. էմիւր, Հճ. ամույ, Սչ. ամբուր, Մշ. յամբուր. նոր բառեր են ամուրփոկ, ամուր-կեկ, ամրափորի «խնայող», ամրել (Ջղ. ամ-րել, ամբրել, Հնդ. ամբռել) «գոցել, փակել»։ Գաւառաևաններում ամուր բառը ստացել է զանազան նոր նշանակութիւններ. այսպէս՝ «1. բարձրաձայն. 2. ուժգին, ծանր. 3. հաս-տատուն, անսասան. 4. արագ. 5. փորը պինդ». և վերջապէս դարձել է գերադրականի նշան (Կիւրինում). ինչ. ամուր աղէկ «շատ լաւ, ամենալաւ», ամուր անուշ «շատ քաղցը»։
• ՓՈԽ.-Նոր ասոր. ämuirá «լաճախ» փոխառեալ է հյ. գւռ. ձևից. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ասոր. xeläná «ուժով. 2. յաճախ» և ասոր. kalən «յաճախ», որ թրք. [arabic word] qalən «հաստ, ամուր» բառից է փոխառեալ՝ նշանակութեան նոյնպիսի զար-գացումով։
ռմկ. ամո՛ւր, ամպուր. լծ. թ. մամուր, եւ էմին. ὁχυρός կամ ἑχυρός munitus, firmus, tutus, ἑπικαίριος commodus, ἱσχυρός fortis, validus, ἁσφαλής cautus , ἁχείρυτος insuperabilis, qui sub manu redigi non potest Անքոյթ. ապահով. զօրաւոր. զգուշաւոր. պարսպաւոր, ազատ, անառիկ, անձեռնարկելի. անվնասելի. պնդակազմ. պինդ. հաստատուն. գավի. միւհքէմ. փէք. սարփ.
Տեղի ամուր՝ կեցուցանել զիս։ Քաղաք ամուր։ Քաղաքք ամուրք եւ պարսպաւորք։ Պարիսպք ամուրք։ Յամենայն քաղաքսն Յուդայ յամուրս։ Ի վերայ ամուր քաղաքաց։ Ամուր քաղաքի առելոյ։ Իբրեւ պարիսպ պղնձի ամուր։ Հրձիգ առնէր զամուր ամուր տեղիս թշնամւոյ. եւ այլն։
Բռնազբօսեսցի ոք ամուր (յն. ամրագոյն) զօրութեամբ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Ամուր եւ անկոխ է ամենեցուն աթոռն այն։ Շտեմարան ամուր՝ ուղղութեանցն, մոռացումն ուղղութեանցն է։ Ամուր յամենայն վնասուց գործէ, եւ անըմբռնելի ի սատանայէ. (Ոսկ. մտթ.։)
Դուռն ամուր շրթանց իմոց. յն. դուռն ամրութեան։ (Սղ. ՟Ճ՟Խ. 3.)
Քաղաք ամուր. յն. ամրութեան, կամ շրջապատութեան։ (Լ. ՟Ծ՟Թ. ՟Ճ՟Է. )
Բերդ ամուր։ Յամուր վայրս։ Յամուր գաւառն։ Ի ծործորս ամուր լերանցն։ Ամուր աշխարհաւն իւրով. (Ագաթ.։)
Ամուր պատուար, կամ մահարձան։ Կնիք ամուր պահպանութեան. (Նար.։)
Ամուր զինուք. (Պիտ.։)
Ճեղքէր զամուր գլխանոցն. (Յհ. կթ.։)
Դուն ուրեք հոլովեալ գտանի իբր ածական.
Ի ձորակի միում ամրոջ շինէ ձեռակերտ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ամրապէս. պնդապէս. յապահովս. փէք. սըգճա. գաթը. միւհքէմ.
Մեկին ասել բանին ո՛չ այնպէս ամուր հաստատէ զվճիռն։ Այսպէս ամուր վառել. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ.։)
Գնայի ամուր ի վերայ նորա. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Մինչ ամուր ունէր զդանդանաւանդն հեծեալն, հանդարտ գնայր (ձին). (Կլիմաք.։)
Կամ անխտիր որպէս ա. եւ մ.
Պինդ եւ ամո՛ւր կացէք. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Տեսանեմ զանձն իմ պահեալ ամուր ի Քրիստոսէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՄՈՒՐ, ամրի, րաց. կամ րոյ, ոց. որ եւ ԱՄՐՈՒԹԻՒՆ, եւ ԱՄՐՈՑ. Ամո՛ւր տեղի. անքոյթ վայր՝ յոր լինի ամրանալ. տեղի ապաստանի կամ փախստեան. զգուշութիւն, պահպանութիւն. մարտկոց. պարիսպ. պատնէշ. բերդ. ակառն. աշտարակ. անձաւ. ὁχύρωμα, περιοχή, φρούριον, φυγαδευτήριον, βάρις, ἅκρα, ἁσφάλεια եւ այլն. munitio, munimentum, praesidium, propugnaculum, confugium, refugium, arx, turis, cautio եւ այլն. էմին՝ սաքին՝ սարփ՝ եէր, գալէ, գուլէ, եւ այլն.
Զամուրս նոցա հրձիգ արասցես։ Բաժանեցէ՛ք զամուրս նոցա։ Կործանեաց զամենայն ամուրս նորա։ Եւ եդ ի հովտին ամրոց։ Դիմէր ի վերայ ամրոցն պաշտրելոց։ Բերէին մեքենայս ի վերայ ամրոց։ Ամենայն պարիսպք ամրաց Հրէաստանի շինեսցին։ Եւ որ էին զամրօքն, սատակեցան յամրականացն։ Որ յամրի անդ էին։ Զիշխանութիւն զամրիդ։ Յայտ առնէր յամրէ անտի։ Պաշարումն ամրոյն։ Դիպեցան ամրոյն այնմիկ։ Յամուրս այրիցն։ Յամուրս անապատի. եւ այլն։
Յամուրս եղեգան եւ պրտուոյ. իմա՛ եղտիւր, ջրակոյտ, խաղ, մարգ։ (Ես. ՟Ժ՟Թ. 6.)
Յամրի պահեմք զգուշութեամբ։ Յամրի կայ, զգուշութեամբ պահի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3. (յն. լոկ, ի զգուշութեան։))
Դուք էիք մեր ամուր ապաստանի. արդ մեծ ամուրդ այդ հիմն ի վեր տապալեցաւ։ Առեալ զզօրսն՝ հասանէր ի վերայ ամրին. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Զ։)
Երթեալ ամրանայ յամուրս բերդի միոջ. (Լաստ. ՟Գ։)
unmarried person, maid, bachelor;
that is about to be married, that is in a marriageable state;
վիճակ ամուրեաց, celibacy.
• (սեռ. -ւոյ, -եաց) «չամուսնացած կամ այրի մնացած» Ա կոր. է. 8. Յոբ իդ. 21.-ըստ ՀՀԲ կայ նաև ամուրեայ, ամօրեայ գրչութեամբ։
• Lagarde, Arm. Stud. § 87 դնում է սանս. an+vara+уa «դեռ չընտռած = չամուսնացած». բայց այս մեկնութիւ-նը ինքն իսկ չէ ընդունած։ Եազճեան, Պատկեր 1890, էջ 198-209 դնում է աւ մուրի «ան-կին», կազմուած ան>ամ բացատական մատնիկով+ուրի <ուրիի «կին», որ գալիս է սանս. vira «այր» (հյ. ուր) բառից՝ սանս. ī>հյ. ի, հի իգա-կան մասնիկով։ Հիւնք. յն. ἂμμορος «ան-մասն»։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 360 [other alphabet] »
ὀ και ἠ ἅγαμος caelebs et innupta Անկին (այր), եւ Անայր (կին). չեւ ամուսնացեալ, կամ այրի մնացեալ. ազապ. երկէն. պէքեար. երմեշ. եւ տուլ.
Ամուրեացն եւ այրեացն ասեմ. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 8։)
Ամլոյն բարի ոչ արար, ամուրւոյն ոչ ողորմեցաւ. յն. ըստ ոմանց է γύναιος, կին աղքատ կամ անտէրունչ. խեղճ կնիկ. muliercula եւ ըստ ոմանց ἁγύναιος անկին. qui uxore caret (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 21.)
Ամուրեաց քահանայիցդ՝ որ ըստ աշխարհի. զի որում ի մանկական հասակին հասանէ վախճան ամուսնոյն, եւ այլն. (Շ. ընդհանր.։)
appeasement, assuagement, moderation, abatement;
inducement, persuasion.
Ամոքելն, եւ իլն. ամոքանք, որպէս մեղմութիւն կամ մեղկութիւն.
Ամոքումն եւ զղջումն եւ արհաւիրք խռովութեան տիրէ նմին. (Լմբ. սղ.։)
Որպէս մարսումն կերակրոյ. πέψς conconctio, digestio. հազմ.
Խարտեաշն մաղձ առ ի յամոքումն կատարէ, եւ շարժէ զարտաքս ելանել. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)
complaisance, obligingness, kindness.
Կատարելն զկամս այլոց. կամակար յօժարութիւն ի հնազանդութիւն. եւ Հնազանդութիւնն.
Ոչ պատուեաց կամակատարութեամբն զարարիչն. (լաւ եւս կամակարութեամբն. ըստ յն. յօժարութեամբ. Ոսկ. ղկ.։)
Զմեր հեշտութենէն՝ որ ի կամակատարութենէ լեալ (կատարելով զխնդիր քո յօժարութեամբ,) քաջ գիտեմ խնդութիւն քեզ լեալ. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Դարձուցանել զարժանաւոր դարձուածս աշխատութեան ի ծննդոցն ի կենդանութեան պատկառելի պատուոյն կամակատարութիւն (կատարելով որդւոց զկամս ծնողացն). (Պիտ.։)
free-will;
spontaneity;
կամակարութեամբ, cf. Կամակար.
ἐκουσιασμός, προαίρεσις actio voluntaria, voluntas, consilium, propositum եւ ἑξουσία auctoritas, factultas, potestas եւ αὑθάδεια contumacia, pertinacia. Ինքնակամ յօժարութիւն. եւ անձնիշխանութիւն, կամ անձնահաճութիւն. հլութիւն, եւ անսաստութիւն. ազատութիւն ի լաւ կամ ի չար անդր. (ուստի շփոթի ի գրչաց ընդ Կամակորութիւն)
Միաք կամակարութեան. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 19։)
Անձնիշխան կամակարութիւն մտացն։ Զկամակարութիւն մտացն եւ մարմնոյն ածել ի հնազանդութիւն. (Յճխ. ՟Ժ. եւ ՟Զ։)
Քաղցրութեամբ եւ կամակարութեամբ զամենեսեան ձգէ առ ինքն։ Կամօք կամարութեամբ եւ մտօք յօժարութեամբ կոչէ զամենեսեան։ Կամօք կամակարութեան ընդ հնազանդութիւն մտանել բարութեանն։ (Ոսկ.յհ. ՟Ա. 9. 11։)
Կամօք կամակարութեան եկն ի տեղի չարչարանացն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Վարձս ընդ կամակարութեանն առնուլ. (Եզնիկ.։)
Կամակարութեամբ յարձակեալ ի վերայ մահու. (Եղիշ. ՟Ա։)
Փութոյն անխափան կամակարութեամբ։ Չարաբարոյ կամակարութիւն. (Պիտ.։)
Կամակարութեամբ եւ ծուլութեամբ անարգել զօրէմս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Աներկիւղ կամակարութեամբ գործէ զաղտէղի գիճութիւնս. (Փարպ.։)
Եւ ինքն առ կամակարութիւն ի դահճապետէն.. (Նախ. երեմ.) այսինքն ազատութիւն։
crookedness, tortuosity, winding;
perversity, depravation;
cf. Յամառութիւն.
Բնութիւն ունելով զբարձրայօնութիւն եւ զկամակորութիւն. (Խոր. ՟Բ. 89։)
στρεβλότης, σκολιότης perversitas, tortuositas, obliquitas. իսկ Կամակորութեամբ, σκολιῶς perverse. Ծամածռութիւն. խեղաթիւրութիւն. խոտորնակութիւն. (որ վրիպակաւ դրի եւ Կամակարութիւն)
Ամենեքին անհնազանդ՝ դնան կամակորութեամբ. (Երեմ. ՟Զ. 28։)
Ածել յուղղութիւն զմեր կամակորութիւնս խրատէ։ Որք զուղղութիւնսն մեր ի կամակորութիւն դարձուցանեն. (Ոսկ. ես.։)
Առ հպարտ յանդգնութեան մտացն կամակորութեան. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հայհոյօղ կամակորութեամբ։ Անկանելով ի պատուիրանազանց կամակորութիւն. (Պիտ.։)
Արգելուլ զնոսա ի կամակորութենէ իւրեանց. (Խոսր.։)
Զոր կամակորութեամբն մերկացան, բաժանեալք եւ որոշեալք ի շնորհաց. (Շ. ընդհ.։)
Չաչաչար (կամ չա՛ր չա՛ր) է կամակորութիւն, ընթերցիր Կամակարութիւն. զի յն. է՝ ինքնիշխանականն. αὑτεξούσιον.
pleasure, contentment.
Կամակք. հաճոյք. ուստի
Հեշտ կանակութիւնք. հեշտալիք մարմնոյ. փափկութիւն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 230։)
consent, accord, complicity.
ὀμόνοια, εὑγνωμοσύνη, διάθεσις concordia, adfectio, complacentia. Համակամութիւն. միաբան հաւանութիւն. հաճութիւն. յօժարութիւն. թոյլտուութիւն. զիջումն.
Տե՛ս զմիական լիութեանն կամակցութիւն. (Ագաթ.։)
Կամակցութեամբ երանելի եղբարցն իւրոց եւ սիրելեաց. (Փարպ.։)
Եթէ աստուծոյ կամակցութեամբն դարձցուք ի տուն. (Աթ. ՟Բ։)
Ի սուրբսն բարեացն է միայն կամակցութիւն եւ հատուցումն. իսկ արդարոյն՝ եւ չարեացն է փորձութիւն, եւ հատուցումն. (Բրս. հց.։)
Ի բաց ընկենլի է յեղբայրակցութենէն զանվայելուչ կռիւ եւ զբաժանեալ կամակցութիւն. (Բրս. ճգն.։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Որպէս այլ բանքն ոչ էին տկարութեան, այլ կամակցութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։)
cf. Կամակատարութիւն.
Ի կամահաճութիւն իշխողին՝ բերել նմին նուէրս. (Լմբ. իմ.։)
cf. Յամառութիւն.
Պաշտելն զկամս անձին. յամառութիւն.
Ինքնօրէն անձնահաճ կամապաշտութիւն. (Շ. ընդհանր.։)
Մեղայ մաչդահաճութեամբ, կամապաշտութեամբ. (Մաշկ.։)
Մեղայ կամապաշտութեամբ, հպարտութեամբ. (Ոսկիփոր.)
girdling, girding.
Որ ածէ կամար ընդ մէջ. գօտիածու
Մեծն յովհաննէս ժառանգ վակասակիր քահանայութեան, կամարածու վայելչութեան. (Ագաթ.։)
vaulted, arched;
— գործել՝ յօրինել, to arch, to vault.
Ունօղ զձեւ կամարի. կամարակերպ. կամարանման.
Կամարաձեւ խորան երկնից. յն. κύκλος circulus, gyrus. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 34։)
Կամարաձեւ իբրեւ զգունտ բոլորշի։ Լոյս կամարաձեւ. (ՃՃ.։)
Կամարաձեւ կարակն (ծիածան). (Տօմար.։)
Կամարաձեւ ջուրն, եւ հաստատութիւն. (Վրդն. ծն.։)
Ի բաց առան ի դրաց սենեկացն ոսկեհուռն կամարաձեւ երանգոցն տարազք. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Ի ձեւ կամարի.
Կամարաձեւ էած զերկինս. (Առ որս ՟Ժ՟Բ. յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Է.) յն. περιάγω circumduco.
girdled;
enclosed.
Ունօղ զկամար ընդ մէջ իւր, գօտեւոր.
Հազար ծառայք կամարաւորք կային առաջի սորա. (Վրք. հց. ձ։)
Կամարաւոր պէսպէս զարդուք զարդարեալ բազում սպասաւորք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
voluntarily, willingly;
knowingly, purposely, designedly, expressly;
voluntary, spontaneous;
cf. Կամայ.
spontaneous, voluntary, free.
ἐκούσιος voluntarius, spontaneus. Ուր գոյ ազատ եւ յօժար կամք գործողին. անձնիշխանական. ազատ. կամայական. յօժարական.
Կամաւոր պատարագ, ողջակէզ, կամ խաչելութիւն, մահ. (Եղիշ.։ Շար.։ Ժմ.։)
Կարօտ է եւ մեծութիւն՝ կամաւոր տնանկութեան. (Յճխ. ՟Է։)
Եւ ո՛չ կամաւոր սխալանօք ի սմա յարմարեալ բան. (Խոր. ՟Բ. 72։)
Կամաւոր բարուք խորհրդոց (այսինքն խորհրդածեալ կամօք)։ Կամաւոր փոփոխումն, կամ յօժարութիւն, առաքինութիւն, պարտապան, եւ այլն. (Պիտ. ստէպ։)
Այս ո՛չ է հարկ, կամ կարիք բնութեան, եւ ո՛չ ակամայ յանցանք, այլ՝ կամաւոր մեղք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Զակամայիցն ընդ կամաւորացն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Զհարկաւորն՝ կամաւոր առնել. (Սարգ. եւ այլն։)
Թէպէտեւ ոչ ի կամաւորէ սպանցի. իմա՛՝ ի կամեցողէ. այսինքն ի կամաւոր մարդասպանէ։
ԿԱՄԱՒՈՐ. մ. ԿԱՄԱՒՈՐԱԲԱՐ. Կամաւ. կամաւորապէս. կամակար. յօժարակամ. ուզելով.
Որք հնազանդին քեզ կամաւոր։ Կամաւոր լեալ հետի. (Խոր. ՟Բ. 30. 79։)
Կամաւոր քեզ երկրպագեաց կոյսն. (Անյաղթ բարձր.։)
Որ կամաւոր վասն մարդկան կրեցեր մարմնով զայս ամենայն. (Շար.։)
Ապա ուրեմն կամաւորաբար է չարչարանքս, այլ ո՛չ ի հարկէ։ Ո՛չ ակամայ, այլ՝ կամաւորաբար կրելոց եմ զչարչարանս. (Կիւրղ. ղկ.։)
Կամաւորաբար մատուցանել կամ տալ, ընդունել, մեռանել յանձն առնուլ, կրել կիրս, երթալ զկնի. (Յհ. կթ.։ Նար.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Շ. մտթ.։)
cf. Կամաւոր.
Կամաւորական նուէր, կամ լքումն շնորհին. ընդունելութիւն. կիրք. խաչ. (Նար. ՟Ա. ՟Խ՟Ե։ Կանոն.։ Ճ. ՟Ա.։ Գանձ.։)
cf. Կամովին.
ԿԱՄԱՒՈՐ ԿԱՄԱՒՈՐԱԲԱՐ. Կամաւ. կամաւորապէս. կամակար. յօժարակամ. ուզելով.
Որք հնազանդին քեզ կամաւոր։ Կամաւոր լեալ հետի. (Խոր. ՟Բ. 30. 79։)
Կամաւոր քեզ երկրպագեաց կոյսն. Անյաղթ բարձր.։
Որ կամաւոր վասն մարդկան կրեցեր մարմնով զայս ամենայն. (Շար.։)
Ապա ուրեմն կամաւորաբար է չարչարանքս, այլ ո՛չ ի հարկէ։ Ո՛չ ակամայ, այլ՝ կամաւորաբար կրելոց եմ զչարչարանս. (Կիւրղ. ղկ.։)
Կամաւորաբար մատուցանել կամ տալ, ընդունել, մեռանել յանձն առնուլ, կրել կիրս, երթալ զկնի. (Յհ. կթ.։ Նար.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Շ. մտթ.։)
cf. Կամովին.
Կամաւորապէս կրել, կամ յանձն առնուլ բերել. (Յհ. իմ. երեւ.։ Շար.։ Շ. մտթ.։)
Կամաւորապէս անձնամատն. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
free-will, spontaneity.
Կամաւորն գոլ ներգործութեան։ Ուստի ԿԱՄԱՒՈՐՈՒԹԵԱՄԲ՝ իբր մ. Կամաւորաբար. կամաւ. ազատօրէն. յօժար կամօք.
Կամաւորութեամբ գալ ի չարչարանս, կամ ի խաչն. մեռանիլ եւ յառնել. (Շար.։ Նար.։ Աթ. ՟Ա։)
Բանականի կամաւորութեամբ մեղուցելոյ. (Աթ. ՟Դ։)
Ինքնիշխան կամ ինքնակամ կամաւորութեամբ. (Նար.։ եւ Ոսկ. գաղ.։)
Յորդոր կամաւորութեամբն փափաքէր ժամանել. (Փարպ.։)
Ոչ պատրեաց զքեզ, այլ քոյին կամաւորութեամբ եկիր առաջի աստուծոյ (կրօնաւորիլ). (Մաշտ.։)
will, wish.
Կամելն. կամեցողութիւն. կամք.
Ամենահնարին (աստուծոյ), որոյ կամելութեան եւ հրամանի ամենայն դժուարինք եւ անհնարինքն դիւրինք են եւ հնարաւորք. (Փարպ.։)
Այսպէս կամելութեան բանն աստուած կրել զայսորիկ ի մարմինն իւր. (Խոսրովիկ.։)
cf. Կամելութիւն.
(Նորոգութեան մերոյ) կամեցողութիւնն՝ աստուածութեանն միայնոյ. (Աթ. ՟Դ։)
Մի կամեցողութիւն, մի են կամք. (Մանդ. ՟Ժ։)
to bend to one's will or wishes, to persuade, to induce.
Տալ կամիլ. յօժարեցուցանել. հաւանեցուցանել. ուզեցնել.
Կամեցուցանէ բարբառել բան տխրական. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ըստ օրինի փարիսեցւոյն զամբարտաւան կամս կամեցուցանել. (Յհ. կթ.։)
to be wise or prudent.
Խոհեմութիւն յանձին բերել. խոհեմ եւ ուշիմ լինել. իմաստնանալ. զգօնանալ. զգաստանալ.
Խոհական իմաստնութեամբ խոհեմացեալ անճառապէս. (Շար.։)
Բանն խոհեմանայ աստուածաշունչ գրովք. (Լմբ. ժղ.։)
Ո՞ արբեցութեամբ գոլովն յիմարեալ, եւ ոչ ջրըմպութեամբն խոհեմանայր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
circumspect, calm, prudent, judicious.
Խոհեմ ընթացս. որ իմաստութեամբ կամ հանդարտութեամբ գնայ.
Լծակիցք կրօնից, համահեմք, եւ խոհեմընթացք. (Նար. առաք.։)
muddy, dirty, filthy, impure, obscene;
— ձեռք, unclean hands.
βορβορώδης (յորմէ բորբորիտ). coenosus βορβορῶδες colluvies. Ունօղ զխոհերս. տղմատեսակ. Տղմային. գարշ. աղտեղի. պիղծ ինչ կամ անձն. լուալիք. աղտոտ, ցեխոտ, գարշելի.
Որովեւ զխոհերական ոգւոցն ժանկաբեր թոյնսն ի բացթօթամվցաք. (Կոչ. ՟Է։)
Զի՞նչ հաւասարութիւն եղանոյ քրիստոսի, եւ խոհական սեղանոյ հրէից. (Սեբեր. ՟Ե։)
Խոհերական արուեստ. (ՃՃ.։)
Իսկ խոհերականքն այնուհետեւ յարուցեալք յիւրաքանչիւր խաւարային դարանացն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գործովք՝ չարախոհիցն խոհերականաց տուեալ զպատասխանի. (Նիւս. ի թէոդոր.։) յն. ἁλιτήριος , չարագործ. մտախաբ։
to butcher, to slaughter, to kill, to massacre.
ԽՈՂԽՈՂԵՄ ἁποκτείνω, παρακλείω neco, occido, interficio, jugulo . որ եւ ԽՈԽՈՂԵԼ. (ի ձայնէ զենման արդեօք առեալ. որ եւ ռմկ. խըխ ընել) Զենուլ. սպանանել սրով. փողոտել. չարաչար մեռուցանել, եւ մահուչափ տանջել. Կիսամահ առնել. սպաննել. մորթել. մահուան դուրսը հասցընել.
Կալան նոքա արս յերկրէն, եւ անդեն խողխողեցին (կամ խողխողեցին)։ Անդէն՝ իբրեւ հան, խողխողեաց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 61։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 34։)
Ոչ այնպէս չարաար մահուամբ զիւրն խողխողէր հարազատ։ Ի թշնամեաց խողխողի զինուք զօրէն պաճարաց. (Պիտ.։)
Գայլ ապականիչ յարձակեալ՝ խողխողէր զընտիրսն ի հօտէ գառանց։ Խողխողեցայք պատարագ ընդունելի. (Շար.։)
Յիշեն զսուրբ քահանայսն, որք խողխողեցան յօտարութիւնս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի ձեռնաւազակացն սրոյ խողխողեալն. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Երկնաւոր բժիշկն ոչ սրով խողխողէ։ Թագաւորն սրով խողխողէ, եւ այլ ոչ խօսեցաւ, զի յոյժ խողխողեալ էր ամենայն մարմինն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
to hear a loud burst of laughter.
ԽՈՂԽՈՆՋԵՄ ԽՈՂԽՈՋԱՆԻՄ. περιχέομαι, περιχεύομαι circumfundor, perfundor. Խողխոջել. ուղխօրէն հոսել. ծաւալիլ ի ձայն խոխոջանաց
Արտօսր յորդառատ վտակացծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոջեն խըխնջմունք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Այն որ ի ջուր անդր իջանեն, շուրջ զիւրեամբք արտաքոյ ջուրքն խողխոջանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՆՋԵՄ ԽՈՂԽՈՋԱՆԻՄ. περιχέομαι, περιχεύομαι circumfundor, perfundor. Խողխոջել. ուղխօրէն հոսել. ծաւալիլ ի ձայն խոխոջանաց.
Արտօսր յորդառատ վտակացծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոջեն խըխնջմունք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Այն որ ի ջուր անդր իջանեն, շուրջ զիւրեամբք արտաքոյ ջուրքն խողխոջանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Խոխոջանք.
Խոխոջք. Խոխոջիւն. ուստի՝ Զառ ի վայր խողխոջանք՝ է արտաթորութիւն կամ թափումն կղկղանաց.
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
Զոր ի վեր խողխոջեն շուայտեցեալքն եւ պաշտոտեալքն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 25։)
pipe, tube, canal, conduit;
— ջրոյ, spout.
ԽՈՂՈՎԱԿ σωλήν tubus, canalis αὑλών convallis. (գրի եւ ԽՈՂՈՒԱԿ. եւ իբր ռմկ. յուղղականն Խողովակի) ջրանցք. ագուգայ. ուրդ. փողերակ. եւ Երակ. եւ Ծործոր. փողրակ. ջրորդան.
Ընդ հարաւակողմն խողովակի (կամ խողուակի) ողջակիզացն ի մուտս դրանն. (Եզեկ. ՟Խ. 40։)
Ուր (Նչ.) գրէ.
Խողովակի ողջակիզացն էր, ուր զարիւնն եւ զլուացաջուրն արկանէին, եւ այս խողովակի ողջակիզացն ի հարաւակողմն ասէ։
Զջուր յականէ ոք կանի ի պէտս տանել, խողովակով եւ փողորակով պինդ է եւ հաւաքէ, զի մի՛ ճապաղեսցի. (Կանոն.։)
Ըստ ջրոյ ցուցի՝ իջելոյ ի խողովակէ յաւազին տեղիս. (Երզն. քեր.։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս, այլ առ աչօք անց ընդ կուսին՝ խողովակի նմանապէս. (Շ. խոստ.։)
Որ ասաց յերկնից բերեալ զմարմինն քրիստոսի. եւ թէ անց ընդ կոյսն որպէս ընդ խողովակ. (Մաշտ.։)
Ի միջի երակք, եւ խողովակք արեան. (Եզնիկ.։)
Իբրու խողովակօք ի ձեռն մարմնոյն առնէ զկերակրոցն հոսմունքն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Խոճկոր.
ԽՈՃԿՈՐ կամ ԽՈՉՔՈՐ, ԽՈՃԿՈՐԱԿ ԽՈՉՔՈՐԱԿ. χοιρίδιον, χοιρίσκος porcellus. Խոզի քուռակ կամ կորիւն, այսինքն ձագ.
Խոզ մի մատակ յղի՝ երեսուն խոճկործն անէր։ Ըստ թուոյ խոճկորացն ծնելոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գտցես խոզ մի մատակ սպիտակ, եւ երեսուն խոչքորս սպիտակ ընդ նմա. (Մարթին.։)
Փաղաքշական ոգոյն, այրիկ քարուկ, խոճկորոկ (կամ խոճքորակ). (Թր. քեր.։)
to be thoughtful, anxious, absorbed in thought.
(լծ. հյ. խոկալ. լտ. գօճիթա՛ռէ. թ. հիճէլէմէք) որպէս Խորհիլ. վարանիլ ի խորհուրդս. որոճել ընդ միտս.
Ինքեանք միայն խոճոճելով առանձին զարմացմամբ՝ որպէս յանզգայութիւն ընկղմէին. (Փարպ.։)
capital of a column.
κεφαλίς capitellum, capitulum ἑπίθεμα quod superimponitur եւ ψαλίς forfex, fasciae եւ այլն. Գլուխ կամ վերնախարիսխ սեան՝ ոլորտացեալ ի ձեւ գլխոյ խոյից.
Երկուս սիւնս արասցես. ըստ նմին օրինակի լինիցին զոյգք խոյակաց նորա։ Ի վերայ ոսկիապատ սիւնացն, եւ խոյակք նորա ոսկիք։ Խոյակս իվերայ գլխոց սեանցն։ Շուրջ զերկրորդիւ խոյակաւն. եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 23. 32։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 16. 18. 20։)
Սիւնք ամպեղենք, եւ խոյակք հրեղէնք. (Ագաթ.։)
ԽՈՅԱԿ կոչին եւ Վերին ծայրք սիւնակաց խորանին եւ վարագուրի. Նոյնպէս եւ զօդիչ զարդք դրանդեաց կամ բարաւորաց դրանց. Տե՛ս (Ել. ՟իզ. 37։ ՟իէ. 10. 11։ ՟լը. 26։ Թուոց. ՟գ. 36։ Եզեկ. խ. 48։ ՟Խ՟Ա. եւ 3։)
to soar up, to fly on high, to dart forward, to swoop down, to rush headlong on, to dash at, to pounce on, to fall on.
ὀρμάω, ὀρμῶμαι impetum capio, irruo, praerumpo. Բուռն յարձակիլ որպէս զխոյ. թափով իմն դիմել. սլանալ. սրանալ. վարգել.
Ածցէ ի վերայ քո ազգ ի հեռաստանէ՝ իբրեւ զխոյանալ արծուոյ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 49։)
Ինքն խոյացեալ սլացեալ գայր ըստ արագաթեւ նմանութեան արծուոյ. (Ագաթ.։)
Սմբաթ իբրեւ զարծուի յերամ կաքաւուց խոյանայր. (Խոր. ՟Բ. 4։)
Որպէս արծուի խոյացեալ ի տկար թռչունս, այսր անդր ցրուեալ տապաստ դաշտացն արկեալ վանէր. (Կաղանկտ.) (գրեալ էր, խոյացեալ, ի սխալագիր մատենիս։)
Սրաւառեալ խոյանայր զկնի գիշատեալ այլազգեացն. (Յհ. կթ.։)
Խոյանան իջանեն ծուխք մտաց նորա ընդ անդունդս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
rams.
ԽՈՅԵԱՆՔ Իբր Խոյք. գրի եւ ԽՈՅԱՆՔ.
Արածեայ զխոյանս իմ։ Խոյանք իմանալի է զեկեղեցական քահանայապետութիւնս. (Մխ. ապար.։)
crocodile.
cf. ԽԻԹ, որպէս խեցեմորթ գազան ծովու, կամ կոկորդիլոս.
Ահա խոյթ մի, որ է խեցի ծովու, եբարձ նա, եւ տարաւ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ե։)
swelling, blotch;
schirrus, scrolula;
— պարանոցի, wen, goitre.
ռմկ. խուլ. գրի եւ ԽՈԼ. (յորմէ եւ ԽՈԼԽԵՑԳԵՏԻ) Ուռոյցք. ելունդ. խաղաւարտ, պալար. սպի. բիծ. (ըստ Հին բռ. Բողճն կամ բղճուն, գուցէ պաղպաջ)
Սեւ նշանք լուսնին ... ասացին զնմանէ արտաքինքն, թէ խոյլք են խոռոչաց, որպէս էական յակնդի. (Շիր.։)
Խոյլ. Ուռոյց՝ որ շուրջ զկոկորդաւն ի թարախոյ եւ յարենէ լցեալ ծնանի. զոր Գաղիան. բռ. խոզատանձ կոչէ վասն առաւել զխոզս լլկելոյն. որ է անստոյգ մեկնաբանութիւն։
cf. Խոյրագործ.
Զխոյրարար ոմն մետաքսագործ մկրտեալ, եւ անուն կոչեալ ագդէ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
crowning, covering anothers head.
Որ դնէ ի գլուխ իւր կամ այլոց զխոյր. եւ Խոյրարար.
Մեծն յոհաննէս որդի քահանայապետին, նորուն վակասիր քահանայութեան՝ խոյրագիր պատուին. (Ագաթ.։)
hook;
pick-lock.
ἁγκύλη ansa, ansula, cochlea (ի բառէս Օղ, եւ Խոյ կամ խոյակ) Նոյն ընդ Ճարմանդ. զօդ եւ դրուագ. ունկունք. եբր. վավ, այն է ձեւ վեցերորդ տառի նոցա նման ըստ իմիք տառիցս ւ. υ. y.
Խոյօղքն նոցա եւ խոյակք սեանցն պատեալ արծաթով։ Դրուագք սեանցն, եւ խոյօղք նոցա արծիւք։ Ի խոյօղսն սեանցն. (Ել. ՟Ի՟Է. 11։ ՟Լ՟Ը. 17. 19. 28։)
humbly, submissively.
ταπεινῶς humiliter φιλιφρόνως benigne, humaniter. Խոնարհութեամբ. ցածութեամբ. պարկեշտութեամբ. մարդասիրապէս.
Կազմէ դարձեալ խոնարհաբար վասն տկարութեան լսողացն։ Խոնարհաբար եւ հանդարտապէս ասէր։ Տե՛ս զիարդ խոնարհաբար ընդունի զնա՝ լուանալով զոտս նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։ ՟Բ. 24։)
Խոնարհաբար հետեւիս հայցել. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
inferior;
lower;
below.
Եւ խոնարհագոյն եւս ասէ, թէ հեղից ի վերայ տանդ դաւթի. (Ագաթ.։)
ταπεινότερος, ἤττων, καταδεέστερος, κατώτατος humilior, minor, inferior, infimus. Առաւել խոնարհ (ըստ ամենայն նշ). Ցածագոյն. ստորնագոյն. վայրագոյն. նուաստագոյն. յետնագոյն.
Եղիցի խոնարհագոյն, եւ մի՛ եւս բարձրասցի ի վերայ ազգաց։ Հազարաւորն իմ խոնարհագոյն է ի մէջ մանասէի։ Զկնի քո յարիցէ այլ թագաւորութիւն խոնարհագոյն քան զքեզ։ Կացուցի ի խոնարհագոյն տեղիսն յետոյ պարսպին. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 15։ Դտ. ՟Զ. 15։ Դան. ՟Բ. 39։ Նեեմ. ՟Դ. 13։)
Խոնարծհագունօքս նախ կրթեմք զձեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։)
Այլովքն խոնտրհագունիւք պաշտօն մատուցանեմք. (Եզնիկ.։)
Ոչ բարձրագոյն, այլ խոնարհագոյն բանք. իբր նուաստագոյն կամ պարկեշտագոյն. (Ագաթ.։ Շ. մտթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26. 29։)
Առաւել խոնարհ սրտիւ կամ սիրտ.
Ամբարտաւանիցա ... եւ խոնարհագունիցն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Որոյ սիրտ խոնարհագոյն է, սիրուն է նա բարձրացելոց. (Մծբ. ՟Թ։)
Եւ Ի վայր կոյս. դէպ ի վար.
Եխից զելս ջրոյն զվերին, եւ ուղղեաց խոնարհագոյն յարեւմուտս կողմն. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 30։)
Անտի ելեալ խոնարհագոյն նաւեցաք ի կիպրոս։ նաւեցաք խոնարհագոյն ի կրետէ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 4. եւ 7։)
Եւ Ի ստորեւ. փոքր մի զկնի. վերը, էտեւ.
Որպէս խոնարհագոյն մասնաւորաբար գրեմ. (Արծր.։)
the lower part.
Դարձան ջուրք ի խոնարհակողմն անդր ընդ ճանապարհ ճապաղ գնացից իւրեանց. (Եփր. յես.։)
inclining, aslant.
Զխոնարհահակ եւ զ՝ի վայրաձիգ ծանրութիւն յայտ առնեն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ջուրն բնութեամբ ունի զխոնարհահակ լինելն. (Վրդն. ծն.։)
humble, meek, modest.
ταπεινόφρων humilis, qui est animo humili. Խոնարհ մտօք կամ սրտիւ. խոնարհասիրտ. հակադրեալ բարձրամտի կամ մեծամտի.
Խոնարհամիտն յամբարտաւանութենէն զատուցեալ է. (Նիւս. երգ.։)
Խոնարհամիտ է առ ի փառս ժուժկալն. (Բրս. հց.)
Ուսուցանէ զնա խոնարհամիտ լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
Որ խոնարհամիտն է, յաճախէ իւր զշուք եւ մեծարանս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Է դեղ ամենայն վիրաց չարաց խոնարհամիտ՝ լե՛ր առ ընկերն բարեմիտ. (Շ. այբուբ.։)
to grow weak or faint, to decay, to languish, to droop.
Թառամիլ. նուաղիլ. թուլանալ. թողուլ անձամբ զանձն. (յն. խոնարհել զինքն)
Սկսաւ թօշնիլ, եւ մեկնեցաւ ի նմանէ զօրութիւն նորա. (Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
Որպէս ի ցրտութիւն մարմինն (ծերոց) դառնայ տկարանայ, ըստ նմին եւ ցանկութիւնն հանդարտեալ թօշնի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժէն միջակ է շայի եւ չայի. (զի քան զշայն թաւ է, եւ քան զչայն լերկ. Թր. քեր.։)
Ժ. Լծորդ գտանի ընդ շ. զի գրի նժդեհ, նշդեհ. արխոյժ, աշխոյժ. որպէս եւ անունս աժդահակ ժաժդահակ. որ է աժտէր, վիշապ։
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
Ո աժիոս ապոստոլոս. ի աժիա թէոդոքոս. իբրու օ այիօս աբօսդօլօս. ի այիա թէոդոգոս. այսինքն սուրբ առաքեալն, սուրբ աստուածածինն։
Ժ. ՟ժ. Որպէս նշանակ թուոյ՝ է Տասն, կամ տասներորդ։
Ժ. Ի խորհուըդ գրոյս բարւոք գրեաց՝ որ ասացն.
Ժէն, ժամանակեայ զկեանքս անցաւոր, կարծել չտայ քեզ փառաւոր։ Ժէն, ժուժկալ լինել ասէ յուսումն, թէ եւ ապտակ առնուս յարբումն. (Շ. այբուբ.։)
astrologer, caster of nativities.
ὠρονόμος horas distribuens, vel regens Աստեղագէտ ծննդաբան, որ ըստ մտի բաշխէ զժամս ծագման աստեղաց՝ առ ի գուշակել զբախտ մանկան ծնելոյ յայն ինչ պահու.
Եթէ այլուր եւս դիպեսցի ժամաբաշխն եւ րոպէահամարն արտաքոյ տանն, ուր ծնաւ մանուկն, եւ ի նմին ժամաբաշխ րոպէահամար աստղագիտին պարտ եւ պատշաճ է փոյթ յանձին ունել առ ի գիտել ճանաչել զժամ մանկան՝ ուր ծնաւ. (Վեցօր. ՟Զ։)
breviary;
hours;
prayer-book.
μήν (որ է ամիս). officium (պաշտօն). breviarum (համառօտութիւն). horarium, liber horarum canonicarum Գիրք ժամակարգութեան, կամ հասարակաց աղօթից. որոյ լրագոյնն հանդերձ սաղմոսարանաւ, երգովք, եւ տօնացուցիւ կոչի Մայր կամ Ատենի ժամագիրք։ Ժմ. ձ. եւ տպ։ (Յիշատ.։)
horoscope, nativity.
ὠροσκόπος horoscopus, observans horas եւ այլն. եւ ὠροσκοπία consideratio horarum natalitiarum եւ instrumentum observandi horas Դիտօղ ժամուց. որպէս նոյն ընդ ժամաբաշխ. եւ Դիտօղութիւն ժամուց. դիտեալն աստղ կամ կողմն երկնից վասն ծննդաբանութեան.
Ի ժամադիտէն բաշխեն ի մասունս եւ ի կրկնամասունս։ Կենդանատեսակ առիւծիլ ... եւ ինքն արդեօք ժամադէտ. (Շիր.։)
Զեօթն աստեղսն եւ ժամադէտ ... երմէս զմրխտեայ, եւ ժամադէտն լիկտինոս. (Պտմ. աղեքս.։)
Երկակի տրոհեալ քառակի միջօրէի եւ ժամադիտի շարժմամբ. լինի իմանալ կա՛մ զաստղն, կամ զգործին դիտելոյ զաստեղս։
cf. Ժամադրեմ.
Դարձեալ ժամակալ լինէր՝ ի դարձին միւսանգամ առ հասարակ սատակել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Վարէր զինէր ժամակալ լինէր վասակ, հանդերձ ամենայն զօրօքն եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
horary;
— անկիւն, — angle.
transitory, temporal.
Որ հարեւանցի համբոյր իմն տուեալ ժամուց եւ աւուրց՝ սահեալ գնայ. անցաւոր։ (Հին բռ.։)
rattle;
bell-ringer.
κρόταλον crepitaculum եւ այլն. որ եւ ԺԱՄԱՁԱՅՆ. Գործի ժամ հարկանելոյ. այսինքն ազդելոյ ժողովիլ յեկեղեցին. որպէս կոչնակ ի փայտէ, եւ զանգակ, եւ այլն.
Ազդարարն ժամահար (կամ ազդարարութիւն ժամահարին) նախ ի փառաւորութիւն աստուծոյ է բոլորից հրաւիրակ, եւ դարձեալ հրեշտակական փողոյն հնչումն նշանակիչ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ազդէր փայտն օրհնութեան ժամահարին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ի փայտն երջանիկ բարեբաստութեան ժամահարին խորհրդածութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Հնչեցուցանել զձայն ժամահարին. (Ասող. ՟Գ. 43։)
Խաչիւ եւ ժամահարաւ բարձրաձայնութեամբ ի վերայ պարսպացն զաստուած աղաչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ի ձայն ժամահարի (կամ ժամահարոյ, եւ րոց). (Վրդն. պտմ.։)
cf. Ժամահար.
Արգելին զժամաձայն հայոց ի քաղաքէն սեբաստու. (Ասող. ՟Գ. 20։)
at a fixed or established time.
χρονικῶς temporaliter Ընդ ժամանակաւ. Յորոշեալ ժամանակի. առ ժամանակն.
Յոլովք ժամանակաբար ասացեալքն (ի սուրբ գիրս՝) այլափոխելով ի ժամանակացն ցուցանին. (Առ որս. ՟Գ։)
chrnicler, chronologist;
chronological;
cf. Ժամանակագիրք.
ԺԱՄԱՆԱԿԱԳԻՐ. որպէս Ժամանակագրութիւն.
χρονογράφος chronographus, temporum seu annalium scriptor Մատենագիր ժամանակաց կամ քրոնիկոնի. գրիչ պատմութեանց ըստ համեմատութեան ժամանակաց դարուց ի դարս.
Որպէս եւ պատմէ եւսեբի ժամանակագիր. (Շ. թղթ.։)
Զոր եւսեբի ժամանակագրի հաստատեալ է յեօթներորդ դպրութեանն. (Վրթ. քերթ.։)
հաւանեա՛ց եւսեբի ժամանակագրի. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
Երրորդ պատմութեանցս ժամանակագիր կանոնք մատենից։ կանոնք ժամանակագիր մատենից. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
Եւ գ. որպէս Ժամանակագրութիւն. եւ Մատեան պատմութեան ժամանակաց. χρονογραφία
Ժամանակագիր արարեալ ի թագաւորութենէն խոսրովու որդւոյ տրդատայ. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
Զժամանակագիրս կտրեաց, եւ այլուստ մատենագրեալ յօրինէր. (Զքր. կթ.։)
Ասացեալ ժամանակագիրք փարթամագոյնս գրեցին անխտիր հայի ի մատենագիրս եւ ի մատեանս գլխովին։
Վերածնեա՛ ապա ժամանակագիրն, եւ գտցես, եթէ ի գարեհէ որդւոյ արշաւրի մինչեւ ցքրիստոս են ամք չորեքարիւր ութսուն եւ երեք. (Աթ. ՟Թ։)
chronological.
χρονογραφικός, χρονικός chronographicus, chronicus χρονολογικός ad temporum rationem pertinens Որ ինչ անկ է ժամանակագրութեան. պատմանկան եւ տոմարական.
կամակարագոյնս նաւիցիմք զալեօք ժամանակագրական ծովուն. (Ագաթ.։)
Տումարին անուն ի մերասեր ազին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնե թիւ, եւ զժամանակագրականն. (Գր. տղ. թղթ.)
to chronicle, to write a chronicle;
to write on chronology.
χρονογραφεύω scribo de temporibus, vel historiam Գրել պատմութիւն ըստ իւրաքանչիւր ժամանակաց. ժամանակագիր առնել.
Որպէս քաղդեայք ժամանակագրեն ի բազմավէպն աղեքսանդրեայ։ Որպէս եբրայեցիք ժամանակագրեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ղուկաս աւետարանիչն ժամանակագրէ վասն մկրտութեան տեառն. (Զքր. կթ.։)
of time;
temporal, worldly;
—ս, recent, modern, of our time.
Բանականն եւ անբանն ոչ ունին ժամանակական բաժանումն. իսկ անուանեալ տեսակք ճարտասականիդ ժամանակական ունին առ միմեանս զանազանութիւնս. վասն զի բաղխոհական վասն ապառնոյ ժամանակի ունի զգոյութիւն. եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Մինչդ ո՛չ ժամանակական է, այլ յաւիտենական. (Երզն. մտթ.։)
Կամ Ժամանակաւոր. ժամանակեան. անցաւոր. եղական.
Ի ժամանակական երեւմանցն փախչել. (Առ որս. ՟Գ։)
Բայց եթէ ի ժամանակական ոք այսու զիջանէ ի կարծիս. (Գր. հր.։)
Ամենայն որ լինելութիւն մարմնական ունի, համանգամայն եւ ժամանակական՝ ապականացու է եւ մահկանացու. (Նիւս. բն.։)
Եւ որպէս Ժամանակագրական.
Ի քրոնիկոն ժամանակական կանոնսն փոխեցայց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Պատմութիւն ժամանակական որ գիրք մնացորդացն անուանին. (Նախ. թագ.։)
Իսկ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԱՆՍ՝ է այժմու ժամանակիս. որ ինչ է առ մերովս ժամանակաւ. աս ատենիս. հիմակուան.
Ի ժամանակականս աւանդութեանց հրաժարեմք։ Բուռն հարցուք նախ զժամանակականս առկայացեալ անկարգութեանց. (Լմբ. պտրգ.։)
expiration, falling due, term, last moment, close;
— պայման, appointed time;
assignation;
expiration of a term agreed upon.
προθεσμία (ἠμέρα, ὤρἁ praefinitum tempus, statutus dies Կէտկամ սահման ժամադրութեան. որոշեալ ժամ.
Ընդ հազարապետօք է եւընդ գաւառապետօք մինչեւ ի ժամանակակէտ հօրն. (Գաղ. ՟Դ. 2։)
Ընթա՛ յառաջ քան զժամանակակէտն այցելութեան. (Ոսկ. մտթ.։)
contemporary, ceetaneous, synchronous, happening at the same time.
σύγχρονος contemporaneus, coaevus, aequalis Որ իցէ ընդ այլում ի մի եւ ի նոյն ժամանակի հաւասար տեւողութեամբ.
Չգոյր ինչ ժամանակակից աստուծոյ. (Եզնիկ.։)
Հայր հաւասար է եւ ժամանակակից որդւոյ իւրոյ. (Մ այսինքն մշտնջենաւորակից. Վահր. երրորդ.։)
Սորա ժամանակակից համարին զփարոնեւս ինաքայ. (Եւս. քր.։)
that measures or counts the time;
chronometer, time-keeper, time-piece.
Լինել լուսաւորացդլ նշանացոյցք, ժամանակաչափք. (Ագաթ.։)
that shows the time.
Որ ինչ ցուցանէ կամ յայտ առնէ զժամանակ. ատենը ցըցնօղ.
Իսկ զայս ո՛չ արդեօք կարէին ընդ նշանաւոր ժամանակացոյց արկանելշարագրութեամբ. (Պիտ.։)
temporary;
transitory;
—կեայ վարձք, temporal or mundane rewards;
—կեայք, earthly riches;
temporality;
—կեան, genitive of Ժամանակ.
πρόσκαιρος ad tempus manens, temporarius, caducus, fluxus, momentaneus, fragilis Առժամանակեայ. ժամանակաւոր. կենցաղական. սակաւատեւ.
Ծերութիւն եւ հիւանդութիւն պատերազմ է ժամանակեայ. (Եզնիկ.։)
Խոստմամբք պատրաստեալ յուսոյն, եւ առ ի սփոփութիւն ժամանակեայ վշտացն. այս է ժամանակեայ տրտմութիւն, զոր մոռացոյց անվախճան ուրախութիւնն. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Կարծեօք են բարիք, զորովք զանց առնելի է իբրեւ զժամանակէիւք եւ զնուաստիւք։ Այսոքիկ ժամանակեայց եւ այլոց ոմանց մարմնոցլ տիրապէս ասի. (Նիւս. կուս. եւ Նիւս. կազմ.։)
Զփառսն յաւիտենականս փոխանակ ժամանակէիցս բարեացս առնուլ. (Ածաբ. կիպր.։)
Եւ կամ Ընդ Ժամանակաւ եղեալ որպէս զմեզ.
Նոյն տեսանելի եւ անտեսանելի, ժամանակեայ՝ եւ առանց ժամանակի. (Շ. թղթ.։)
Ի ժամանակիս ծանրանայ մարմնաւոր կենօք։ Նուաստագոյն ժամանակէիւքս զանձն ամբառնան. (Նիւս. կուս.։)
Եթէ ստուերականքն այնոքիկ, եւ որ աղցաւոր եւ առօրեայ ժամանաւէիւն պաշտպանեալ պահպանիւրՄ Անան. (եկեղ։)
to assign, appoint or fix a term.
Ժամանակեաց, եւ ասէ, վաղիւ արասցէ։ Ժամանակեցից անդ որդւոցն իսրայէլի. (Ել. ՟Թ. 5։ ՟Ի՟Թ. 43։)
Յետ ժամանակեալ ժամադիր ժամուն. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 14։)
Յորժամ կատարեցան աւուրք ժամանակելոյն. (Տոբ. ՟Ժ. 1։)
Նստին դեգերեալք ժամանակեալք ի մի ժամադրութիւն. (Վեցօր.։)
Ժամանակէր նա զնշանս իւր, եւ ժամանակեալ լինէր նոցա. (Եփր. համաբ.։)
to arrive.
եւ կ. cf. ԺԱՄԱՆԵՄ.
Յորժամ օծումն ժամանեցաւ գագաթան նորին։ Յաստուածուստ են սպառնալիք ինձ ժամանեցեալք. (Նար. ՟Զ՟Գ. եւ ՟Կ՟Ը։)
Ի թիւ երեսնից ամացն ժամանեցավ. (Լմբ. պտրգ.։)
Շիջաւ, եւ ոչ ժամանեցաւ պայծառ լուսով մտանել. այլ ձ. ոչ ժամանեաց։ (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Միտք խորութեան գրեալ են ի բանս նորա.. . վերագոյն է՝ թէ յինէն ժամանեսցի. այսինքն բաւեցից հասու լինել. (Եւս. պտմ. ՟Է. 24։)
horal, horary;
timetable;
cf. Երկաթուղի.
cruet (for the mass).
ληκύθιον (որ է Սրուակ). ampulla. ռմկ. բաժկաման. Փոքրիկ անոթ գինւոյ եւ ջրւոյ ի սպաս ժամու պատարագի.
Ա՛ռ ժամանոցս զայս ի հեղուլ զգինի. (Մաշտ.։)
Եթէ ի ժամանոցն կամ ի նշխարկուժն մերձեսցի. (Կանոն.։)
misfortune, mischance.
Որ անասնագոյն իցեն, նոքա բնաւ զօրաչար ժամաչար պարտ չարեաց եղելոցն դնիցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
punctual, exact to the time appointed, watchful, vigilant;
— լինել, to seek, to look out for, to spy, to watch, to be on the watch, to keep watch;
— դարանակալ լինել, to lie in wait for, to be on the watch for.
Զգուշութեամբ պահօղ կամ դիտօղ ժամուց իրաց. եւ Զգուշաւոր պահպանութիւն.
Վասն այնօրիկ ասեն ժամապահ գիրք մուծանեն միանձնութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Քանզի ժամապահ եղեն գիրք յայտնել զմնաձնութեան հոդւոյն. (Վրդն. ծն.։)
(Սատանյ) անսայ եւ ժամապահ լինի. (Մծբ. ՟Զ։)