to be split or cloven, to crack, to burst;
to be torn or rent.
Ոչ կարեն հանդուրժել իմ վարդապետութեանս, այլ հերձնուն. (Մեկն. ղկ.։)
Հերձնուլն ի սաստիկ բարկութենէն. (Ոսկ. գծ.։)
Ուռուցեալ հերձաւ ընդ մէջ. (Գծ. ՟Ա. 18։)
Վաղվաղակի հերձաւ (վիշապն). (Շ. բարձր.։)
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
σχίσμα schisma, scissura, fissio, dissidium, discordia, ruptio unionis. Հերձումն. պատառումն. եւ առաւել նմանութեամբ՝ Բաժանումն մտաց եւ անձանց. որպէս երկպառակութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն .... եւ սեպհական առմամբ, Բաժանումն ի միութենէ մարմնոյն քրիստոսի, այսինքն յեկեղեցւոյ, կամ ի գլխոյ նորա, կամ յանդամոց նորա. (ըստ յն. սխի՛սմա. որ է նոյն ընդ հյ. ձայնիս խզումն).
Եղեւ հերձուած ի ժողովրդեանն վասն նորա։ Եւ էին հերձուածք ի մէջ նոցա։ Դարձեալ հերձուած լինէր ի մէջ հրէիցն վասն բանիցս այսոցիկ։ Մի՛ իցեն ի ձեզ հերձուածք։ Եղեն հերձուածք ի բազմութեան քաղաքին, կամ փարիսեցւոցն եւ սադուկեցւոցն.եւ այլն։
Որպէս հերձուածն քակողական է, այսպէս համաձայնութիւնն շաղկապական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
Մի՛ հերձուած բանից ի մէջ բերեր. (Ճ. ՟Գ.։)
ՀԵՐՁՈՒԱԾ. որպէս նոյն ընդ յն. ձայնիս է՛րէսիս. αἴρεσις haeresis. այն է Հերեսիովտութիւն, հերետիկոսութիւն. այսինքն յամառ յարումն ի մոլար կարծիս. աղանդ. մոլորութիւն ի վարդապետութեան. ինքնակամ կրօնք.
Մուծանեն հերձուածս կորստեան։ Հակառակութիւնք, երկպառակութիւնք, հերձուածք։ Ըստ ճանապարհին՝ զոր ասեն հերձուած։ Ոմանք ի հերձուածոյն փարիսեցւոց.եւ այլն։
Լսեմ, եթէ հերձուածք գոն ի ձեզ. իմա՛, երկպառակութիւն։
Աղանդ հերձուածոյ։ Բազումք ի հերձուածոց (այսինքն յաղանդոյ) անտի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 17. 18։)
Յայլազգեաց կամ ի հերձուածոց (այսինքն ի հերետիկոսաց). (Խոսր.։)
Հանդերձ հերձուածովն եւ այլ իմն վարս անառակութեան ունէին. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Յորժամ խօսիցի հայհոյութեամբ հերձուած յաստուած. (Երզն. մտթ.։)
Արիոս հերձեալ՝ հերձուած խօսեցեալ. (Գանձ.։)
schismatical;
heretical.
σχισματικός, -κή, -κόν, αἰρετικός, -κή, -κόν . Հերձուածողական, մանաւանդ հերետիկոսական. աղանդական.
Հերձուածական մոլորութիւն, կամ վարդապետութիւն. (Սեբեր. ՟Դ. եւ ՟Է։)
Հերձուածականին չարափառութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Է։)
chief of a schism, of a sect;
heresiarch.
αἰρεσιάρχης, αἰρεσιαρχός haeresiarcha, sectae auctor ac caput. իբր Հերեսիովտապետ. աղանդապետ. առաջնորդ հերձուածոյ, այսինքն հերետիկոսութեան, եւ հերետիկոսաց.
Բասիղիդէս հերձուածապետ. վաղենտինոս հերձուածապետ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Կոչեցեալ զհերձուածապետն նոցա՝ հարցանէր զխոստովանութիւնն իւրեանց. (Վրք. ոսկ.։)
Հերձուածապետ, կամ հերձուածապետացն առաջնոց. (Սարկ. հանգ.։)
to be divided, separated.
Բաժանիլ յեկեղեցւոյ, եւ յարիլ յաղանդ ինչ.
Որք հերձուածեցան ի հերձուածն (կամ ի խումբն) ապողինարի հերձուածողի. (Կանոն.։)
Ընդդէմ բերին հերձուածեալքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
dissenter, schismatic;
heretic;
sectary.
Ըստ ինքեան ունէր նշանակել Հերձեալ կամ հերձօղ զանձն եւ զայլս ի միութենէ եկեղեցւոյ. որպէս յն. սխիսմադիգօ՛ս σχισματικός schismaticus. որպէս երեւի յայս բան.
Զհերետիկոսն, եւ զամենայն հերձուածողսն. (Լծ. ածաբ.։)
Այլ սովորաբար դնի ի մեզ որպէս յն. էրէդիգօ՛ս, կամ էրէսիօ՛դիս. αἰρετικός որ եւ αἰρεσιότης haereticus. Հերետիկոս. հերեսիովտ. այն է Մոլորեալ եւ յամառեալ ի մոլար կարծիս ընդդէմ ուղղափառ վարդապետութեան կաթողիկէ եկեղեցւոյ.
Յառնէ հերձուածողէ եւ այլն. (Տիտ. ՟Գ. 10։ Սոյնպէս եւ յայլ գիրս. տե՛ս Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 18. 37։ Խոր. ՟Գ. 68։ Եզնիկ.։ Շար.։ Նար.։ ՟Լ՟Ա. եւ այլն։)
Հերետիկոսն հերձուածող թարգմանի. (Լմբ. ատ.։)
schismatical;
heretical.
cf. Հերձուածութիւն.
Հերձուածող գոլն. հերեսիովտութիւն.
Ըստ մոլեկան հերձուածողութեանդ. (Լծ. ածաբ.։)
Խոտեցաւ հերձուածողութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
schism;
heresy;
sect.
cf. ՀԵՐՁՈՒԱԾ. մանաւանդ որպէս Հերետիկոսութիւն.
Յաստուածընդդէմ հերձուածութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Էր ի կողմանս յայնոսիկ եւստացւոց հերձուածութիւնք. (Կանոն.։)
cf. Հերձանեմ.
cleavage, cleaving;
greet;
cf. Հերձուած;
— որովային, gastrotomy.
Հերձուլն. հերձանիլն. պատառումն. ցելումն. պայթումն. ճեղքումն.
Հերձմամբ մաքրոցն որովայնին՝ հե՛րձ առ յինէն զխորհուրդ չարին. (Յիսուս որդի.։)
Հերձեալ զգազանն՝ անցանէր ընդ պարանոցն հերձումն. (Փիլ. սամփս.։)
Ծովուն հերձումն. (Նանայ.։)
Կամ որպէս Հերձուած. երկպառակութիւն կամ մոլար վարդապետութիւն. աղանդ.
Զանաստուած հերեսիովտաց բազմացեալ հերձուածոց հերձմունս մոլորութեան. (Կոչ. ՟Է։)
cf. Հերձանեմ.
Բռամբ զսկայն հերձուցանէր. այսինքն պատառոտէր զհանդերձս նորա. (Խոր. հռիփս.։)
last year, since last year;
long time since, for a long time past, long ago, long since.
• «անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Windisch. 22, յե-տոյ Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 80, 333, Lag. Urgesch. 291, Müller SWAW 38, 583 ևն։ Հիւբշ. հեռի բառից.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Խրբ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հէրու (սեռ. հէրվան, Գոր. Ղրբ. հռնի, հըռ-նէ), Ակն. Ասլ. հերիւ, Սչ. հէրուս, Ագլ. հm՛րվի, Սվեդ. հիրօ, Հճ. հիյու, հիյյու, Զթ. հիյու, հիրու, Հւր. հէրունի, Մկ. Վն. խէրու, Սլմ. խէրիւ, Ջղ. խերվու, Ոզմ. խէրօւ, Մրղ. խէօրիւ։-Նոր բառեր են հերզնամ (Սլմ խէ՛րզնամ, Վն. խէրզնmմ, Ոզմ. խըրզնամ) «հերուին», հերուանաձագ, հերնուանց, հե-րուանիկ, հերնիկ, հեռ (Վն. խեռ) «երկամ-եայ արու կամ էգ հորթ»։
refutation;
— բանից, confutation.
ՀԵՐՔՈՒԹԻՒՆ ՀԵՐՔՈՒՄՆ. Հերքելն, իլն. մերժումն. վանումն.
Յոլովագո՛յն մարտացուն ձեռաց զպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս. (Պիտ.։)
Զհերքումն այսոցն մոլորութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Ունիցիս զճիւաղական հերքումն. թուի խրատումն։
to pant, to puff, to be breathless;
cf. Թասեմ.
front-teeth, cutting-teeth, incisors.
• «անուի հեցը կամ արտաբին շրը-ջանակը կազմող վեց կտորներից իւրաքան-չիւրը. jante» Սիւն. քեր. 208, Երզն. քեր. Աշխ. Ստ. կամեն.։
• ՆՀԲ մեկնում է «բառ անյայտ. թե-րևս որպէս ատամունք միջինք». ԱԲ հա-նելով հևալ բառից «միջին ակռաներ՝ որ հևալու ատեն կը բացուին»։ Նշանակու-թիւնը վերի ձևով ճշտեց Նորայր, Բառ-ֆր. 709 ա, ուր և տե՛ս բառիս վկայու-թիւնները։
Բառ անյայտ. թերեւս որպէս ատամունք միջինք.
Փաղանուանք ... հեւան, եւ դանտան. (Երզն. քեր.։)
panting, shortness of breath.
to render stronger, more powerful;
to strengthen, to invigorate, to fortify.
Զօրացուցանել. ամրացուցանել. ուժովցընել, ամրցընել, ուժ եւ սիրտ տալ.
Հզօրացուսցէ զիս ի ժամ պատերազմի։ Հզօրացոյց մարտնչել ի յաղթել. (Եփր. թագ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Դ։)
force, strength, power, might.
ἁνδρεῖον կամ ἀδρόν fortitudo. Զօրեղութիւն. զօրութիւն. քաջութիւն. արիութիւն.
Զի թէ զհզօրութիւնն եւ զյարձակօղն գոլ կորուսցէ առիւծ, եւ ոչ առիւծ եղիցի. (Դիոն. ածայ.։)
Առիւծ ասելով յաղագս հզօրութեան. (Մագ. ՟Ե։)
Պատասխանեաց լի հզօրութեամբ. (Արծր. ՟Գ. 9։)
unutterable, inexpressible, wonderful.
Հիանալի ի պատմել. սքանչելի եւ անպատում. անճառ.
Բա՛ց ինձ զծածկեալ դրունս հիապատում խորոց ողորմութեան քո. (Բենիկ.։)
cf. Հիացումն.
Ի թմբրութիւն ածէ, եւ ի հիացութիւն, կամ ի հիացութիւն մտաց. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ամենեքին սոքա հիացութիւնք են մտաց. (Փիլ. լին.։)
Վասն հիացութեան՝ որ գալոց էր ի վերայ նոցա յաւերածի անդ երուսաղէմի. (Եփր. համաբ.։)
admiration, astonishment, surprise, wonder;
charm, enchantment;
ecstasy;
աստուածահրաշ —, rapture, trance, divine ecstasy;
— or ի — ածել, — արկանել, cf. Հիացուցանեմ;
լինել ի —, to be the admiration of;
արկանել — ի վերայ ուրուք, to plunge into ecstasies, to enrapture;
— է մտաց լսել, it is surprising to hear.
θάμβος stupor ἕκστασις extasis κατάπληξις obstupefactio, terror, attonitum esse. Հիանալն. հիացումն. սքանչացումն. կարի զարմացումն՝ հանդերձ ահիւ. պակուցումն. ապշութիւն. թմբրութիւն. եւ Արհաւիրք. եւ Հիանալի իրք.
Որպէս հիացումն կարգեալ. (Երգ. ՟Զ. 3. եւ 9։)
Սոսկալի հիացմամբ զայլակերպութիւն քո տէր՝ առաքելոցն տեսեալ. (Շար.։)
Սոսկալի հիացմամբ եւ դողութեամբ հեծեմ, որ եւ պատմելս ինձ յոյժ հիացումն արկանէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Հեշտութիւն եւ զարմացումն համացեղիցն, արհաւիրք եւ հիացումն հալածչացն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Ի հիացումն երկիւղի կացուցանել։ Ի հիացումն ածել։ Հիացումն զարմացման բերել. (Պիտ.։)
Ի հիացման եղեալ զարմանայր։ Հիացումն լինէր ժողովրդեանն. (ՃՃ.։)
Զոր եւ մարգարէն հիացմամբ ասէ։ Զի՞նչ հիացումն՝ քան աստուծոյ մարդ լինել։ Հրաշափառապէս են աստուածայինքն ամենայն եւ բարձրագոյն, եւ մեծաց հիացմանց առիթ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Իբրեւ զանասունս առնեմ զմարդ հիացմամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Արկ հիացումն ի վերայ ադամայ, եւ ի քուն արար։ Քուն ըստ ինքեան առանձինն հիացումն է։ Հիացումն անկաւ ի վերայ աբրահամու. (Փիլ. լին.։)
to astonish, to surprise, to amaze, to astound, to enchant, to charm to admiration, to strike with amazement.
Տալ հիանալ. սքանչացուցանել. ապշեցուցանել. պակուցանել. զարհուրեցուցանել.
Ո՜վ մեծի խորհրդեանս եւ զարմանալեացս, որ բաւական է հիացուցանել եւ զյոյժ թանձրագոյնս մտօք. (Իգն.։)
Զարմացուցեր զզօրս վերին, հիացուցեր զարարածս. (Շար.։)
Թետաղացւոցն սպառնալով, եւ համբաւն հիացուցանէր զհելլենականն. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Զոմանս չար տանջանօք եւ երկիւղիւ գեհենին հիացո՛. (Մանդ. ՟Գ։)
foundation;
establishment, institution.
Դրութիւն պիման. հիմնարկութիւն. սկիզբն շինութեան.
Մայր հիմնադրութեան հաստատութեան եկեղեցւոյ. (Նար. կուս.։)
Քանոն հաւատոյ, եւ չափ աստուածպաշտութեան եւ հիմնադրութեան. (Երզն. լս.։)
cf. Հիմնադիր.
cf. Հիմնադրութիւն.
θεμελίωσις fundatio. Հիմնարկելն, իլն. հիմնադրութիւն.
Ոչ առնէր յայտ հիմնարկութեան հետ. (Ագաթ.։)
Հիմնարկութիւն առնէին սրբոյ եկեղեցւոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Առաքելոց ձեռինն աջոյ բարեյարմար հիմնարկութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Հիմնարկութիւն աշխարհի, կամ տարրեղէն գոյացութեանց. (Վդն. ել։ Սկեւռ. ես.։)
cf. Հիմնեմ.
ՀԻՄՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ θεμελιόω fundo. որ եւ ՀԻՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Տալ հիմնանալ. հիմնաւորել. հիմնել. հիմնարկել. հաստել. հաստատել, ամրացուցանել.
Ի սկզբանէ զերկիր հիմնացուցեր։ Յորժամ հիմնացուցանէր զերկիր. (Կիւրղ. գանձ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Զսեղանս եւ զաւազանս անշարժաբար հիմնացուցանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յայսմ ի սուրբ լերանս վերայ տէր մեր հաստատեալ հիմնացոյց զեկեղեցի իւր. (Եպիփ. սղ.։)
Անյողդողդելի հաւատով զնորայն հիմնացուցին զեկեղեցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հիմնացուցեր զեկեղեցի. (Ժմ. ձ։ Գանձ.։)
Հիմնացուցեալ եւ հաստատեալ եղեւ եկեղեցի քրիստոսի իվերայ վիմին հաւատոյ. (Խոսրովիկ.։)
Հիմնացուցեալ կանգնեցին ի տեղւոջն վանս. (Փարպ.։)
Հաստատէ, եւ որպէս հիմնացուցանէ յաստուած. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հիմնացո՛, եւ բեւեռեա՛ յերկիւղ քո եւ ի սէր. (Բրս. ճշ. ձ։)
cf. Հիմնեմ.
Բանակ բարձրելոյն ոտից ի յերկրի աստ հիմնաւորեաց. (Նար. մծբ.։)
Հաստատել զձեզ եւ հիմնաւորել ի նախանձ հաւատոյ. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Զիւրաքանչիւր ոք ճանաչէր՝ նախ քան զաշխարհս հիմնաւորել. (Խոսրովիկ.։)
Զօրացոյց հոգւոյն սքանչելեօք ի կալ անշարժ հիմնաւորեալ. (Համամ առակ.։)
Յորոյ վերայ հիմնաւորեալ է երկիր. (Ոսկիփոր.։)
Զի մի՛ տեղի տացէ (կամ առցէ) հիմնաւորել յանձն՝ բարութեանն. (Լմբ. առակ.։)
Ի սոսա հիմնաւորին ամենայն հաճոյական առաքինութիւնք. (Ի գիրս առաքին.։)
cf. Հիմնեմ.
cf. ՀԻՄՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. եւ ՀԻՄՆԱՐԿԵԼ.
Ինքն հիմնեցոյց զնա բարձրեալն։ Կայ եւ ունի զանհրաժարելին հիմնեցուցեալ վայելչութիւն։ Հիմնեցուցանես զայս քար գովեստի. (Աթ. ՟Ա։ Պիտ.։ Նար. մծբ.։)
Զերկինս արարեր իմաստութեամբ, զերկիր հիմնեցուցեր կարողութեամբ. (Բրս. ճշ. ձ։)
Որ բանւ զարարածս խորհրդով հիմնեցուցեր։ Որ ինքնագոյ հրաշիւքն հիմնեցոյց ի վերայ հիման սուրբ առաքելոցն։ Հիմնեցոյց (այսինքն ամրացոյց) զեկեղեցի սուրբ. (Շար.։)
aggression, assault by brigands.
Ուր իցէ հալածումն յերեսաց հինից կամ ասպատակաց.
Փոխեցին զաթոռ հայրապետութեանն աղուանից ի չորայ քաղաքէ ի քաղաքն պարտաւ վասն հինահալած արշաւանացն թշնամեաց խաչին քրիստոսի։ Մինչեւ ցգետն եփրատ հինահալած արարեալ արշաւանօք զհետ ընթանայր թշնամին։ Հինահալած արշաւանօք տարեալ զնոսա անցուցանէր ընդ գետն. (Կաղանկտ.։)
marauding, plundering, invasion, pillage.
Արշաւանք հինից. ասպատակութիւն. յելուզակութիւն. աւարհարութիւն.
Հինահարութեամբ ուղխեալ յաշխարհ հեղեղեն։ Ի գերութեան տանել հինահարութեամբ։ Վարին յաւազակութիւնս, եւ յաւարիցն հինահարութիւնս։ Ի դժնդակ հինահարութենէն զերծեալք. (Պիտ.։)
Ի բազում հինահարութեանց այլազգեացն. (Ճ. ՟Ը.։)
Ի բազում աւերմանց եւ հինահարութեանց կորուսեալ էր. (Ուռպ.։)
barbarous.
ՀԻՆԱՒԱՆԴ կամ ՀԻՆԱՎԱՆԴ. Բառ անստոյգ, ի Հէն ձայնէ, եւ ո՛չ Հին. զի դնի փոխանակ յն. բառիս βαρβαρική այսինքն Բարբարոսական.
Պատերազմն, յաղթութիւն հինաւանդին, յաւարի բաժանել. (Ոսկ. ես. ՟Ը։)
in five manners.
Հինգ ձեւով կամ օրինակաւ.
Հինգաձեւ նախ առաջին պատի (օձն). (Փիլ. այլաբ.։)
pentagon.
pentagonal, quinquangular.
Որ ունի անկիւնս հինգ. հինգանկիւն.
Ի չորից հինգանկիւնեաց. եւ հինգանկիւնիք չորք, ՟Ա. ՟Ե. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Բ. լինին քառասուն։ Հինգանկիւնեացն ի միակէն (Փիլ. լին. ՟Ա. 85. 91։)
Աւելորդ հինգանկիւնի. ՟Ա. ՟Դ. ՟Է. ՟Ժ. ՟Ժ՟Գ։ Ուղղորդ հինգանկիւնի ՟Ա. ՟Ե. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Բ. ՟Լ՟Ե. ՟Ծ՟Ա. ՟Հ։ Ափէ հինգանկիւնին (արմատն) երեք. (Սարկ. տոմ.։)
burnt by sulphur.
sulphuret.
sulphureous;
sulphid.
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
• , ո հլ. «քուքուրդ» ՍԳր. Յհ. կթ. գրուած է նաև ծծում Մեկն. ղկ. Իրեն. ցոյցք 33, Վրք. և վկ. Ա. 650. Կնիք հաւ. էջ Չ ბրծում Ճառընտ. որից ծծմբաբեր (գը-րուած ծծմաբեր) Շնորհ. Եդես. ծծմբախառն Նչ. եզեկ. (գրուած ծծմախառն Եփր. խոստ. Արծր.), ծծմբածին Յս. որդի. ბծմբահամ Մխ. երեմ. ծծմբաքար Վրդն. ծն. ծծմբեայ, Մագ.-նոր բառեր են ծծմբահոտ, ծծմբա-յին, ծծմբափոշի, ծծմբաթթու, ծծմբատ ևն։-Երեք ձևերից հնագոյնը կարծում եմ ծծում, որի վրայ ետոյ աւելացել էբ, ինչպէս բեմբ, պատշգամբ բառերի մէջ։
• Տէրվ. Նախալ. 89 սանս. dhu, յն. ϑύω, սանս. dhuma, լտ. fumus «ծուխ», ւն, ϑέειον «ծծումբ» ձևերի հետ կը-ցում է հյ. ծուխ և ծծումբ. (վերջինը իբր կրկնուած ծում արմատից՝ բ յաւե-
• լուածով). բոլորը միասին հանում է հնխ. dhu «փչել, ծխել» արմատից։ Հիւնք. մեկնում է ծծ-ող և ըմպ-ող։ Ե-րեմեան, Բազմ. 1900, 104 սանս. çul-vari, լտ. sulphur «ծծումբ» բառերի հէյր)
• ՓՈԽ.-Վրաց. წუმწუმა ծումծումա, წუმ-წუბა ծումծուբա, წუნწუბა ծունծուբա Ածծումբ. 2. լուցկի»։ (Այս ձևերը յիշում է նախ Brosset, JAs. 1834, էջ 369 ևն)։
ԾԾՈՒՄԲ գրի եւ որպէս ռմկ. ԾԾՈՒՄ, ԾՐԾՈՒՄ. θεῖον sulphor հանք դեղին՝ գարշահոտ, լուցկիք հրոյ, դիւրաւառ, եւ դժնդակ բոցով. ... եբր. կաֆրիթ.
Ծծումբ եւ հուր։ Զծըծուոմբն եւ զաղն այրեցեալ։ Իբրեւ զձոր լի ծծմբով բորբոքեալ։ Հրդեհեալս ծծմբով։ Ի լիճ հրոյ այրեցելոյ դիւրաշունչ հողմոյ. (Յհ. կթ.։)
տիրեաց նա ի վերայ նոցա իբրեւ զծծումբ, որ սպիտակացուցանէ։ Արկցէ զնա տէր ի հուր ծծմոյ, ուր էր գազանն. (Մեկն. ղկ.։)
Ծծումբ սպիտակ հոռոմ. ասի ի բառս Գաղիանոսի, որպէս յն. թիօն աբիրոն, այսինքն ծծումբ անփորձ։
suction;
— կաղից, լուսոյ, absorption;
— հեղանիւթոց, imbibition.
առ ի ծծումն կենդանութեան աճմանց. (Շիր.։)
Իբրեւ ծծումն օդոյ՝ մարմնոյ տացի կենդանութիւն. (Վրդն. սղ.։)
blotting;
cf. Թուղթ.
to shade, to darken, to opacate;
to cover, to hide, to veil, to obscure.
child-birth, birth;
generation.
որպէս ն. Ծնանելն, ծնողութիւն. հայրութիւն. մայրութիւն.
Յորժամ առ ի ծնելութիւն տռփանք բաղձանացն սկսանին. (Փիլ. լին.։)
ի մաքրական քո ծնելութիւնդ ապաւինեալ։ Պսակ շնորհանորոգ էին ծնելութեան. (Նար. ձ. եւ Նար. կուս.։)
Փառաւորեա՛ զծնելութիւն. (ՃՃ.։)
Չայն չա՛ր ասէ զագահութիւն, զի շատ մեղաց է ծնելութիւն. ( ծնօղ. տօղուրուճու) (Շ. այբուբ.։)
ԾՆԵԼՈՒԹԻՒՆ. որպէս կր. Ծնանիլն. Ծնեալ գոլն. լինելն ծնունդ կամ որդի. որդիութիւն. ... Վարի իբրեւ յատկութիւն միածնին, որ է երկրորդ անձն աստուածային. որպէս ծնողութիւնն եւ զծնելութիւնն բնութիւն աստուծոյ դնեն (եւնոմեանք)։ Ամենայն ինչ՝ որ որդւոյ է, եւ հոգւոյ, բաց ի ծնելութենէ. (Ածաբ. յայտն. եւ պենտեկ։)
Իմաստութիւն որդւոյ՝ խորան է նորա ծնելութեանն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Միշտ պատշաճի ծնողութիւն հօր, ծնելութիւն՝ որդոյ, եւ ելողութիւն հոգւոյ. (Գր. հր.։ եւս եւ Շ. միշտ էիդ.։ Ոսկ. յհ.։ Նանայ. եւ այլն։)
Մերթ Վերածնութիւն՝ մկրտութեամբ.
Ա՛յլ ծնելութիւն ածեմ յաշխարհս, եւ այլով կամիմ զի ծնցին մարդիկ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
knee-high, knee-deep, up to the knees.
ԾՆԿՈՒ ՉԱՓ. Մինչեւ ի ծունկս.
Ընդ ջուրս գետոց յորդութեան գլխովին ծնկուչափ հարեալ անցանէր. (Վրք. հց. ՟Ի։)
genealogy, list of ancestors;
genethliacs, horoscope, astrology;
— դից, theogony.
γενεαλογία genealogia. Խօսք եւ ճառ զծննդոց եւ զսերնդոց. ազգաբանութիւն. ազգահամար. ցեղին՝ տանը պատմութիւնը՝ կարգը, ճուղագրութիւն.
Հմտութիւն ծննդաբանութեան ազգիս մերոյ ընդ հեբրայեցւոցն. (Խոր. ՟Ա. 18։)
Ի հայկեան մատենին յերկրորդումն ծննդաբանութեանց. (Մագ. ՟Ե։)
Ի ծննդաբանութենէ նախապետութեանն ներբովթայ. (Նար. խչ.։)
Ըստ ամացն ծննդաբանութեան զիշխանականն տալ պատուագրութիւն. (Արծր. ՟Դ. 4։)
ԾՆՆԴԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. γενεθλιαλογία genethlialogia, praedictio e natali die. Ախտարք. աստղահմայութիւն. սուտ գուշակութիւն յօրէ եւ ի հանգամանաց ծննդեան ուրուք.
Զքաղդեացւոցն զաստեղաբաշխութիւնն եւ զծննդաբանութիւն. (Ածաբ. յայտն.։)
Զմոլորեալսն ի բաշխումն բախտից ծննդաբանութեանց. եւ այլն. շիր։ (որպէս եւ Մծբ.։ Մագ.։ Շ. մտթ.։ Վանակ. յոբ.։)
faculty of reproduction, generative faculty.
γονοποιΐα fortificatio γονημότης fecunditas. Ծնանելն. զաւակագործութիւն. եւ Ծննդականութիւն. բեղմնաւորութիւն.
Միայն ծննդագործութեամբ սպասաւորեն արարչադիր հրամանին. (Գր. հր.։)
Զի տացէ նոցա բնութիւն եւ զօրութիւն ծննդագործութեան. (Վրդն. ծն.։)
Գերաբղխէ սեպհականութեամբ խաղաղականին ծննդագործութեան. (Դիոն. ածայ.։)
generative faculty;
fecundity, fertility.
γονιμότης fecunditas. դիւրածին կամ բազմածինն գոլ. բեղնաւորութիւն. ծննդագործութիւն. որդեծնութիւն. սերունդ.
Զփորձ առեալ ես զհոգւոյն ծննդականութիւն գերագոյն քան զմարմնոյն. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Կեանս վշտագինս հանդերձ մահուամբ. (եւ ծննդականութիւնս տրտմութեամբ. Արծր. ՟Ա. 1։)
Կենդանարար ծննդականութեան սնուցիչս. (Դիոն. երկն.։)
Նմանութեամբ.
Զարմացեալ եմ ընդմտաց ծննդականութիւն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ի ծննդականութիւն չարի կառաւարեալ զմիտս. (Յհ. կթ.։)
Զամուլ զվէմն դարձուցեր(ի) ծննդականութիւն ջուրցն վտակա. (Ագաթ.։)
Զբազմօրեայ ամլութիւն երկնի եւ երկրի ի ծննդականութիւն փոխարկէր։ Փարինք եւ երկաթ ի ծննդականութիւն հրափայլութեան. (Խոսր.։)
eating or devouring its young.
Ուտելն զիւր ծնունդս՝ զպտուղս որովայնի իւրոյ
Անդր եւս քան զխոզիցն գտանին զանզնգայ ծննդակերութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
full of parental love.
Ունակ ծնողական գթոյ. գորովագութ.
Դու ծնողագութ մայր մեսիային. (Գանձ.։)
generation, paternity, maternity.
Ծնօղն գոլ. հայրութիւն. մայրութիւն. իբր γέννησις generatio, paternitas, maternitas.
յատկութիւնքն զանազանեալ. այսինքն ծնողութիւն, եւ ծնելութիւն, եւ ելողութիւն։ Միշտ պատշաճի ծնողութիւն՝ հօր. (Գր. հր.։)
Մարիամ լուսապայծառ ... ի ծնողութիւն քո կոչեցեալ միածին որդի աստուծոյ. (Շար.։)
Բոց ծնողութեան ջեռոց զփորոտիս նորա՝՝ այսինքն գութ ծնողական. (Ուռպել.։)
Քահանայութիւն ծնողութիւն հոգեւոր եւ անախտ երկանց. (Միխ. ասոր.։)
ԾՆՈՂՈՒԹԻՒՆ. γονιμότης fecunditas. Ծննդականութիւն. բեղնաւորութիւն.
Գերագոյն ծնողութեանն (հօր աստուծոյ), յորմէ ամենայն տոհմ ի երկինս եւ ի յերկրի անուանի, եւ է՛, որպէս պատճառ էից. (Դիոն. ածայ.։)
cf. Ընդել.
immovable, firm in one place.
Կորուսանեն զբնական ունակութիւնս արագութեան վասն ընտեղակաց խամութեանն շղթայից. (Պիտ.։)
cf. Ընդոծին.
այսինքն Ի տան տանուտեառն ծնեալ. cf. ԸՆԴՈԾԻՆ։
Եւ փոխանակ գրելոյ Ընդածին. այսինքն ընդաբոյս. բնածին. բնաւորական. յն. սեռական. γενικώτατος generalis
Սկսեալ յընտոծին ախտիցն մերոց՝ ի ցասմանէ եւ ի ցանկութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
elective, eligible, electoral;
better, singular, exquisite.
Ընտիր. ընտրեալ. լաւ. գովելի. ըրինտ, ընտրած, ջոկած, օրինած.
Ընտրական նիւթ, կամ սերմանք, կրօնք, բարք, շրթունք, քննութիւն, կամք։ Ընտրական բառիւք։ Ընտրականացն բարեմասնութեան՝ Աստուծոյ հաճելեացն. (Նար.։)
select, elect;
virtuous, honest, upright.
Յեսուայ՝ պաշտօնէին Մովսիսի՝ ընտրելոյ։ Արանց ընտրելոց։ Իսրայէլ ընտրեալ իմ։ Իսրայէլի ընտրելոյ իմոյ։ Ընտրեալք իմ եւ ծառայք իմ։ Ի յագուրդ ընտրելոց իմոց, եւ այլն. զի Ընտիր դուն ուրեք վարի ի հոլովականն։
Երկնաւոր հօտ ընտրեալ. (Շար.։)
Ընտրեալն առաքելականացն դասուց Պօղոս։ Ո՞վ ոք յընտրելոց. (Նար.։)
better, excellent, very good, preferable.
εὑδοκιμότερος Առաւել ընտրելի. եւ յոյժ ընտիր.
Ընտրելագոյն էր ինձ, թէ բնաւ եւ ծնեալ իսկ չէր զիս մօր իմոյ. (Փարպ.։)
Մերձաւորագոյնք իցեն Աստուծոյ ... կամ ընտրելագոյնք որպէս մարտիրոսսն. (Նար. հ։)
elected with another.
συνεκλεκτός co-electus Կցորդ ընտրութեան. ի միասին ընտրեալ. զուգապէս ընտիր.
elect and graceful.
Ընտիր եւ շնորհազարդ, շնորհաբաշխ.
Ընտրելաշնորհ սուրբ քո անուամբդ. (Անան. եկեղ։)
eligible;
most select, best;
— է քեզ զմի յայսցանէ, you must choose one of these alternatives.
Եւ ի բարի սուրբ ամանին՝ ժողովեսցես ընդ ընտրելին. (Յս. որդի.։)
choosing, electing;
elector.
Արթնութիւնն՝ հոգւոց ընտրիչ, լեզուի նհանջիչ. (Կլիմաք.։)
Հուրն նորա ընտրիչ աւուրն մեծի ընտրէ զայն. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
able to discern, having judgment, rational;
of ones free will;
wise, discreet;
judgment, criterion, free will or choice.
Ընտրողական միտք, կամ հանճար, զօրութիւն, շնորհք, իմաստք, կամք, լեզու. (Յճխ.։ Դիոն.։ Շ.։ Նար.։)
Իմաստուն ընտրողական արար զքեզ Աստուած. մի՛ նմաներ դու անասնոց անմտից անընտրողութեամբ քով. (Ճ. ՟Ժ.)
Պահողքն պարտին լինել ընտրողական գիտութեամբ (պահելով եւ զխորհուրդս եւ զբանս) եւ այլն. (Մանդ. ՟Գ։)
Կակուղն եւ ընտրողականն աչաց, վասն որոյ տեսանեն զպայծառն եւ զփայլեալն, ձէթ. (Պղատ. տիմ.։)
fennel.
ԸՌԱԶԻԱՆ ԸՌԶԻԱՆ. Բառ ռմկ. ռազէնէ. որ է Սամիթ, եւ որ ինչ նման է նմա։ (Բժշկարան. եւ Վստկ.։)
to assume, to take, to put on, to put on one's back, to embrace, to undertake.
Ըստ անձին այսինքն ի վերայ անձին առնուլ. բարձեալ բերել. բառնալ յուսս. շալակել. որ եւ ասի՝ Ըստ անձին ունել. ուստի եւ Յանձն առնուլ. շալկել, վրան առնել, բեռնաւորիլ.
Եթէ ոչ ունէի զբեռն աշխատութեան մահացու գործոց ըստանձնեալ։ Բարձեր որպէս համբերօղ՝ ըստանձնեալ իբր զպարտական՝ զփայտն վշտաց. (Նար. ՟Ծ՟Է. ՟Հ՟Է։)
Ի վերայ թեւոց իւրոց ըստանձնէ։ Ախոնդեանցն՝ որ յինքեան ըստանձնեալ բերէ զերկնի եւ զերկրի զօրութիւն։ Զհիւանդութիւնսն ըստանձնեալք՝ ապա ուրեմն զգօնանան առ բժիշկսն ընթանալ. եւ այլն. (Մագ.։)
Ըստանձնեալ ի վեր ունիցի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ձ՟Դ։)
ԸՍՏԱՆՁՆԵԼ ի վերայ այլոյ. ԸՍՏԱՆՁՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Բեռնաւորել. բարձուցանել.
(Կամքն ի վերայ մարմնոյ) թեթեւութեամբ ըստանձնէ զլուծ ապաշխարութեան. (Լմբ. տնտես.։)
Ըստանձնեցուցեալ բառնան նմա. (Մագ. ՟Ժ՟Ը։)
to accuse, to blame, to reprove, to censure, to condemn, to reproach, to rebuke, to jeer, to reprimand, to impute.
καταγινώσκω (որ է ըստգիտել, ստորաճանաչել, կամ ընդդէմ ճանաչել) reprehendo, arguo, decerno adversus aliquem, condemno, accuso, incuso գրի նովին հնչմամբ եւ ՍՏԳՏԱՆԵԼ. Արատ եւ յանցանս գտանել՝ ի վերայ այլոց. ըմբըռնել ի յանցանս. մեղադիր լինել. պախարակել. յանդիմանել մտօք կամ բանիւ. մեղադրել, դատապարտել.
Իմաստուն թուի անձին իւրում այր մեծատուն, եւ աղքատ հանճարեղ ըստգտանէ զնա. (Առակ. ՟Ի՟Ը. 11։)
Գո՛գ իբրեւ ստգտեալ իմն էր. (Գաղ. ՟Բ. 11։)
Երանեալ է այր, զոր ոչ ըստգիւտ անձն իւր. (Սիր. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Որք ճշմարտութեամբ զյիշատակ յանցանացն ըստգտին. (Կլիմաք.։)
Զիւրեանց զանիրաւութիւնսն ըստգտցեն։ Մի՛ ոք ըստգտցէ զիմաստունն։ Այս ըստգտանելի՛ է. եւ այլն. (Փիլ.։)
Ի հռոմ կոյս մի եստեայ ըստգտեալ՝ զանձն սպան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ո՛րքան բարիս գործէ ապաշաւն, եւ ըստգտանել զինքն. (Մխ. երեմ.։)
Ո՞վ ոք գտաւ ինքեան վնասակար, եւ ոչ ստգտաւ։ Ի մէջ բարեացն առաւելութեան ստգտեալ է եւ նա. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Է։)
Տէրն ըստգտանէ զանմտութիւն նորա. (Իգն.։)
Անձամբ զանձինս ունելով ըստգտող. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Ը.) (ուր վրիպակ է յաւելուածդ ստուգաբանութեան ի գրչէն. ըստգտանել՝ սուտ գտանել ճշգրտի. յայտ է թէ ոչ ուղիղ վերծանելով՝ սըտգտանել)։
to shoe, to put on shoes, or boots.
ὐποδέω subligo, calceo Ագանել զաման ոտից՝ զկօշիկ. տրեխաւորիլ. պատել զոտս եւ զսրունս. ... (լծ. եւ յն. իմա՛դիօն, ագանելիք, զգեստ. լտ. ըսդիվա՛լէ, կօշիկ, զանկապան. թ. եէմէնի, ագանելիք ոտից, եւ կապ գլխոյ).
Ունել. հի՛զան, ըստիմանի, զինի։ Ունելն նշանակէ զըստիմանելն, զինելն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Մակ ունելոյս բաւական ասաց գոլ զըստիմանելն, զզինել. (Անյաղթ անդ։)
individuals, particulars.
ԸՍՏՄԱՍՆԵԱՅՔ որ եւ ՄԱՍՆԱՅՔ, այց. οἰ κατὰ μερός particulares Ոյք ըստ մասին. այսինքն մասնաւորք. առանձնականք. անհատք.
Ըստմասնեայքն եւ ըստիւրաքանչիւրքն ներհակք ի բազմութիւն միշտ բաժանեալ լինին։ Ըստմասամբք մու, եւ հասարակն՝ յոլովք։ Որոց հաւաքումն ոչ ի վերայ այլոյ ուրուք եղիցի ըստմասնեայցն. քանզի Սոկրատայ յատկագոյնքն ո՛չ եւ մակ այլոյ ուրուք լիցին ըստմասանցն։ Ի վերայ ամենեցունց ըստմասինցն մարդոյր. (Պորփ.։)
all the rest, all;
each one.
Մնացեալքն մի ըստ միոջէ. այլքն եւս որ զկնի. եւ այլն որ ի կարգի.
Նաեւ ըստմիոջէքդ ամենայն մինչեւ ի բուն ծայր երգոյս ոչինչ անյար. (Անյաղթ բարձր.։)
Եւ որ ըստմիոջէքն ամենայն. (Շ. ատեն.։)
Ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսա. (եւ ըստմիոջէքն. Արծր. ՟Բ. 2։)
the following, successors, posterity.
ԸՍՏՆՄԱՆԷՔ. Որք յետ նորա ըստ օրինակի նորա. հետագայք. յաջորդք հետզհետէ կարգաւ.
Դաս ունի այբն նախկին գոլոյ, եւ ըստ նմանէքն եւ տեսակ զատելոյ յայլս զատուցեալ. (Մագ. քեր.։)
the ninth letter of the alphabet and the fifth of the consonants;
nine, ninth.
Թոյ՛ն թագ, ասէ, արքունական ... մի՛ համարիր քեզ սեպհական. եւ այլն. (Շ. այբուբ.։)
Տառ բաղաձայն ի կարգէ իսպառ անձայնից. թաւ եւ ստուար քան զնմանաձայն տառս դ, տ. իբր դհ.
Դայն ի մէջ տիւնի եւ թոյի. զի քան զտիւնն թաւ է, եւ քան զթոյ՛ն լերկ. (Թր. քեր.։)
Լծորդ եւս է ընդ նոսա. զի ասի թակարթ եւ թակարդ. քաղիրթ, քաղիրդ. շողոքորթ, շողոքորդ. կաթսայ, կատսայ. ընդհանուր, ընթանուր կամ ընթհանուր. որպէս եւ Ընդ եւ Ենթ են նոյն՝ իբր ի ներքոյ։
Թ. Ի բառս ինչ պատահաբար լծորդ գտանի ընդ ծ, եւ ս. զոր օրինակ, թեքել, ծեքել. թիւր, ծուռ. թոյլ, ծոյլ. որպէս եւ ծուխն է թուխ գունով. եւ թուր, եւ սուր են նոյն։
Թ. Ի տառադարձութենէ դնի միշտ որպէս ճ յն. եւ լտ. th մն անունս Դաւիթ, ըստ այլոց (բաց ի վրաց), է Տաւիտ։
Թ. ՟Թ. Որպէս նշանակ թուոյ՝ է Ինն. իններորդ։
Անուն տառիս Թո, կամ Թոյ, յօդիւ լինի Թոն կամ Թոյ՛ն. զոր չէ՛ պարտ շփոթել ընդ բառս Թօն, Թոյն ըամ Թիւն.
royal, regal, kingly;
crowned.
Որոյ դիտակն զարդարեալ է թագաւ. կամ արքայակերպ.
placing the crown on the kings head;
having the hereditary office of crowning the king at his coronation;
— լինել, to crown.
Դորոթէոս թագադիրն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի՟Ը.։ եւ Հ=Յ. մայ. ՟Լ.։)
Ասպետ՝ որ թագ դնէ արքայի ի թագաւորելն.
Տալով նմա իշխանութիւն ազգաւ թագադիր լինել Արշակունեաց։ Իշխել նմա թագ ի գլուխ դնել թագաւորին, եւ կոչիլ թագադիր, այլ եւ ասպետ. (Խոր. ՟Բ. 3. եւ 7։)
crowned, adorned with a crown.
Թագիւ զարդարեալ. պսակաւոր. թագաւոր.
Եւ եղեւ միահեծան թագազարդ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զի թագազարդ տեսանելոյ (զմիածինդ) ակնունէիր ի ծննդենէ. (Սկեւռ. աղ.։)
Եւ իբր Թագաւորական, արքունի.
Ի թագազարդ գահից, յիշխանական պատուոց. (Սկեւռ. լմբ.։)
to crown, to adorn with a crown.
Թագիւ զարդարել. թագաւոր կամ թագաւորակերպ առնել. պսակել.
Նստաւ ի վերայ առաքելոցն եւ թագազարդեաց զնոսա՝ ըստ Դաւթայ։ Զգերիսն թագազարդեալ. (Ճ. ՟Թ.։)
Աբգար ունէր զՀայս եւ զասորիս թագազարդեալ ճոխութեամբ. (Միխ. աս.։)
Բովանդակ ծաղկաւետանայր երկիր, ի գագաթունս բերեալ պսակ՝ թագազարդեալք. (Մամբր.։)
inheriting the crown;
heir to the throne.
Ժառանգ թագի եւ թագաւորութեան.
Գումարք թագաժառանգք կայսերաց։ Տոհմ Արշակունեաց՝ պսակահիւսից, թագաժառանգաց. (Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
Ստեփանոս էր ի թագաժառանգ տանէն յուդայի. (Տօնակ.։)
crowned, that has a crown, reigning, that holds a crown.
Ունօղ զթագ եւ զթագաւորութիւն. թագաւոր. թագուհի. արքայորդի. եւ Թագաւորական.
Յայս տաճարի փեսայ թագակալ, եւ արքայ արքայից Քրիստոս ի Յովաննէ վկայեցաւ. (Սարկ. քհ.։)
Ոչ գոյր որդի թագակալ թագաւորութեանն. (Լաստ. ՟Բ։)
Թագակալքն հատան ի յուդայէ. (Վրդն. ծն.։)
Յաստուածապաշտ եւ թագակալ տոհմէ. (Ագաթ.։)
Դադարեաց թագակալ պերճութիւնս հայկական գրոհի. (Յհ. կթ.։)
cf. Թագադիր.
ԹԱԳԱԿԱՊ. Որ ինչ ա՛նկ է թագի եւ թագաւորութեան. արքունի.
Որ թագ կապէ այլում. թագադիր.
Ի վերայ ենանոսի ասպետի թագակապի։ Զթագակապ ասպետութիւնն ոչ հանէ. (Խոր. ՟Բ. 23. եւ 13։)
Եւ Որ թագ կապէ անձին։ (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Փոխանակ ոսկէհուռ թագակապ զարդու պսակացն։ Կացեալ չորս ամ ի թագակապ շքեղութեանն. (Արծր. ՟Գ. 7։ ՟Դ. 3։)
that shares a crown;
that reigns jointly.
Թագաւորակից. գահակից. ի միասին թագաւորեալ.
Հանդերձ աթոռակցաւ մերով եւ թագակցաւ Վաղեսիւ կայսերաւ. (Խոր. ՟Գ. 19։)
Եղբօր իւրում եւ թագակցի՝ Արկադէոսի. (Վրք. ոսկ.։)
Թագակիցք եմք Քրիստոսի, եւ մեք զմեղսն թագաւորեցուցանեմք. (Ոսկ. հռ.։)
to make king, to crown.
Ռամկական ոճով, որպէս Թագ կապել ումեք. պսակել. թագաւորեցուցանել.
Սա թագեաց զլոդարիոս ինքնակալ։ Օրհնէ եւ թագէ։ Նահատակեալ թագեցան մարտիրոսութեան. (Մարթին.։)
that refuses a crown;
— առնել, to dethrone.
Որ ընկենու զթագն կամ զպսակն ի գլխոյ իւրմէ.
Թագընկէցք առաւել՝ քան թէ թագառուք լինելով. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եւ թագընկէց զիս արարին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Թաքչիմ.
to run.
ռմկ. վազել. այսինքն Ընթանալ, արշաւել. պ. թազիտէն (ուստի թազի, թէզ, եւ այլն).
Տեսանէր ինձ մի, որ յոյժ թազելով ելանէր ի վեր. (Ճ. ՟Ա. ի Պօղոս անապ. որ ի Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. դնի, թօսելով, կամ թաւսելով։)
mutilated, maimed, cut off.
Եօթանասուն թագաւորք թաթահատք ի ձեռաց եւ յոտից իւրեանց քաղէին հաց ի ներքոյ սեղանոյ նորա. (Եփր. եւ Եղիշ. դտ.։)
eloven-footed, cloven-hoofed, fissiped.
διχηλοῦν, διχηλεύων ὀπλῆς diffisam habens ungulam Մակդիր չորքոտանեաց, որոց թաթքն յերկուս են հերձեալ ի բնէ. տոտիկը ճեղք, ոտքը ճղքած. որպէս արջառ, ոչխար, խոզ, եւ այլն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 3. եւ 7։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 6 = 8։) cf. ԿՃՂԱԿԱԲԱՇԽ։
cf. Թաթառ.
ԹԱԹԱՌ. Լաւ եւս՝ Թա՛թ առն, ըստ գրոց, ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 4։ կամ ԹԱԹԻՌ, թռոյ, ով. որ կարծի նշանակել զվայրիջեալ թաթաձեւ կնճիթ ամպոյ՝
ի բանն (Սարգսի. յկ. ՟Ժ՟Ա։) Ահա ամպ փոքրիկ ի վերայ ծովուն, եւ հանէ իբր թաթռով իմն ջուր ի ծովէն. (ռմկ. խօրթումով) բայց գուցէ գրելի էր Թաթով իմն, որ միաբանի ընդ պատմութեան գրոց։ Իսկ ռմկ. թաթաւ ՝ է Անձրեւ։
to supplant, to trip up;
to insnare, to dupe, to deceive.
πτερνίζω calcepeto, supplanto, insidefior, decipio Խաբել. դաւել. թաթիւ ոտից կարթել. հարկանել զգարշապարս.
Յիրաւի կոչեցաւ անուն նորա Յակովբ, զի թաթեաց զիս այս ահա երկիցս անգամ։ Թաթող ախտիցն Յակովբ։ Թաթեցելոյ ախտին եւ ընկճեցելոյ՝ անկցի հեծեալն յետս կոյս։ Թաթել եւ կարթել եւ հերքել, այլ ոչ թաթիլ եւ կարթիլ եւ հերքիլ. եւ այլն. (Փիլ.։)
Յակոբ զգարշապարէ եղբօր իւրոյ թաթէր. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
glove;
cf. Ձեռնոց.
Ի ձեռս իւր ագիցէ թաթպանս եւ քահանայապետական մատանին ի վերայ ... արկցէ զթաթպանսն իւր ի ձեռս իւր. (Մաշտ. ջահկ.։)
to faint, to loose feeling, to become insensible;
— ի ծաղուէ, to laugh till one faints, to split one's sides with laughing, to choke, to burst.
cf. Թալամ.
ԹԱԼԱՆԱՄ ἑκλύομαι dissolvor որ եւ ԹԱԼԿԱՆԱԼ, Թուլանալ. նուաղիլ. ընդարմանալ. թմրիլ. եւ Ցնորիլ կամ շարժլիլ նուաղութեամբ. որ եւ ասի ԹԱԼԹԱԼ ԽԱՂԱԼ. մարմրիլ.
Փոխեաց նա զգոյն իւր, եւ եղեւ նա իբրեւ զթալացեալ. (Եսթ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Փառաւորեցաւ ի լերին անդ, եւ թալացան անկան աշակերտքն յահէն. (Ոսկ. ես.։)
Մինչչեւ կատարելապէս թմբրիլ եւ թալանալ (կամ թալալ) եւ ընկղմիլ, ի զկնի այնր ի միւս եւս գինարբուս պատրաստին. (Փիլ. տեսական.։)
Ոչ ամենայն թալանալ եւ ցնորել մարդկան ի դիւէ է. (Եզնիկ.։)
Որ ծարաւի է ... թալանայ, եւ այսր անդր տատանի. (Լմբ. սղ.։)
Հոգւով եւ մարմնով թալացեալ նուաղիմ. (Վրդն. սղ.։)
Ուշագնաց եղեւ իբրեւ զթալացեալ. (Ոսկիփոր.։)
Քուն զթալանալն ասէ ի տեսլենէն, զոր օրինակ աչք ի բազում լուսոյ այլայլին. (Տօնակ.։)
Ամենեքեան առ հասարակ հանդերձ թագաւորաւն թալացեալ էին ի ծաղուէ. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
to abhor, to detest.
Յորմէ չէ՛ արժան գարշել, անտի միանգամայն զերեսս դարձուցեալ թալկաս. յն. լոկ, բացադառնաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
to fall into a fainting fit, to faint, to swoon, to fall in a swoon;
to feel giddy, dizzy, to have a swimming in the head.
ὁλιγοψυχέω sum animo pusillo Թալուկ կրել. թալանալ յոյժ. թուլանալ իսպառ. նուաղիլ, լքանիլ. կթոտիլ. վհատիլ. մարիլ, մարմրիլ, սիրտը անցնիլ կամ կոտրիլ.
Իբրեւ մարդոց թալկացելոց՝ ծարաւեաց ի սիոն. (Ես. ՟Ի՟Է. 5։)
Հովանի թռչնոյ՝ պատանւոյն թալկացելոյ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Եթէ բանիւք յասելն թալկանայ մարգարէն, ո՞րչափ չար իցէ տեսանել զսպանեալսն. (Մխ. երեմ. (գրածն, հալկանայ. որպէս թէ հալիլ մաշիլ)։)
cf. Թախանձ;
թախանձանօք, humbly, in a suppliant manner, earnestly, urgently.
Մեծաւ թախանձանօք աղաչեցին. (Մամբր.։)
Ի մշտադատս հեծութեանց՝ ձանձրացուցիչս թախանձանաց. (Նար. ՟Հ։)
Եթէ զպատուիրանս իմ պահեսջիք, մնասջիք ի սէր իմ. եւ ե՛ւս թախանձանօք, որպէս ես ասէ զպատուիրանս հօր իմոյ պահեցի, եւ մնամ ի սէր նորա. (Բրս. հց. (իբր առաւել ժտութեամբ, որպէս զօրագոյն կամ ազգողագոյն եւ շարժիչ բանիւ)։)
Եւ ըստ ՟Բ. նշ.
Ի բազում թախանծանաց սրտի իմոյ։ Յամառեալ պնդին ի սուգ տրտմութեան ... անհնարին թախանձանօք. (Մանդ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Գ։)
Փոքր ինչ թախանծանօք բուժել ի բազում մաղասոյն. (Վրք. հց. ձ։)
Բազում կսկիծ լալոյ, եւ աղէտ թախանձանաց եղեւ. (Ուռհ.։)
troublesome, importunate, annoying, tedious, tiresome, disgusting.
Իբր Ձանձրացուցիչ, եւ տաղտուկ. ἑπαχθής molestus
Մի՛ այսուհետեւ դժուարեսջիք, եթէ թախանձելիք ինչ իցեն բանքդ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Առաջինն սէր հաստատեցաւ ընդ ձեզ եւ ընդ թագաւորն իմովս թախանձելի միջնորդութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
Թախանձելի մտածութեամբ, եւ մրրկեալ խորհրդովք զմտաւ ածի. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
to solicit earnestly, to importune, to entreat with earnestness;
to molest, to annoy, to vex, to torment, to cease not from entreating, or causing annoyance.
ἑνοχλέω turbo, molestus sum, perturbo, molestiam creo ὐπωπιάζω sugillo Նեղել եւ աշխատ առնել՝ ժտելով. ստիպել. ձանձրացուցանել.
Պա՛րտ է անամօթ զողորմութիւնն Աստուծոյ թախանձել. (Կլիմաք.։)
Տէրն քո ընդ այն ցասնու, յորժամ ոչ ստէպ թախանձիցես. եւ դու իշխես ցասնուլ՝ յորժամ թախանձիցիս. (Ոսկ. ես.։)
Վասն է՞ր ի մեծացուցչէն վրիպեալ՝ եւ զչքաւորն թախանձես. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Թախանձել զվրէժխնդրութիւն, կամ զկատարումն. եւ այլն։ Թախանձէ Աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Նեղիլ. կարօտիլ. եւ Թախծել.
Ոչ ինչ կարի իմիք թախանձիցիս. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը.) յն. կարօտիցիս. այսինքն նեղեսցիս կարօտութեամբ։
Թախանձեալ եւ մորմոքեալ սրտիւ. (Զքր. կթ.։)
Իսկ մեղսասէրքն թախանձին. (Շար.։ եւ Յիսուս որդի.։)
Այն ինչ արդեօք՝ որ թախանձեսցի ի սոցունց՝ արտաքս ելանել կամ ի ներքս մտանել. (Պղատ. տիմ.։)
sorrowful, mournful;
sorrowfuily, mournfully.
Տխուր. տխրական. ցաւագին.
Ողորմաղերս թախծագին ձայնի ողբերգարկութեան. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
of a mournful countenance, melancholy, sorrowful, sad.
Թախծեալ դիմօք. տխուր երեսօք.
Ամենայն ինչ սգազգեստ եւ թախծադէմ երեւի (յելս աշնայնոյ). (Պիտ.։)
full of sadness, of hitter grief, very sad, painful, bitter;
— առնել զոք, to afflict, to sadden, to cast down.
ԹԱԽԾԱԼԻ ԹԱԽԾԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ թախծութեամբ. տխուր. տխրական.
Թախծալի եւ տրտմականն (կիրք) ի նինուէացւոցն ի մարգարէն շրջեցաւ. (Փիլ. յովն.։)
Կացեալ ի վերայ ծնկաց իւրոց՝ թախծալից զղջմամբ, եւ արտասուօք դնէր աղերս ամենահաստիչ փրկչին. (Կաղանկտ.։)
Ուրախանային զառժամանակեայ թաղծալից ուրախութիւն կենցաղոյս. (Փարպ.։)
sorrowful, grievous, melancholy.
Եւ այս են պատկանեալ թախծականացն կերպագրութիւնք. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Րոտեա՛ զերկունըս թախծական. (Շ. թղթ.։ Շ. ոտ.։)
to grieve, to be afflicted, to mourn.
ԹԱԽԾԻՄ σκυθρωπάζω, σκυθρωπέω vultu tetrico et tristi sum, contristor, moestus sum τρύχομαι affligor κατανύσσομαι compungor որ եւ ԹԱՂԾԻՄ. ԹԱՂՁԻՄ. լծ. թախանձիլ. եւ մաղձոտիլ. Տխրիլ. տրտմիլ կսկծմամբ. ցաւագնիլ. մաղձոտ ու տրտում կենալ, երեսը կախել.
Ոդի՝ որ ի տրտմութեան, թախծեռ շրջի. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Տարաժամ սգո թախծեալ հայր. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 15։ տե՛ս եւ Երգ. ՟Խ՟Է. 5։ Յոբ. ՟Ժ. 1։ Ողբ. ՟Ա. 7 (որ չի՛ք յն)։)
Թագաւորի թաղծելոյ ի հարուածոցն. (Եզնիկ.։)
Ողորմելի հեծութեամբ թախծեալ ի հոգի։ Մեղուցելոյն իսպառ թախծելոյ. (Նար. ՟Լ՟Թ. ՟Ժ՟Ա։)
Թախծեցաւ երկիր ի ներքոյ ոտից ձերոց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ո՞ ոք (յիշեաց) զանկրելիսն էութեանն, եւ ո՞ թախծեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
cf. Թախծական.
Պատճառ թախծելոյ. տխրեցուցիչ. կամ թախանձեցուցիչ.
Մարմինս հոգւոյս իմ թախծողական. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
mallet;
large hammer;
pavers beetle, rammer.
ԹԱԿ կամ ԹԱԿՆ. որ եւ ռմկ. թակ. ասի եւ ԹԱԿԱՂ։ Փայտ գնտածայր՝ ի հարկանել զցիցս. բիր մեծագլուխ. կոփիչ, տոփան. կռան.
Թակն զգլխոյ ձերմէ կոշկոճիչ կապէք զիս. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
Թակաւ բաղխէին. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Եւ Կենդանի ինչ անյայտ կամ կեղծեալ վասն օրինակի, որ ի յունականն է Մուկն.
Քանզի եւ ո՛չ ներ թակն՝ ակն նշանական, այլ՝ ձայն է այժմ միայն. (Պերիարմ. (յն. մի՛ս, ի՛ս))
ուր այսպէս գրէ (Անյաղթն.)
Ցուցանէ յումեմնէ կենդանւոյ, որ կոչի թակն. քանզի թակն ասելով՝ տեսակ իմն անբան կենդանւոյ նշանակէ. իսկ ակն՝ ոչ եւս տեսակ կենդանւոյ. ապա ուրեմն ներթականս՝ ակնս ոչինչ նշանակէ։
Յորմէ եւ Երզն. քեր.
Որպէս զայն կենդանի, որ կոչի թակն. զոր թէ զմի գիրն առնու ոք յետ, նա նշանակէ ակն։