similar, equal, like;
dye, colour;
kind, sort;
manner;
difference;
— —, in several colours;
various, different;
— —, —ս —ս, differently, variously.
• = Պհլ. ❇ gōnak կամ gunak «գոյն, կերպ, տեսակ». gōnak gōnak «տեսակ տե-սակ, զանազան», հիւս. պհլ. (մանիքէա-կան) [hebrew word] (Salem. Manich. Stud. ЗAH. 8, 63) gwng «եղանակ, կերպ», պազենդ. guna «գոյն, տեսակ, կերպ, եղանակ», guna guna «տեսակ տեսակ», պրս. [arabic word] gūna «կերպ, Արմատական բառարահ -38 եղանակ, տարազ», gunagūna «գոյնզգոյն, երփներանգ, պէսպէս, զանազան», տֆղան. γūna ևն։ Այս բոլոր իրանեան ձևերը ծա-գում են պհլ. gūn, պազենդ. gūn, պրս. [arabic word] çūn, զնդ. gaona-բառից, որից փոխառեալ է հայ. գոյն (տե՛ս ալս բառը)։ Բայց հյ. գունակ հայերէնի մէջ կապ չունի զոյն բա-ռի հետ. ուրիշ խօսքով ակ վերջաւորութիւ-նը հայոց մէջ աւելացուած մասնիկ չէ, այլ ամբողջը պատրաստի փոխառեալ է ուղղակի իրանեանից։
assemblage, band;
troops, brigade, battalion, regiment, legion, cohort, phalanx;
globe;
sphere;
ball, bowl;
pincushion;
pommel;
sounding line, plummet;
— փոքրիկ, bullet;
globule;
— անսւոյ, nave of a wheel;
— կշռոց, weight;
— կապարեայ, lead;
չափել զծով գնտով, to sound;
— գունդ, cf. Գունդագունդ.
• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. Տիգ. Տփ. գունդ, Ախց. Կր. գ'ունտ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ջղ. Սեբ. գ'ունդ, Շմ. կունդ, Զթ. գ'օնդ, գ'ոնդ, Ոզմ. կոնտ, Ասլ. գիւնդ, գիւ*, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. կ-իւնդ։ Այս բառերը ներկայանում են մեզ զանազան նշանակութիւններով. այսպէս՝ Վն. Տիգ. «գնդաձև», Երև. Զթ. Խլ. Խրբ. Կս. Մշ. Մրղ. Շիր. Շմ. Վն. Սեբ. «խմորի (կամ նտև կարագի) գունտ», Հմշ. «ընկոյզի ամ-բողջ դուրս եկած միջուկը», Պլ. «գնտաձև դի-զած», կամ «խոշոր կտորով», Հմշ. Մշ. Ոզմ. Վն. «սայլի, ճախարակի, գութանի և ջաղաց-քի անիւ, մանաւանդ անիւի գունդ մասը, որի մէջ անցած է սռնին», Ալշ. կունդ, յգ. կընդ-ներ «սայլի ակ»։ Այս վերջինը գործածւում է նաև կ նախաձայնով. այսպէս՝ հին մատե-նագրութեան մէջ կունտ, կունտն, նոր բաբ-բառներից Ոզմ. կօնտ։ Այս հանգամանքը կարող էր կարծել տալ թէ կունտ «անիւ» տարբեր բառ է. բայց հմմտ. գւռ. թրք. top (թօփ) «սայլի անիւ», որ բուն նշանակում է «գունդ, գնդաձև» և գործածական է նաև մի քանի հայ գաւառականների մէջ (օր. Ղրբ)։ Սրանցից դուրս ունինք նաև Ասլ. Պլ. գունղ և Ռ. քունդ «բթամիտ» նշանակութեամբ, ո-սից յատկապէս գունդգլուխ «հաստագլուխ, բթամիտ»։ Բառիս հետ համաձայն է գալիս պրս. [arabic word] kund «բութ, գուլ, հաստ, ոչ-սուր (դանակի համար գործածուած). 2. կորովի, քաջ, զօրաւոր», որից փոխառեալ են չաղաթ. [arabic word] ︎ qund«խոշոր, կոշտ, ծանր», օսմ. kund «ուժեղ, զօրաւոր», ույգուր. kóndek «կոշտ. տձև». ալթալ. kund «կոշտ, ուժեղ, բիրտ» (տե՛ս Vámbery, Etym. Wört. էջ 97), արե-վել. թրք. [arabic word] kund «կոշտ, ծանր» (Pavet de Court. Dict. Turc-Or.)։ Պարսկերէն բա-ռի հետ համեմատւում է սանս. kantha-«գուլ» (Horn, § 868). և որովհետև Ասլ. Պլ. գունդ ձևը կարող է ծագած լինել նաև կունտ ձևից, ուստի կարելի է կարծել, որ կունտ փո-խառեալ է պրս. kund բառից, իբրև բոլորո-վին տարբեր բառ՝ ծանօթ գունդ բառից։ Այս խնդիրը կարօտ է մեկնութեան։-Գունդ նշա-նակում է նաև «մահմետականների մարգա-րէն՝ Մահմետ» և այս իմաստով իբրև ծած-կալեզու գործածական է Պօլսի բարբառում (անշուշտ գլխին կապած փաթթոցի ձևից առնուած). սրա հին վկայութիւններն ունին Շնորհ. եդես. էջ 59 (Թէ ոչ ուժով իւրոյ բազ-կին կամ զօրութեամբ իւր պիղծ կընտին) և 1567 թուին Կաֆա գրուած վկայաբանական մի գրուածք (Դարձեալ տարան տունն գըն-տին, ուր սոխտաներն բնակէին). Նոր վկ. էջ 405։-Նոր բառեր են՝ գունդուկծիկ, գուն-դուկլոր, գունդուկ, գունդուլ, գունդուլուկ, գունդուկոլոշ, գնդալիւր, գնտագազ, գնտիկ, գնտիչ, գնտլել, գնտլիկ, գնտոց, գունդա-պուր.-տ>ծ ձայնափոխութեամբ ձևացած են՝ գնծիկ, գունծիկ, գունծուլ, գունձուլ։
• 302 նաև ասոր. gud։ Lag. Gesam. Abhd. 24 զնդ. vaϑwa «խումբ, բազ-մո ևեւն»։ Մորթման, ZDMG. 26, 59Ո բևեռ. umuvadinici=հյ. համազունդ։ Հիւնք. պղակունդ բառից։ Bugge, Lvk. Stud. 1, 62 լիւդ. xñtavata բառի մէջ է ուզում տեսնել, մեկնելով այս ձևը իբր «գնդապետ» (մերժում է ինքը 2, 16)։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բեկ, Յուշարձ. 39z կորն. guntel, նոր գալլ. cynnull «հա-ւաքել», իռլ. comul «հաւաքում», լա. cumulo «դիզել», հին բրըտ. contulet «հաւարում»։ Karst, Յուչարձ. 405 սու-մեր. gun «հպւաքում»։-Պատահական նմանութիւն ունին սանս. gunitā, kān, da «գունդ, խումբ»։-Հյ. գունդ «կլոր» և զունդ «վաշտ» բառերի բաժանումը դրաւ Հիւբշման։
constable.
• (կամ գոնդստապլ) «ար-քունի ախոռապետ» Լմբ. առ Լևոն. Մխ. աւ-րիվ. էջ 82, որ և գունդուստապլ Լմբ. առ Լև. 24Ո. Անսիզք, 3, Սմբ. պտմ., գօնդստապլ Սամ. անեց. շար. 147, գունուստատ։ Ան-սիզք, էջ 93։
hem, border, list;
collar of a coat;
ephod.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը Lag Gesam. Abhd. 202 (ուր սխալմամբ գըր-ւում է պրս. cliban-us), Arm. Stud. § 538 (ուր աւելանում է արաբ. բառը) և Հիւնք.։-Հիւբշման Arm. Gram. 132 գրապանակ «հմայեակ» բառը համա-րում է վերինից տարբեր և կազմուած գիր-+պան+ակ, իբր «պահպանութեան գիր»։ Այս դէպքում գրապանակ պիտի նշանակէր «գիր պահող, գրի պահա-պան» և ո՛չ թէ «պահապան գիր»։ Ըստ իս գրապանակ նոյն բառն է նախորդի հետ և աւելի լաւ է պա-հում արմատի (arīvā) «վիզ» նշա-նակութիւնը։ Գրապանակը այն բանն է, որ կախում էին վղից ի պահպանու-թիւն։ Աբեղեան, Հայոց լեզ. տեսութ. 286 գիրք+պան, իբր «գիրք պահելու տեղ»։
led-horse, beast for the saddle, surapter, sorry horse, ass, short or thick horse, animal, beast, tit;
— մատակ, mare.
• Մորթման ZDMG, 1872, 581 բևեռ. kurra «գրաստ», գերմ. Ross և անգլ. horse «ձի» բառերի հետ։ Հիւնք. յն. σάϰτρα «պարկ, քուրձ, բեռն գրաստու» բառից։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 154 կցում է լտ. gradior «քայլել», գոթ. griϑs «քայլ», հսլ. greda «գալ» ևն բառերին։
• ՓՈԽ.-Գնչ. grast, greš, gias, gra «ձի». grái «ձի», grastni, grasni, grani «էգ ձի», grastoro «փոքր ձի», grastano mas «ձիու մես» orasteskoro «ձիավաճառ» (տե՛ս Pas-pati, որ այս բառերը հանում է սանս. gras «ուտել», անզլ. grass «խոտ» ևն բառերից) բոհեմ. graš «ձի», grašd «ախոռ». grašnel «քուռակ», grašni «էգ ձի» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens, Paris, 1868, էջ 106)։
defiance, provocation, challenge, incitement, impulse, instigation, inducement, solicitation, suggestion, temptation, allurement, stimulation, motive.
• «երգել, գովել», աֆղան. gharédal «ո-րոտալ», օսս. ghar «ձալն» բառերի հետ։ Canini, Et. etym. էջ 12 սանս, gara «թոյն», թրք. aγrə «ցաւ», հյ. խլել, խարխլել ևն բառերի հետ է կցում։ Հիւնք. քրքուիլ բառից։ Սանտալճեան Բազմ. 1904, էջ 499 լծ. թըթրել։ Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. girgir «մարդամօտիկ», արմատը gir «մտնել»։
bushel.
• իմա՛ [arabic word] gari «արտավար, կանգուն (չափը), քոռ, աւազէ ժամացոյց»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] γirāf «մի մեծ չափ է» (Կամուս, թրք. թրգմ. հտ. Բ. էջ 819)։
assault, irruption;
nation, people;
— տալ, to storm;
cf. Գռոհ.
• = Պհլ. grōh բառից. հմմտ. պհլ. kārvān çrōhē «ամբողջ մի կարաւան», պրս. eაš gurōh «գունդ, բանակ, բազմութիւն, ամ-բոխ», քրդ. guruh, kuruh «մարդոց բաղ-մութիւն», թրք. ժողովրդ. guruf gurui «գունդագունդ, մեծ բազմութեամբ»։ Իրա-նեանից են նաև վրաց. ვროვა գրովա «կոյտ, խումբ, բազմութիւն», გროვება գրո-վեբա «բազմութեամբ հաւաքուիլ», მევრო-ვაბა մեգրովեբա «հաւաքել», მეგროვება շեգրովեբա «հաւաքել, դիզել, հաւաքուիլ, կիտուիլ, խմբուիլ»։-Հիւբշ. 132։
yellowish;
colostrum;
cf. Դայլ.
• «մի տեսակ ձուկ». ունի միայն Սիւն. քեր. 208 (Երզն. քեր.) հոմանիշների մի շար-քում։
sabre, sword.
• «թուր կամ կացին». յիշւում է հոմանիշների մի շարքի մէջ՝ մէկ անգամ Թր. քեր. 19 և երկու անգամ էլ. արիստ. 51 և 55 (միշտ միևնոյն շարքով) «փաղանուն, խադ, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր, ռուսեր, նրան»։ Նոյնը տարբեր շարքով ունի Տաթև. ձմ. ճխբ. «սուսեր, նրան, դալապր, մարտացու, վաղակաւոր»։ Ըստ Հին բռ. նը-շանակում է «տապար», ինչպէս ունին լա-տինն ու վրացին. և այս բառն է, որ Բառ. երեմ. 75 դարձել է դեղատր «տապար» (պ և տ վրիպակով շփոթելով իրար հետ)։-Այժ բառից է դալապրել «կացինով ջարդել, կոտ-րել» Դաւ. քեր. 80 (նորագիւտ բառ, որի վը-ռայ տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. էջ 105)։-Աւելի մանրամասն տե՛ս խաղ։
sepulchral darkness, horror or rottenness.
• «դերեզմանի մութը կամ փտու-թիւն և կամ արհաւիրք». մէկ անգամ ունի Սարկ. քհ. «Դանդիռն և խաւարն ի ներքոյ, (գերեզմանի) շրջի և բուրումն ժահահոտ ա-պականութեան (արտաքոյ)» (հրտր. Սոփերք, հտ. Գ. էջ 20)։ Նոյն բառն է դանթիռն, որ Բառ. երեմ. էջ 72 մեկնում է «դանթիան կամ մութն»։
field, country, soil, heath, fallow ground, plain;
Եղիսեան —ք, Elysian fields;
Արիսեան —ք, field of Mars.
• = Հյ. տաշտ<պրս. [arabic word] lašt «տաշտ» բառն է. ձևի ἰմանութիւնից առել է այ անա-նը։ Վաստակոց գրքում յաճախ դաշտ գոր-ծածւում է իբր տաշտ. հմմտ. նաև պրս. [arabic word] taštgar «է անուն երաժշտի միոջ»։ -Աճ.
tunny;
loaf;
biscuit;
— յաղեալ, pickled tunny.
• «մի տեսակ ճարտարապետաևան զարդ է». նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Զքր. սարկ. Գ. 13-14 (երկուսն էլ յոգնակի). «Սալաթոռքն փո-րածու նկար, թէ՛ չորս թևքն, թէ չորեքին փուզեքն (=պրս. [arabic word] pūz «շրջանակ բերանոյ, բերան կենդանեաց»), թէ ներքոյ գտակին. իսկ զամենայն դոնսն տափակ և ի պարանոց կաթուղիկէին մետասան սիւնք. եւ ի վերայ տանեացն երկոտասան սիւն և ի մեռաւ սեան զըն զգտակն դոնքն բոլոր»։-Զաքարիան շատ ընդարձակ նկարագրում է այստեղ Յով-հաննավանքի շինութիւնը։ Կարդալով այս նկարագրութիւնը մեր յայտնի ճարտարապետ ակադեմիկոս Ա. Թամանեանը գտաւ, որ յի-շեալ դոնը կարող է նշանակել սիւների միա-ցումը վերևից, ինչ որ արդի ճարտարապետու-թեան մէջ կոչւում է արխիտրավ կամ արխի-վօլտ։-Ուրեմն վերի դոնն է փոխաբ.։-Աճ.
thou, thee;
ի քէն, from, by or of thee;
thyself;
զքէն, upon thee;
of thee.
• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակից ձևերն ևն՝ սանս. [other alphabet] tvám, tuvám, թոխար. tu, քուչ. tuwe, զնդ. tūm, tvām, tu, tava, հպրս. tuvam, պազ. to, tu, պրս. [arabic word] tu, քրդ. tu, աֆղան. ta, օսս. du, də, յն. դոր. τὸ ատտ. σῦ, հոմեր. τύνη,. լակ. τούνη, բէով. τούν,τալբան. ti, լտ. tū, գոթ. ϑu, հբգ. du, dū, հպրուս. toū, հսլ. ty, ռուս. ть, լիթ։ tu, հիռլ. tū, կիմր. ti ևն ևն։ Այս բոլորը ծաղում են հնխ. tu, tū ձևերիզ, որ հալե-րէնի մէջ ըստ օրինի պիտի տար *թու-մեր նախաձայնը անկանոն է այստեղ (տե՛ս Pokorny, 1, 745, Walde, 796, Boisaca Չ23, Trautmann, 331, Ernout-Meillet1018)։ -Հիւբշ. 440։
barbarous;
savage.
• = Հայոց մօտիկ ապրող վայրենաբարոյ մի ցեղի կամ ժողովրդի անունն է. հմմտ. քրդա-կան Duziki ցեղը։ Շատ լեզուների մէջ սովո-րութիւն է վայրենաբարոյ ազգերի անունները իբրև ածական գործածել. այսպէս, հին հայե-րէնի մէջ խուժ (Խուժաստանցոց անունից). խաղտալուր (Խաղտեաց անունից), կորճայ, կորճալեզու (Կորճայք գաւառի անունից). նոր հայերէնի և բարբառների մէջ՝ թուրք, քուրդ. լազ, զազա, տաճիկբերան, բոշա ևն։-Աճ.
chin.
• «քիթը, բերանը և ծնօտը միասին» Մաղաք. աբ. 6. Քուչ. 52, 73. ունին միայն ԱԲ և ՓԲ լաւել. (իսկ ՆՀԲ յիշում է իբր գաւա-ռական բառ), որից դնչիկ Քուչ. 44. 5Ո.
daughter, girl;
— եղբօր or քեռն;
niece;
— որգւոյ or դստեր, grand daughter;
դստերք քաղաքի, villages, suburbs;
— Սիոնի, the old and new church;
— վերին Սիոնի, the church triumphant.
• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակից հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ գտնում ենք սանս. [other alphabet] duhitár-, թոխար. ckacar, քուչ. tkacer, զնդ. duγδar-, հզնդ. dugədar-, պրս. [arabic word] duxtar, [arabic word] duxt, քրդ. duxt, ditt, մինջ. ləγdá, աֆղան. lur, յն. ϑνγά́τηი լիթ. dukté, գոթ. dauhtar, հբգ. tohter, անգլ. daughter, գերմ. tochter. հհիւս. շվէդ. dotter,ζհսլ. düšti, հպրուս. duckt, ռուս. дочь, սեռ. дбчepи, բուլգար. düšterá, լեհ, cora ևն. հնդևրոպականներից փոխառռթե-ամբ նաև ֆին. վօտյ. tytār, էստ. վէպս. tütar, լիվ. tūdār, չերեմ. adər, մորդվին, štir «աղջիկ»։ Հնխ. մայր ձևն էր dhughə-tér-և սրանից թեթևացած՝ dhughtr-, dhughdr-։ Երկու բուների յարմարութեամբ և միւս -ter յանգող ազգականական անուն-ների ազդեցութեամբ (հմմտ. հնխ. pətér-«հայր», māter-«մայր» ևն) յառաջ եկաւ նախնացոյն հլ. եզ. ուղ. *dhuktér, յգ. *dhuktères, որից նախնի հյ. եզ. ուռ. *դուստիր, յգ. *դուստերք, որից հյ. դուստը, դստերք։-Առաջ ենթադրում էին թէ հնխ. dhughətér-ծագում է հնխ. dhugh-«կթել» արմատից և թէ «դուստը» նշանակում է բուն «կաթ կթող». այժմ այս մեկնութիւնը ոչ ոք չի ընդունում. հմմտ. Berneker, 243. Trautmann, 62, Boisacq, 355, Horn, § 541, Kluge, 490, Bartholomae, 748, Po-korny, 1, 868.-Հիւբշ. էջ 440։
one, alone.
• , ո հլ. «մէկ, միակ» Պիտ. Պորփ. Թբ. քեր. Տիմոթ. կուզ. էջ 213, 256. ոսկեդարեան գրականութեան մէջ ամենևին գոյութիւն չու-նի. կայ միայն յետին յունաբան հեղինակնե-րի մօտ՝ իբրև համապատասխան յն. sis ձևին. համարւում է արական, որի իգականն է մի և չեզոքը՝ մու. հմմտ. եզ Տէր, մու հա-ւատ և մի մկրտութիւն= εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτισμα (Տիմոթ. կուզ. էջ 213 և 256)։ Այս բառից են կազմուած՝ եզ ան-գամ «մի անգամ» Պիտ., եզ առ մու «մէկ-մէկի» Թր. քեր., եզերորդ «առաջին» Լծ. պրպմ. 566, 628, եզակի Փիլ. լին. Սարկ. քհ., եզակ «միակ» Փիլ. լին. Սահմ. Գր. տղ. եմ., եզական Մամբր. Պիտ., եզաբան «միա-բան» Շար., եզաբար Քեր. քերթ. Մագ., ե-զախմբիլ «համախմբիլ» Պիտ. եզաձի. յա-ծեզաձի «մէկ ձիաւոր, մէկ նաւակ» Պե-րիարմ., եզանալ «հաւաքուիլ» Շար. ևն։
ox;
Taurus;
եզին ագի, mullein;
եզին աչք, camomile;
cf. Եզնակն.
• ՓՈԽ.-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 188 սանս. ukša, գոթ. auhsa, կիմր. ych ևն ձևե-րի համեմատությամբ դնում է հնխ. uosō և ենթադրում է, որ այս բառը տուել է հյ. *ուցն «եզն» ձևով մի բառ, որ յետոյ մեր մէջ կորել է. բայց նոյն *ուցն բառից փոխառեալ են կովկասեան ձևերը (տե՛ս վերը)։ Հնա-գոյն uqso-ից էլ ծագում են թրք. öküz. եա-քուղ. oγus, մոնղոլ. uker, բուրեատ. uker, uxer, uxur, թունգուզ. ukur «եզ» բառերը։
church, assembly of the faithful;
temple consecrated to God;
assembly;
զինուորեալ —, the church militant;
յազթական —, the church triumphant.
• (-ւոյ, եաց, -եաւ) «ժողովուրդ» Բ. մնաց. ժ. 3 (ասուած է հրեաների բազ-մութեան համար. Եկն Յերոբովամ և ամե-նայն եկեղեցին Բսրայելի առ արքայ Ռոբո-վամ). «հաւատացեալների հաւաքոյթ, ժո-ղովուրդ, տաճար» ՍԳր. Կոչ. Եզն., «մարդոց ժողով» Պղատ. սոկր. Եւթիփռ., որից՝ եկե-ղեցական Ագաթ. Սեբեր., եկեղեցանալ «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ» ՍԳր, եկեղեցացուցանել «ժողովուրդը մի տեղ հաւաքել» ՍԳր, «տա-ճարի վերածել» Եղիշ. յես., եկեղեցաշէն «ե-կեղեցին շինող բարերարը» Մ. Մաշտ. 156ա, եկեղեցպան, եկեղեցեպան Յայսմ. նախե-կեղեցի Բուզ. ևն։
• = Յն. ἐxϰλησία «հաւաքոյթ ժոզովուրդի, զինւորների, յետնաբար՝ հաւատացեալների. 2. հաւաքատեղի, յետնաբար՝ եկեղեցի», εϰϰλησιάζω «ժողովի հրաւիրել, ժողով կազ-մել, խորհրդակցութեան ներկայ լինել». έϰϰιησιαστιϰός «եկեղեցական, կրօնաւոր». ծառում է ϰαλέω «կոչել», ἐx-ϰαλέω «դուրս կանչել» բայից. և սրա համար է որ հայերէ-նում երբեմն թարգմանուած է կոչումն, կս-չարան։ Քրիստոնէութեան տարածման հետ՝ փոխառութեամբ անցել է բազմաթիւ լեզու-ների. այսպէս՝ լտ. ecclesia, ֆրանս. eglise, գոթ. aikklēsǰō, իտալ. chiesa, վրաց. ვკლa-სοა եկլեսիա, թրք. պրս. [arabic word] kilisa. kilīse, չեչէն. k'ils, արաբ. [arabic word] kanisa (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 285) ևն։-Բացա-ռութիւն են կազմում գերմանական և սլաւա-կան լեզուները, որոնք փոխ են առել յն. ϰυριαϰόν «տէրունի» բառը։ Այս բառի ժողո-վըրդական ձևը ϰυριϰόν գործածական էր Դ դարում, յունաց մօտ, «եկեղեցի» նշանակու-թեամբ, բայց շուտով ջնջուեց։ Արիոսական սոթացոց ձեռքով այդ բառը փոխ առնուելով Դ դարում, դարձաւ գոթ. *kyrikō և Ե դարից սկսեալ թափանցեց ամբողջ Գերմանիա։ Դրանից յառաջացան հին ստ. գերմ. kirika, անգլսք. cirice, հբգ. chirihha, գերմ. Kirche, անգլ. church ևն։ Գերմաններից փոխ առին սլաւները, որով ձևացան հսլ. cruky, ռուս. церковь, բուլգար. curkov, cerkva, լեհ. cerkiew ևն (Kluge, 256, Berneker, 132)։ -Հայերէնի մէջ բառի -եցի վերջավորութիւ-նը հայկական յարմարացում է և ո՛չ թէ յու-նարէնի հարազատ տառադարձութիւն։-Հիւբշ. 347։
Ecclesiastes or the Preacher;
Eeelesiastieus (book).
• -Յն. ἐϰϰλησιαστής «հաւաքոյթի ևամ ժողովի մէջ խօսող ատենաբան, քարոզիչ. 2. ժողովողի գիրքը». ծագում է ἐϰϰλησίς «ժողով» բառից. նոյնից փոխառեալ են նաև լատ. ecclesiastes, ֆրանս. ecclésiaste ևն։-Հիւբշ. 347։
destruction;
refutation;
spoilt, corrupted, misshapen, bad;
— զեղծ, disorderly, confusedly.
• «տձև, անշուք, խանգարուած» Ոսկ. բ. տիմ. ա., «շինծու» Պղատ. օրին., «վատ, պակասաւոր» Ոսկիփ. «հերքում» Պիտ.. ո-րից՝ եղծանել (կտր. եղծի, հրմ. եղծ) «աւրել, փճացնել. ջնջել, ապականել, քանդել» ՍԳր. «ասածը հերքել» Պիտ. կամ եղծել Ոսկ. գաղ. եղծնուլ Լծ. կոչ., եղծուած Ոսկ. մ. բ. 27, եղ-ծանելի ՍԳր., եղծագործ «ապականիչ» Եւս-քր. Ոսկ. մ. ա. 19, եղծագործել Ոսկ. մ. բ. 9, եղծական Ոսկ. եփես., անեղծ ՍԳր., ա-նեղծական Ագաթ. Ոսկ. եփես., դիւրեղծ Հա-մամ. առկ. առեղծանել «քանդել, քակել հանելուկը լուծել» ՍԳր. Սեբեր., առեղծուլ եւս. քր., առեղծուած «երազի մեկնութիւն» Վեցօր., «հանելուկ, առասպելաբանութիւն» Ողբ. բ. 4.-Զ նախդիրով՝ զեղծ «ապակա-նեալ, գէշ, աւրուած, անհոգ» Ոսկ. մ. ա. 23. Եփր. պհ. Եւս. քր. Բուզ., «թուլութիւն, անհո-զութիւն» Փարպ., որից'եղծ զեղծ Ոսկ. բ. տիմ. ա., զեղծանել (կտ. զեղծի, հրմ. զե՛ղծ) «ա-պականել, ջնջել, աւրել» Յոբ. լ. 16, զեղծել Ա. կոր. թ. 18. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 23, բ. 25 զեղծչիլ Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 25, զեղծեցուցա-նել Եւս. քր., զեղծուցանել Դան. բ. 9. Ոսկ. մ. բ. 8, 18, զեղծմտութիւն Եւագր.. շնորհա-զեղծ Լմբ. հանգ., հայրազեղծ Նխ. բ. թգ., մարմնազեղծ Կանոն., ծայրազեղծ «շատ տկար» Բրս. արբ., զեղծում, զեղծարար (նոր գրականի մէջ)։
lukewarm, tepid.
• «գաղջ, տաքուկ, գոլ» Վրք. հց. Ա. 569. որից՝ եղկագոյն «աւելի գաղջ» Արիստ. աշխ., եղկացուցանել «գաղջ դարձնել» Շար.. եղկութիւն «գաղջութիւն» Մագ., կիսեղկ Մխ. բժշ. 98, կիսայեղկ Մխ. բժշ. 55.-Բառիս և ոկրորդ ձևն է լկիլ, որի վրայ տե՛ս առան-ձին։
• ԳՒՌ.-Երկու ձևով էլ ներկայանում է. Ա-ռաջինը վերի եղկ ձևն է, որ պահում են Սլմ, յէխկ՝, Վն. յեխք, Ոզմ. յէխք՝, Մկ. էխք Սեբ. յէղգիգ, Կր. էղկումէղկ, Ախց. յէղկու-մէղկ. նոր բառեր են՝ եղկացնել Արբ. «մի քիչ տաքացնել, պաղը կոտրել», եղկիլ Արբ. «ջուրի կամ որևիցէ հեղուկի մի քիչ տաքա-նալը», եղկուկ Արբ. «գոլ, կրակի կամ արևի առաջ մի քիչ տաքացած ջուր կամ ուրիշ մի հեղուկ», եղկիկ Խրբ. «տաքուկ (օր, օդ)»։-Երկրորդ ձևից ունինք լկիլ Եւդ. «գաղջանալ. տաօանալ», Ակն. Բբ. Խն. Կր. Զն. Ռ. Վն. «ձիւնի, սառույցի կամ սառած կերակուրի տաքանալով հալուել սկսելը, սառած մարմ-նի տաքանալը»։ զըն փայլայր, Որպէս զոսկի ծիրանկտայր»։
bishop.
• , ի, ի-ա հլ. (յգ. -ունք) «ե-կեղեցու առաջնորդը» Ա. տիմ. գ. 2. Տիտ. ա-Z. Ոսկ. փիլիպ. Եփր. ա. տիմ. 242. Ագաթ գրուած է նաև եպիսկապոս Արձ. է դարից Շողակաթ, 174 (այսպէս է գրում միշտ Տի-մոթ. կուզ), եպիսկովպոս Մանդ. Շողակաթ էջ 135 (երեք անգամ), որից եպիսկոպոսու-թիւն Ա. տիմ. գ. 1. Ագաթ., եպիսկոպոսա-կից Փիլիպ. ա. 1. Բուզ., եպիսկոպոսանոց Բուզ., եպիսկոպոսապետ Խոր., յառաջեպիս-կոպոս Բուզ., եպիսկոպոսարան Ճառընտ.. չեպիսկոպոս Բուզ. առանձին տե՛ս արքեպիս-կոպոս, քորեպիսկոպոս։
page of the hack stairs;
throne.
• «արքունի մի պաշտօնեայ» Խոր. Բ. 7. Յհ. կթ. 34. Ասող. ա. 6. Եփր. աւետ.։
• «գահ կամ դեսպակ». մէկ ան-գամ ունի Ագաթ. (ըստ ՆՀԲ). «բազմեցաք ի միում գերահրաշ գահաւորի»։ Սովորական ձևն է գահաւորակ, ի-ա հլ. «արքունի կամ իշխանական գահ, հովանաւոր մահճակալ, դեսպակ, պատգարակ» Երգ. գ. 9. Ագաթ. ե-ղիշ. Նար. էջ 206. Մագ. թղ. 9, 220. նաև «կասկարայ» (վկայութեան խորանի ևահե-րից մին) Ել. իէ. 4, 5։
— ընդ —, covertly, clandestinely.
• Տէրվ. Նախալ. 48 հնխ. var արմա-տից է հանում գաղտ, գեղօն, գառն, սնս. var և զնդ. var «ծածկել, պահել»։ Ատ Եառոճեան, Արևելք, 1884 հոկտ'' 17, ո՛չ թէ var, այլ vall «ծածկել, թա-քուցանել» արմատից։ Հիւնք. քօղ բա-ռից, Ղափանցեան, ЗВО, 23, 354 «գանկի կար» իմաստով= զնդ. vaγδana-«գը-լուխ»։-Մնացեալը տե՛ս գող բառի տակ։
to come;
to arrive, to attain;
to behave, to demean one's self, to act;
to be inclined;
to apply ones self with ardour;
յառաջ —, to spring, to proceed, to emanate, to rise, to derive, to result;
— ի միտս, յինքն, to recover one's senses;
— ի լաւութիւն, to amend, to reform;
— ի յառութիւն, to grow worse;
ընդ արհամարհանս —, to be despised;
եկն ի վախճանել, he was near death;
— աւուրն, it is getting light;
ի — աւուրն, at the break of day, at dawn;
ի — երեկոյին, towards evening;
— ի վտանգ, to run into danger or peril;
— ի զարմացումն, to admire;
— ի հարցումն, to interrogate;
յերկիւղ — to fear;
— յոզորմութիւն, to have pity;
— ի զղջումն, to repent;
— յիմն, to undertake;
ի քնին —, to examine;
— ի կարծիս ուրուք, to consent;
յաղերս —, to grant, to become compassionate;
ընդ ձեռամբ —, to fall into the hands of;
— ընդ աղբ or ապաւառ, to stain, to soil one's self;
— ընդ ծուխ, ընդ փոշի, to be smoked;
to cover with dust;
— ընդ կուսական արգանդ, to be born of a virgin;
ընդ ուրուք կեանս —, to examine the life of some one;
— ըստ կամաց or ըստ բանի ուրուք, to listen, to give attention;
ըստ կարծեաց ուրուք —, to speak according to the opinion of some one;
սիրով — զմատնըչաւ, to love traitors;
— զայլ արամբ, to love another persons husband;
— զտամբ իւրով, to take care of one's own household;
զերկրաւ —, to turn, to travel round the world;
— զիւիք, to applicate one's self, to give one's self to;
գինւոյ — զտկամբ, to see double from wine;
զօրինօք —, to keep the laws;
զանառակութեամբ —, to be inclined to debauchery;
— զարբեցութեամբ, զընչիւգ —, to give one's self to drink, — to avarice;
զբանիւք —, to chatter, to tattle;
որքան — է քեզ, according to your strength;
որչափ իւր — էր, as much as he could;
— ի վերայ, to assail, to come upon;
to happen some misfortune.
• ՓՈԽ.-Իբրև շինարարական բառ՝ մեզա-նից փոխառեալ է թրք. [arabic word] qama (գրուած նաև [arabic word] ) «գամ, բեւեռ, երկաթէ գամ» (Будa-говь 2, 25), քրդ. ❇ kam «զօդ, կցու-ածք»։-Պատահական պէտք է համարել կիւր. քուօմ, վարկ. գումուլ, կայտ. գամուլ «գամ» բառը կովկասեան կամ խալդիական ծագու-մից է։
means, resources, remedy;
hold, crack, opening;
time, retaking;
ոչ կարել —ս գտանել, not to know where to put the hands or feet, to be without remedely;
—ս եւ հնարս գտանել, to find the way to do a thing;
ոչ կարացին — եւ մուտ գտանել, they could not do more;
— մի, once;
—ու, —ու, many times, successively, always;
— քան զ—, little at a time, more and more.
• ՓՈԽ.-Իբրև շինարարական բառ՝ մեզա-նից փոխառեալ է թրք. [arabic word] qama (գրուած նաև [arabic word] ) «գամ, բեւեռ, երկաթէ գամ» (Будa-говь 2, 25), քրդ. ❇ kam «զօդ, կցու-ածք»։-Պատահական պէտք է համարել կիւր. քուօմ, վարկ. գումուլ, կայտ. գամուլ «գամ» բառը կովկասեան կամ խալդիական ծագու-մից է։
bull-dog, mastiff.
• ՓՈԽ.-Քոռ. [arabic word] gambul «խոշոր պահա-պան շուն, mátin»։ Վերջաձայնի (n>1) ձայ-նափոխութիւնը քրդերէնի մէջ է կատարուած, որովհետև հայերէն բարբառների մէջ չկայ գամփլ ձևը։
mud, mire, filth;
slough.
• ԳՒՌ.-Ակն. գ'էռ «ժեխ, աւլուք, աւլելով յառաջացած աղբը», Մշկ. գ'էռ «ցեխ», Մկ. Վն. ք'օռ «ցեխ».-նոր բառեր են՝ գայռա-հան, գռաման «ժեխնոց, խաքէնդազ», քոռ-կոխ «անձրև ժամանակ տանիքի ցեխը ոտնե-րին կպչոտելը»։
lamb;
— մայէ, the — baas.
• ՓՈԽ.-Քրդ. kar «ուլիկ» (MSL, 16, էջ 358), [arabic word] garik «սև ոչխարի գառնուկ» (բուն քրդերէն բառերը տե՛ս վերը)։-Կով-կասեան լեզուներից կայ ջար. keer «գառ-նուկ»։-Թերևս այստեղ պատկանի նաև կա-պադովկ. յն. ϰαρνό, նուազականը՝ ϰαρνόϰϰο-որ սակայն նշանակում է «եղնիկ, եղջերու» (Kαρολίδγς, Γλωσσ. συγϰρ. 85 և 170 այս բա-ռը կցում է լտ. cervus ևն հոմանիշներին, յիշելով նաև Հիւսիքոսի ϰαρνος «ոչխար» բառը)։
barley;
grain;
of barley.
• Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. Հփ. և կշռ. 62 համեմատեց յն. ϰριϑή բառի հետ։ Klaproth, Asla polygl. 1823 էი 114 օսս. chor, վրաց. keri լտ. hordeum և էջ 101 գերմ. Gerste, օսս. chor բառերի հետ։ Pictet. 1, 270 օսս. chor, վրաց. քերի ձևերի հետ կցում է պրս. [arabic word] xwār «ուտելիք» բառին։ Kuhn, KZ, 11, 387 հանում է *ghars, ghvars արմատականից։ Հիւբշ. KZ, 23, 30 կցում է լտ. hordeum «գա-րի» բառին, իբր հնխ. ghardha ձևից։ Canini, Et. etym. 238 պրս. kar «բը-րինձ» և սանս. gäritra «գարի» բառե-րի հետ։ Տէրվ. Լեզու. 1887. 119 հա-նում է նոյնպէս հնխ. ghardha ձևից, ուր «ր-ի քով dh ինկած է»։ ՀԲուս. § 430 յն. ϰρει։ Հիւնք. գերի բառիզ։-Bugge, KZ, 32, 5 ենթադրում է ghrid նախաձևը, որից վերջաձայնի անկումով յառաջանում է հյ. գարի, բայց կաս-կածում է նաև, որ մի գուցէ բառս կովկասեան լեզուներից փոխառեալ լի-նի։ (Կովկասեան լեզուների մէջ ունինք վրաց. մինկ. լազ. սվան. թերի, ինգ. քեր, ափխազ. ակեր, բոլ որն էլ «գարի» նշանակութեամբ և ձևով այնքան մօ-տիկ հայերէնին)։ Scheftelovitz, BВ, 29, 50 յոն. οῦλαί, ատտ. όλαί «գարիի ա-ղանձ» բառին ցեղակից։ Patrubány, SA, 2, 13. և ՀԱ, 1908, 187 սանս.
spring
• = Բնիկ հնդևրոպական հայերէն բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. [other alphabet] vasantā, զնդ. vanhar-, vañhri, հպրս. vahara, պհլ. vahār, պրս. [arabic word] bahār, օսս. valag, գնչ. varno, յն. ἔαρ, ἠρ, հոմեր. fέαρ, հսլ. vesna, ռուս. вecнa «գարուն», լիթ. vasará «ամաս». լտ. vēr «գարուն», ռում. vará «ամառ», հհիւս. vár, հիսլ. vār, հին կիմր. guiannuin, նոր կիմր. gwanwуn, կորն. guaintoin «դա-րուն»։ Հնդևրոպական առաջին նախաձևն էր uèsr, որի հետ կար նաև uēsr և սրանից կրճատուած vèr. բառի բունն էր rln, այն է ուղ. ueser, սեռ. uesnes. բառի վերջա-ձայն r ոմանց մօտ փոխանակուեց n-ով և այսպէս յառաջացան վերի ձևերից շատերը (տե՛ս Walde, 819, Boisacq, 210, Horn, § 243, Trautmann, 356, Pokorny, 1, 310, Ernout-Meillet, 1045)։-Հայերէն բառի բա-ցատրութեան համար ամէնից առաջ պէտք է որոշել արմատական ձևը։-Եղանակների անունները ազդած են իրար վրայ. այսպէս՝ տմառն-ամտոտն, ձմեռն-ձմերան նոյն ձևն ունին և իրենց հոլովման ձևը ազդած է լորովին անկանոն կերպով լինում են գար-նան-աշնան։ Նոյնաձև են դարձեալ ուղղա-կանները. գարուն և աշուն։ Արդ՝ սրանցից ո՛րը որի վրայ է ազդած, ուրիշ խոսքով զարուն բառի մէջ -ուն մասնի՝կ է, թէ՛ արմատին է պատկանում։ Հաւանական է առաջինը, որով արմատը կդառնալ *գար. և այս ձևը կարող է կապուիլ հնխ. vesr ձև-ւի հետ, անցնելով vesar>*գեհար >*զա-հար >*գար ձևերիզ։ Սրանցից առաջինը գտնում ենք արդեն յունարէնի մէջ (fέαρ< vesar), երկրորդը լիթուաներէնում, երրորդը նման է հպրս. և պհլ. ձևերին, իսկ չորրոր-ռը (*գար)՝ հասած է հիսլ. vār ձևին։-Հիւբշ. 432։
small hawk.
• (սեռ. -ի) «բազէի էգ ձագ». մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 240= Երզն. քեր. «բազէի արական՝ ճուռակ... իսկ շահենի և գաւազի՝ քուպիճ»։
cf. Բաժակ.
• ՆՀԲ (ճաշակ րառի տակ) լծ. յն. ϰնαϑος «գաւաթ»։-Հիւնք. լտ. cavatus «գոգեալ, գոգաւոր», čcaveus «աման խեցեղէն՝ գոգաւոր», յն. ϰύαϑος «բա-ժակ, ջրոյ, զինւոյ», տճկ. գավաթա։ Յ. Վ. Յակոբեան, Բիւզանդիոն, N 742 եբր. կապիա, արաբ. քուպաթ «գա-ւաթ»։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 154 հնխ.
cap, bonnet, coif;
biggin;
— ծաղկանց, calix.
• = Մեր բառի հետ նոյն են վրաց. ვადია գադիա, კუდი քուդի «գդակ, գլխարկ», მეǰუ-gე մեքուդե «գդակ կարող», չեչէն. քուդէ, մինգր. քուղի, կխուդի, լազ. քուդի, թուշ. քուդ «գլխարկ, գդակ»։ Բայց ի՛նչ է սրանց յարաբերութիւնը հայերէնի հետ։ Նկատելի է թէ սրանք չունին -ակ մասնիկը և ներկայաց-նում են մեո արմատական ձևը. ուստի թերևս մեր գդակը փոխառեալ լինի կովկասեաննե-րից կամ բոլորը միասին խալդիների՛ց։-M. Riabinin, MSL, 10, 16 վրացի բառը կցում է պհլ. xod, xūd, զնդ. xaoδa, հպրս. xauda, պրս. xud «խոյր» բառերին, որոնք այստեղ մեզ հետ կապ չունին, ինչպէս կար-ծում է նաև Մառ, ЗВO, 9, 306։ Վերջինս վրաց. բառի հին ձևը համարում է *գուտ, որ դանում է հյ. գտակ <*գուտակ բառի մէջ։-Այս բոլորից դուրս ունինք նաև հյ. գուտի «դդակ, դլխարկ» ձևը, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Հաւաքարանի մէջ անուանց կաթուղիկոսաց Աղթամարայ, տպ. էջմիածին. 1316, էջ 19 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, հտ. Բ. էջ 140) և որ կենդանի է մինչև հիմայ Վա-նի ու Մոկաց բարբառում կուտիկ ձևով և նշա-նակում է «վարդապետի ու քահանայի գըլ-խարկ՝ սև բրդից հիւսուած. 2. գլուխը դնելու սաղաւարտ, գլխանոց», հմմտ. կոտիկ «չա-նաղ. 2. կանանց գլխակապի շրջանակը» ևն։
gehenna, hell.
• Նախ Schroder, Thesaur. էջ 45 դրաւ եբրայեցերէնից։ Նոյնը յետոյ ՀՀԲ, ՆՀԲ և միւսները։ Հետաքրքրական է Մելքոն անունով տէօքօէճի «ձուլիչ» մի արհես-տաւորի յօդուածը, Մասիս, 1882, յունիս 22, л 3217, ուր Հ. Ս. Տէրվիշեանի ու-շադրութիւնն է հրաւիրում ի մէջ այլոց գեհեն և jahannam բառերի նոյնութեան վրայ։ Տէրվ. Մասիս, 1882 յուլ'' 17 տա-լիս է ուղիղ մեկնութիւնը։
beauty, charm, attraction, allurement good grace.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vel-«տեսնել» արմատից։ Յեղակից ձևերն են՝ լտ. voltus, vultus «դեմ, կերպարանք, երևոյթ», կիմր. gweled «տեսնել», բրըտ. guelet «տեսք». հհիւս. līta, անգսք. wlītan «տեսնել, դի. տել», գոթ. wlits «կերպարանք», հհիւս. litr «արտաքին երևոյթ, գոյն», հսաքս. wliti «կերպարանք, երևոյթ, փայլ», անգսք. wlite «երևոյթ, փայլ», wlitu «ձև, կերպ» ևն (Po-korny, 1, 293)։ Նշանակութեան զարգազ-ման համար հմմտ. գւռ. տեսք, տեսօք, տեսքոտ «գեղեցիկ», սանս. kjpa-«ձև, կեր-պարանք» և «գեղեցկութիւն», ինչպէս նաև վերիններից «փայլ, գոյն» նշանակութիւնը։ -Աճ.
village, fields.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vel-«տեսնել» արմատից։ Յեղակից ձևերն են՝ լտ. voltus, vultus «դեմ, կերպարանք, երևոյթ», կիմր. gweled «տեսնել», բրըտ. guelet «տեսք». հհիւս. līta, անգսք. wlītan «տեսնել, դի. տել», գոթ. wlits «կերպարանք», հհիւս. litr «արտաքին երևոյթ, գոյն», հսաքս. wliti «կերպարանք, երևոյթ, փայլ», անգսք. wlite «երևոյթ, փայլ», wlitu «ձև, կերպ» ևն (Po-korny, 1, 293)։ Նշանակութեան զարգազ-ման համար հմմտ. գւռ. տեսք, տեսօք, տեսքոտ «գեղեցիկ», սանս. kjpa-«ձև, կեր-պարանք» և «գեղեցկութիւն», ինչպէս նաև վերիններից «փայլ, գոյն» նշանակութիւնը։ -Աճ.
weeping, wailing, noise;
— գործել, to weep;
more, very, much.
• «վեր, աւելի քան, բարձր» Պիտ. Յհ. իմ. ատ. և պաւլ. Պորփ. Նար. 8. Լմբ. մատ. 28 (գեր օրինացն անցանել-օրէնքից այն կողմ անցնիլ). քիչ անգամ միայն գոր-ծածուած է ոսկեդարեան մատենագրութեան մէջ՝ գեր ի վերոյ ձևով. այսպէս՝ «Գեր ի վե-րոյ լինիցին ախոյանին» Եզն., «Ի զանգիտե-լոյ և ի պատկառանաց գեր ի վերոյ լինել». Ոսկ. եբր. նոյնը հակառակ դիրքով՝ «Ի վերոյ գեր զսատանայ և քան զմեղս» Ոսկ. կողոս. 594։ Յետոսկեռարեան շրջանին դարձած է շատ գործածական նախամասնիկ, համա-պատասխան յն. ύπερ-մասնիկին, որով ստրկօրէն թարգմանուած են բազմաթիւ բա-ռեր. ինչ. գերագոյն=յն. υπερτερος, գերա-դրական= ύπερϑετιϰός, գերակատար= υπεე-τέλειοσ, գերապայծառ=ύπέρλαμπρος, գերա-պատիւ= Նπερτίμιος, գերբնապէս= ὅπερφυως, գերիմաստ= ύπὲρσοφος ևն ևն (սրանց թիւր Առձեռնում 192 է), բոլորն էլ յետին։ Իսկ այն բառերը, որ իբր թէ ոսկեդա-րեան մատենագրութեան մէջ զսրծածուած ևն. ևասկածելի են և սրբագրելի. ինչ. գերար-տօսրայիզ Գ. մակ. դ. 2 (որի վրա տե՛ս նա-խորդ գեր «ողբ, լաց» բառը), գերահրաշ Ա. գաթ։-Նոր դրական լեզուն էլ ունի բազմա-թիւ բառեր՝ նոյն գեր մասնիկով կազմուած, ինչ. գերբնական, գերմարդ, գերմարդկային, գերիշխան, գերիշխանութիւն, գերակշռել, գե-րակշռութիւն, գերադաս, գերաղասելի, գերա-դասութիւն ևն ևն։-Նոյն արմատից եմ կար-ծում նաև գերուհի «աստուածուհի», որ ունին ՀՀԲ և ՓԲ։
hand.
• «ձեռք». մէկ անգամ ունի Օշին առ անաւարզ (տե՛ս Սմբ. պտմ. հրտր. Շահն, էջ 159), որից կազմուած են դաստածրել «ձեռքով ծրագրել՝ գրել» ԱԲ, դաստրութիւն (իմա՛ դաստատրութիւն) «ձեռնտուութիւն» ԱԲ, դաստաշարժ «ձեռքով շարժուած» Ուխտ. Ա. 12 (նորագիւտ բառ)։ Նոր գաւառականնե-րից էլ ունինք դաստափ Ղզ. «ձեռքի ափը»։
handkerchief;
towel, napkin.
• , ի-ա հլ. «ջնջոց» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. «անձեռոց, ձեռքի սրբիչ» Եղիշ.-«ոտքի սրբիչ» Իսիւք. «վարշամակ, մաքուր կտաւ» Մաշտ. Վրք. հց.։
judgement, discernment, criticism;
sentence, condemnation;
act, arbitration, judgement;
justice;
cause, lawsuit, proceedings;
-աւ, judicially;
կոչել ի —, to summon, to cite before a judge;
— տալ, to be condemned;
— առնել, cf. Դատապարտեմ, cf. Մեղադրեմ.
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայոց, ինչ-պէս նաև յունաց և տաճկաց մէջ գործածա-կան են dadasdan «դատ, դատաստան» և dadasdanja «իրաւունքով, արդարութեամբ» (-ja թրքական մասնիկով)։
age;
century;
ոսկի՝ ոսկեղինիկ —, the golden age;
միջին —, the middle ages;
ի մերում դարու, in our times;
դարուց ի դարս, from age to age, for ever and ever.
• ԳՒՌ.-Անօնելով «ժամ, ժամանակ» ի-մաստից, որ պահուած է Չառսանճա-քում, վատ առումով դարձել է Ակն. Արբ. Ջղ. «փորձանք, պատահար»։
height, hill, eminence, precipice;
դարիւ եւ դարիւ գալ, to come, to flow in many waves or surges.
• ԳՒՌ.-Անօնելով «ժամ, ժամանակ» ի-մաստից, որ պահուած է Չառսանճա-քում, վատ առումով դարձել է Ակն. Արբ. Ջղ. «փորձանք, պատահար»։
even number;
— եւ կոճատ խաղալ, to play at even or odd.
• ԳՒՌ.-Անօնելով «ժամ, ժամանակ» ի-մաստից, որ պահուած է Չառսանճա-քում, վատ առումով դարձել է Ակն. Արբ. Ջղ. «փորձանք, պատահար»։
cf. Դարպաս.
• (յետնաբար սեռ. ու, ի։ գրուած նաև դարեպաս, դարպաս «արքունի կամ իշխանական դուռ, մեծ դուռ», լայնա-բար «պալատ, ապարանք» Մամիկ., էջ 37, Արծր. դ. 12. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 36. Ոսկ. գծ. 338. Մարթին. Սամ. անեց. 113. փոխա-բերաբար «ընծայ՝ նուէր, որ իբր դռան առաջ տրւում է մեծաւորին կամ վանքերի մէջ փա-կակալ վարդապետին, իբր օթևանի կամաւոր վարձք» Տօնակ., որից՝ դարպաս տալ «մե-ծաւորի առաջ ներկայանալու համար դար-պասի նուէրը տալ», դարապաս առնել «մեծա-ւորի ընդունելութեան պատրաստուիլ» (արդի արևմտեան գրական լեղւով դարպաս ընել կամ դարպասել «մէկի հետ սիրահարութիւն անել», ֆր. faire la cour ձևից թարգմա-նուած), դարպասպան «դարպասի պահա-պան» Ոսկիփ., դարպասցի «պալատական» Շապհ. 32։
cinnamon.
• = Պհլ. *dar-i-č̌ēnik «կինամոն», որ բուն նշանակում է «Չինաստանի փայտ». պահ-լաւ բառը աւանդուած չէ, բայց կայ պրս- [arabic word] dār-i-čīnī կամ darčinr «կինամոն». որից փոխառեալ են արաբ. ❇ ︎ dār-i-sini, բելուճ. աֆղան. dār-čini, քրդ. dār-čin, թրք. darčin, զւռ. tarčin, վրաց. դա-րիճինի, դարիչինի, թուշ. դարիչի, սերբ. darčin ևն. հակառակ դիրքով է ասոր. ❇ sīndarūg «կինամոն»։ Հալերէն ձևերից առաջինը ուղղակի պահլաւերէնից է, իսկ միւսները արաբերենից են։-Հիւբշ. 137։
cure, dressing;
culture;
remedy, reparation;
refreshment;
provender, provision, victuals;
subsistence, nourishment, maintenance;
— տամ, cf. Դարմանեմ.
• ՒԻՌ.-Պահուած է «1. դեղ, ճար» և 2. «լարդ» իմաստով. -առաջին իմաստով են՝ Երև. Տփ. դարման, Ախց. Մշ. Ջղ. դ'արման, Ալշ. Մկ. Վն. դmրման, Հմշ. դէրմօն, իսկ երկրորդ իմաստով են՝ Ննխ. Տփ. դարման, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. դ'արման, Ոզմ. դ'mր-ման, Ագլ. դm՛րմmն, Մկ. տmրման, Գոր Շմ. Սլմ. տmրմmն, Ղրբ. տե՛րման, Մրղ. տmռմmն, Հմշ. տարմօն։ Նկատելի է սրանց մէջ յատկապէս նախաձայնի տարբերութիւ-նը. «դեղ» իմաստով դ, իսկ «յարդ» իմաս-տով դ՝ կամ տ. սրանից հետևում է, որ դար-ման «դեղ» նոր փոխառութիւն է գաւառա-կաններում, իսկ դարման «յարդ» բնիկ է։ Նոր բառեր են՝ դարմանագող «յարդգող, ծիր կաթին», դարմանանոց «յարդանոց», դար-մանել «ձիին յարդ տալ»։ Բառի այս նշանա-կութեան հնագոյն վկայութիւնները հետև եալներն են. «Իբրև ոչ գտաւ խար երիվարաց զօրուն բազմութեան դարման կերակրոյ մին-չև ի մէջգիշեր» Ագաթ. § 42 (Meillet, JAs. 1910, 465 դարման կերակրոյ բառերը հա-մարում է յետին միջարկութիւն, իբրև բառա-տրութիւն խար երիվարաց բառերի. յունարէ-նում այս միջարկութիւնը չկայ).-«Ի խոտոյ է դարման չորքոտանեաց» Վեցօր. 83.-«Որ ռարօտն արմոջ նախ ինքեանք ուտէին... և զմնացեալն յինքեանց զընդ գետինս հարեալ-սըն զդարմանսն... թողուին հօտին» Նար. երգ. 330.-«Եւ զդարման երիվարացն, զոր ընկենոյր» Ուխտ. Ա. էջ 82։ Այս իմաստից է նաև դարմանոց «յարդանոց» Անկ. գիրք ա-ռաք. 125, 127։
remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.
• , ո հլ. (Ագաթ. ունի գրծ. դեղօք. յետնաբար նաև ի հլ.). առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «խոտ». այս իմաստով տ-ռանձին գործածուած չէ, այլ միշտ ղալար բառի հետ իբր «կանաչ խոտ». այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ և դեղ դալար անդ մի՛ գտցի» Ես. ժե. 6. «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դտշտի» Թիւք իբ. 4. «Նուազութիւն խոտոյ և ամենայն դալար դեղոյ լինի» Ոսկ, ես. 163. «Մի՛ ելզէ ի վերայ նորա ամենայն դեղ դալար» Օր. իթ. 23. «Ո՛չ գտցի ի նմա դեղ դալար» Ես. իէ. 10. (այս գործածութեան հետ հմմտ. խոտ դալար դարձուածը. «Ամե-նայն խոտ դալար ի կերակուր» Մն. ա. 30. «Ժողովես զխոտ դալար» Առակ. իէ. 25)։ Բա-ռիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին և գաւառականները (տե՛ս տակը)։-Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հի-ւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ ռառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս ի-մաստով գտնում ենք գործածուած Լաբուբ. էջ 5 և Իմ. ժզ. 11 «Ջի ոչ դեղովք և արմա-տովք բժշկես դու, այլ բանիւ», «Ոչ դեղք և ոչ սպեղանիք բժշկեցին ղնոսա»։-Այնուհետև աւելի ընդհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ա-մէն տեսակ դարման, դեղ» ՍԳր. Եզն. Պիտ. Փիլ. և այս ընդհանրացումը պատճառ եղաւ. որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածու-թիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին։ Նշանակութեանց այս զարգա-ցումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ։ Վրացերէն մղելո მდელო «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացե-րենի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հյ. բառի ո բունը (դեղ-դեղոյ). այս բանը ցոյց է տալիս թէ բա-ռը փոխ է առնուած ա՛յն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետևա-բար նաև «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամա-նակից է։-Դ դարի վերջերում «խոտ» նշա-նակութիւնը կորաւ. և ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գըտ-նում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ։ Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս և մինչև այսօր սովորական է։-Դեղ «դար-ման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանա-լուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձևա-ցան հետևեալ նոր նշանակութիւնները.-«թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) Բ. մակ. ժ. 13. Իմ. ա. 14. Փիլ. Պղատ. օրին., «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրև միջոց բժշկութեան) Սղ. ծէ. 6. Ոսկ. կող. ը., «մար-մինը օծելու անուշահոտ իւղեր» Պղատ. տիմ., «ներկ» Լաբուբ. էջ 6, Ագաթ. Արիստ. աշխ. Յհ. կթ. 5, «աչքի քաշելու ծարիր» Յայտ. գ. 18, «թանաք, մելան» Բ. յհ. 12, գ. յհ. 13. Ե-ղիշ. չրչր., «աբեթ, կպչան» (այս նշանակու-թիւնը չունին բառարանները). Տաթև ձմ. ճզ (Հուրս վառի յերկաթէ և ի քարէ, յոր-ժամ պատրաստ լինի դեղն)։-Նշանակու-թեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաև ուրիշ շատ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ», թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», արե-վել. թրք. ot «խոտ, դեղ, լուծադեղ, թոյն, դալար փայտ», եաքուդ. otarmak «արածաց-Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. τραο-«խոտ» և oтpaвa «թոյն», ասոր. [syriac word] samā և ն. ասոր. darmana «դեղ, թոյն, ներկ» ևն ևն։ -Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում՝ դեղատու Սղ. ծէ. 6. Յայտ. իս-8. Եփր. քրզ., դեղել «բժշկել» Մագ., «թու-նաւորել, կախարդել» Եղիշ. փիլ., «ներկել, Պղատ. օրին., դեղագիտութիւն «կախարդու-թիւն» Նոննոս., դեղագործ «դեղ շինող» Ոս կիփ., «թոյն պատրաստող» Փարպ., «ներկա-րար» Ոսկիփ., «ներկով նկարուած» Վրդն. սղ. դեղագործող «նկարիչ» Բանք իմ. 54, դեղոջ «ներկանկար պատկեր» Հաւաք. 19, դեղա-խունկ Սեբեր., դեղահունդ Ոսկ. եփես., դե-ղաթափ Մեսր. եր. Ճառընտ. Մեծոբ., անղե-ղեայ Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. Բուզ. կամ անդե-ղայ Կոչ. 155 (գրուած նաև անթեղայ, ան-դեղէս Պիսիդ. Վեցօր.), մաղձադեղ Եզն., մկնդեղ Բժշ., դեղուն «թունավորուած» Շշունի ԱԲ) Պտմ. կիլ. 205, սևադեղ Սե-բեր., գրադեղ «մելան, թանաք» Վրք. հց.. կարմրադեղ Փարպ., դառնադեղ Ոսկ. ապաշխ., թմբրադեղ Յայսմ., կապըն-դեղ, հացադեղ, խաշնդեղ, ճակնդեղ բոյ-սերը։ Նոր գրականում՝ դեղագիր, դե-ղատոմս, դեղատուն, դեղավաճառ, դեղա-վաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի ևն։-Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝-Դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ». կազմուած է դալ արմատից՝ -ար մասնիկով (տե՛ս և առան-ձին).-Դալուկն «դեղնացաւ», կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տե՛ս և ա-ձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճև. սարը «դեղին» և սարըլըք «դա-ւուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» և jaunisse «դալուկ» ևն.-Դաղձն «վայրի անանուխ» կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայն-դարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղա-ձայնի պատճառով լ դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեղ (տե՛ս և առանձին)։-Դեղին «դեղին գոյնը». կազմուած է դեղ արմատից՝ -ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ դալար, դալուկն և յաջորդները (տե՛ս և ա-ռանձին).-Դեղբ «դեղին». կազմուածբ ա-ձին).-πեղե, կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դե-ղին», որ յետոյ կորտւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղին. հմմա. պրս. ❇ šaftrang, որ նշանա-կում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս [arabic word] saflalu «ռեղձ», որ ստուգաբանօրէն նշանա-կում է «դեղին սալոր». գրեթէ նոյն բանն է նաև պրս. [arabic word] zardālū «ծիրան», որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տե՛ս և առանձին)։ Դեղձ բառի հին նշանակութիւ-նը յայտնի կերպով ցոյց է տալիս՝ Դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ 3 աճականով և -ան մասնիկով.-Դեղձն «վայ-րի անանուխ». գրականութեան մէջ գործա-ծուած չէ և ենթադրւում է միայն Ղրբ. տէ՛խս-նը ձևից. կազմուած է դեղ արմատիզ ճիշտ այն ձևով՝ ինչպէս կազմուած է դաղձն բա-ռը ղալ արմատից (տե՛ս դաղձն բառի տակ),