to dress, to get ready, to prepare;
to make or get up;
to put in order, to arrange, to dispose, to fit up, to settle;
to provide, to furnish, to garnish, to set off, to deck, to adorn, to embellish, to clothe;
to equip, to arm, to fit out;
to construct.
κατασκευάζω instruo, paro ζεύγνυμι jungo κοσμέω orno. Հանդերձանս իմն առնել. պատրաստել սպասիւք եւ սարօք. կազմել. յարդարել. զարդարել. յօրինել. յարմարել. հոգալ կամ տալ զպէտս եւ զընծայս. յուղարկել ամենայն պիտոյիւք կամ բարեօք. շտկել շտկտել։ սազել.
Որ փառօք հօր հանդերձեալ ես գալ ի դատել. եւ այլն։ (Շար.։)
to prepare oneself, to get ready, to be in readiness, to set about, to fall to, to be about to, on the point of, going to;
to dress, to put on one's clothes, to clothe oneself;
— ի չու, to get ready or prepare for a journey;
—ձեալ էր դարձ առնել ի տուն, he was ready to return, or was on the point of returning home.
Որ փառօք հօր հանդերձեալ ես գալ ի դատել. (եւ այլն։ Շար.։)
ՀԱՆԴԵՐՁԵԱԼ. որպէս կր. Հանդերձել բային. σύνθετος, ἕξαλλος compositus, egregius ἁλλασσόμενος mutatus. Կազմեալ պատրաստեալ յօրինուածով. բաղադրեալ. յարդարուն. զարդարուն. պատուական. փոխանակաւ ագանելի. առատ սրտիւ ընծայեալ.
before, in face, in presence of, in front, opposite;
against;
ի —, ի —դիպէ, ի —դիպոյ or —պոջ, before, in front;
convenient, fit, proper.
Ոչ ունիմ զօրութիւն այսքան շնորհացս հանդէպ օրհնութիւն դնել. (Լմբ. սղ.։)
cf. Հանդիպումն.
Իսկ մարդոյ գլուխ ի հանդիպութիւն երկնից բարձրացեալ ձգեալ կան. (Վեցօր. ՟Թ։)
encounter;
coincidence;
—ումն միմեանց, interview, meeting.
Գայ ի հանդիպումն հզօրին։ Փութա՛ ի հանդիպումն իմ. (Արծր.։)
Իսկ (Պղատ. օրին.)
agonotheta, gymnasiarch, agonistarch;
president or chief of a ceremony, assembly, combat, show;
*expositor, exhibiter.
Հանդիսադիրք մարտիցն փախստեայք լինէին. իբր զօրագլուխք։
companion in an assembly or solemnity;
companion in arms, fellow-soldier, comrade.
Զոր ինչ առ յերկաքանչիւրոցն ոք հանդիսակցաց ասացեալ մակադրիցի. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Վասն սպանման միայն պարտ իցէ վկայել, եւ հանդիսակից լինել. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
Հանդիսանալ ի բարի վարս, կամ ի բարեպաշտութեան վարս, ի պահել զպատուիրանս, կամ ի կեանս կենցաղօգուտս. ի բոլոր բարեկարգութիւնս կամ յոչ ախորժելիսն աստուծոյ, կամ ի տեսութիւն բանիս։ Հանդիսացայց ըստ կարուղութեան իմում։ Հանդիսացայց օրինակաւ իւիք յայտնի կացուցանել. (Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Նչ. եզեկ.։ Առ որս.։ Սարգ.։)
Հանդիսացեալք ընդ երկնայնոցն այսօր տօնեմք. (Շար.։)
cf. Հանդիսադիր.
Որոց հանդիսապետ եւ զօրագլուխ քրիստոս է. (Մաշտ.։)
in a procession, with pomp, gloriously.
Հրապարակաւ. յայտնի եւ երեւելի օրինակաւ կամ բազմութեամբ ժողովոյ. պարակցութեամբ. միաբան։
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
Առաջին արդ հանդիսարան լինիցի մեզ հասարակաց ամենեցուն ... դատել զայնոսիկ՝ որք յայլոց հանդիսարանացն փախչին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
to solemnize, celebrate with pomp or display;
to signalize;
to count, to enumerate;
թատերախաղ —, to play, to act, to perform;
անպարտելի —, to render invincible.
Որ զօր ի մարտ հանդիսացուցանէ։ Զբնական սորա արդարութիւնս հանդիսացոյց առաջի աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ի հանդիսացուցանել եւ համար առնել զօրացն արքունի։ Ի սկիզբն կենցաղոյս հանդիսացոյց յինքեան զդաւիթ ճշմարտեալ. (ՃՃ.։)
pompous, solemn;
public;
combatant, athlete, champion.
Ճգանց եւ հանդիսաւոր աշխատութեանց։ Զմիտսն բարաւոք յօրինել, եւ հանդիսաւոր առաքինութեամբ առ աստուծոյ կացուցանել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Զ։)
to suffer, to support, to sustain;
to last, to endure, to resist;
to be able.
ὐπομένω, φέρω sustineo, fero. (իբր Համ ժուժել, կամ Անդորր ժուժալ) Ժոյժ ունել. համբերել. տանել. տոկալ. որպէս եւ Ուժել. ատակել. բաւել. տեւել. զօրել. կամ մանաւանդ Հանդարտել. բաւական լինել. դիմանալ, կարենալ՝ կրնալ քաշել.
cf. Առեղծուած.
Բառ ռմկ. իբր Առեղծուած. առակ. ... Ի գովելի մասին են յօրինեալքն ի Շնորհալւոյն՝ ոչ սակաւ թուով։ Իսկ ի պարսաւելի մասին ասի.
cf. Հան.
ՀԱՆԻ որ եւ ՀԱՆ, ի. (զոր տեսցես) μάμμη avia. Մայր հօրն կամ մօր. մամ.
Հանին՝ մօրն մայրն է. հայելով յայս բան Նարեկի։
Ի հանոյն իւրոյ մարիամայ։ Բաց ի հանոյ կամ ի մօրէ կամ ի քերց. (ՃՃ.։ Կանոն.։)
cf. Հանճարեղ.
Յարկ եւ փողոց՝ տեղ վաճառոց, գոյր յօրինեալ հանճարաւոր. (Շ. եդես.։)
generally, universally.
ՀԱՆՐԱԲԱՐ γενικῶς generaliter. որ եւ ՀԱՆՐԱՊԷՍ. Հանրականապէս. ընդհանրապէս. առ հասարակ. սեռօրէն. բովանդակօրէն առեալ զամենեսեան կամ զամենայն. բոլորը մէկտեղ.
general, universal.
ՀԱՆՐԱԿԱՆ որ եւ ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ. ὀλικός, καθολικός totalis, universalis. Բոլորական. բոլոր. կաթողիկէ. հանուր. տիեզերական. համօրէն. համայն. հասարակաց.
Հաւաքեցին զհանրական տիեզերս։ Յօրինակ հանրական եկեղեցւոյ։ Հանրական յարութիւն։ Զթուղթսն հանրականս. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Նար. կուս.։ Պրպմ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
to consume, to exhaust, to drain, to render lean, to make languish.
Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն հաշել զբնակիչսն զօրանայ. (Պիտ.։)
to grow thin, to languish, to be consumed, to decay, to pine, to dwindle away.
Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն հաշել զբնակիչսն զօրանայ. (Պիտ.։)
reconciled;
propitious, favourable, friendly, kind, kindly, benevolent;
— առնել, to conciliate, to reconcile;
to render propitious, to propitiate;
— լինել, to be reconciled;
to be propitious, favourable.
Նախատինք եղեւ հզօրին եւ հաշտ բարեկամին. (Համամ առակ.։)
conciliator, reconciler, peace-maker, pacifier;
conciliating, pacifying.
Հաշտարար ընծայ հօր ազգի մարդկան քրիստոս որդի աստուծոյ. (Շար.։)
to be reconciled, to agree, to make peace, to become friends;
մերձ էր արեւն ի —, the sun was about to set.
Ե՛րթ նախ հաշտեա՛ց ընդ եղբօր քում։ Հաշտեցարո՛ւք ընդ աստուծոյ. եւ այլն։ (Տե՛ս եւ ի կր. բայիդ ՀԱՇՏԵՄ։)
in haste, hastily, very soon;
afterwards, next, then, and then, after;
come! now ! well! come on! go! away! make haste! come now! quick!.
Քանզի հապ ի կայսր վնասակար առնէին, եւ մերթ յօրէնսն. (Զքր. կթ.։)
cf. Հապ.
Հապա խօսել սկսան՝ որ եկեալ էին ի թագաւորէ անտի։ Հապա զօրաժողով լինէր ապողոնիսս։ Յառաջ ինքն նահատակեցաւ, հապա զօրքն միագունդ զկնի փողեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 17։ ՟Ժ՟Զ. 6։)
ՀԱ՛ՊԱ (որպէս պ. ապա, էպա ). Իբր Աղէ՛. օ՛ն. կամ ըստ յն. και νύν et nunc. եւ արրդ. արդ. (այլ հասարակօրէն ոչինչ դնի)
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
Տկարացեալքն ի հապճեպ փախստենէն։ Հապճեպ ստիպով ջանայր առ ինքն զզօրս իւր գումարել. (Յհ. կթ.։)
barking, baying.
Սնոտի շանց նմանեցուցանելով՝ վարելոց հաջմամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ջ՟Բ։)
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
Սարմն հաստատի ի կատարեալ հասակի խոտոյ կամ փայտի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Բազում եւ այլ են ազգ խոտոց, որ ոչ ունին ի ծայրս հասակաց իւրեանց սերմանս. (Վեցօր. ՟Ե։)
finely-shaped, tall.
Վերանան ելանեն հասակագեղ երկայնաձիգքն. (Վեցօր. ՟Բ։)
of the same age, coetaneous.
Հասակակից զհասակակից իւր եթէ հարկանիցէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
common, public;
cf. Հասարակ.
Ի հասարակաց հաւանութենէ։ Ի հասարակաց համարուէ։ Վասն օգտի հասարակաց։ Զհասարակաց օգուտ ի մէջ մատուցանել։ Զհասարակաց օդն ձգեցի յիս։ Ըստ հասարակաց հաւատոց։ Վասն մերոյ հասարակաց փրկութեանն։ Էր նոցա մենայն ինչ հասարակաց։ Ունէին զամեայն ինչ հասարակաց եւ այլն։ Քաղաքականն առ քաղաքավարութիւն՝ ո՛չ յատուկ, այլ զհասարակացն դարմանել հարկէ. զի հասարակացն շաղկապէ, եւ յատուկն օձտէ զքաղաքն. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Հասարակաց արարիչ տէր, կամ հասարակաց բնութիւն, օրէնք, բարին, բանտ։ Հասարակաց եղբայրութեանն։ Հասարակաց ժողովրդեանն. (Յճխ.։ Խոսր.։ Նար.։ Լմբ.։ ՃՃ. եւ այլն։)
ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ. մ. κοινῆ, κοινῶς communiter, promiscue. Հասարակաբար. ընդհարնապէս, առհասարակ, կամ հաւասարապէս. միօրինակ. անխտիր.
Հասարակա՛ց է ջատագով՝ հօր եւ որդւոյ. (Աթ. ՟Ը։)
common, general.
Զի մի՛ համարիցս՝ հասարակախառն ինչ բնութեամբ օրինաց (կամ օրինօք բնութեան) ծնեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Ոչ բնաւ նեղութիւն ած ի վերայ, եւ ոչ ամենեւին անդորրութիւն. այլ հասարակախառն երկոքումբք կողմամբք յօրինէր զառաքինութիւնս արդարոցն. (Ոսկ. մտթ. ըստ Ճ։)
moiety;
equator;
զ—աւ գիշերոյ, at midnight.
ՀԱՍԱՐԱԿԱԾ. ἱσημερία aequinoctium. Ծիրն երկնից միջին, ընդ հարաւ եւ ընդ հիւսիս, եւ անցք արեւու ընդ այն ծիր, որով լինին տիւ եւ գիշեր հաւասա. զուգօրութիւն. նիվրուզ տե՛ս եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԾԻՐ.
equinoctial line.
Ծիր հասարակածի, յորում լինի զուգօրութիւն. եւ նոյն ինքն զուգօրութիւնն.
Երկոտասան ժամ է աւուր եւ գիշերոյ. ի հասարակածիր զուգօրէն. (Երզն. մտթ.։)
common, public, general;
ordinary;
communist.
Եւ յայլոց գործոց՝ յառանձնականաց, եւ հասարակականաց պարապումն իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Զուգակշիռ.
Հասարակակշիռ գտանիցի։ Ի հասարակակշիռն կշռոց բերանոյ. (Վեցօր. ՟Ե. ՟Զ։)
equality, parity;
— աւուր, equinox.
ՀԱՍԱՐԱԿԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. ἱσομηρία aequinoctium. որպէս Հասարակաւորութիւն. այսինքն հասարակօրութիւն. որ եւ Զուգաւորութիւն, իմա՛ զուգօրութիւն. այսինքն Հաւասարութիւն տուընջեան եւ գիշերոյ. հասարակած.
Վարդապետք եբրայեցւոց՝ հասարակաւորութիւն տուընջեան եւ գիշերոյ դնեն զօրն զայն (չորրորդ), ասելով՝ եթէ յերկնաք միջակին իսկ էր ստեղծումն լուսաւորաց. (Շիր. զատիկ.։)
to equal, to divide in two parts, in halves;
to share, to part equally, to portion out;
to accomplish;
— զսէրն ընդ ամենեսին, to love impartially, to be large-hearted;
մի —եսցեն զաւուրս իւրեանց, they shall not live out half their days.
Սկսանի հասարակիլ ի վերայ նորա անարգութեան օր կենցաղոյս. (Լմբ. սղ.։ (զի զբան սաղմոսին՝ որ ըստ ՟Ա նշ. թուին ձգել յայս ՟Գ նշ։))
participating equally, partaking, sharing;
equal;
companion, fellow, partner;
—ս առնել, to equalize, to equal, to compare;
to appraise, to estimate;
—ս մեզ արարեր զդոսա, yon have made them equal unto us.
Հասարակորդ առնէ զիւր մարմիւնն իւրոյ աստուածավայելուչ զօրութեան ներգործութեանն։ Հասարակորդ հօր պատուոյն։ Թագաւորական աթոռոյ եւ ծնողին հասարակորդ. (Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
community;
the public;
moiety.
Զյոլովութիւն շահից օրինին աննենգ հասարակութեամբ բաժանելոյ։ Զբարեաց բերել խնդալից կամօք զհասարակութիւն. (Պիտ.։)
of public utility;
the common weal.
Հարկաւոր օրէնք, եւ յոյժ հասարակօգուտ։ Այնք որ զհասարակօգուտն գործեն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
pancratium.
παγκράτιον որ էր Քաջազօր յաղթութիւն ի հնգեակ մրցանս ոլիմպիական խաղուց, մինչեւ անշուշտ հասանել եւ առնուլ զմրցանակն.
happening: lively, clever, intelligent;
— լինել, to arrive, to reach, to attain;
to seize, to take, to catch, to entrap;
to comprehend, to conceive, to penetrate, to discover, to recognize.
Հասու զօրութիւն նորա մինչեւ յանդունդս. (Կոչ. ՟Զ։)
Խօսօղք բազումք յաստուածայնոցն, այլ զօրութեան մտացն ոչ հասուք։ Զայլ ոմն ասելով յոյժ հասու՝ վարդապետ իւր եղեալ. (Խոր.։ ՟Բ. 89։ ՟Գ. 33։ եւ Փարպ.։)
Մարդկօրէն ձեւացուցանէ զբանն, որով հասու կարասցուք լինել. (Խոսր.։)
Անժամանակ ի հօրէ ծնունդն՝ ոչ քննելի մտաց մարդկայնոց, եւ ոչ հասու եղեալ անմարմին եւ երկնաւոր զօրութեանց. (Եղիշ. մկրտ.։)
the arriving, arrival;
cf. Հասողութիւն.
Հասանելն ո՛ր եւ է օրինակաւ.
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
Աշխատութիւն հասուցանել մարդկան։ Զօրս ի ձեռն հասուցանել։ Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր։ Ցաւս յայլոց մարմինս տանջանօք հասուցանէր։ Սաստիկ հարուածս ի վերայ թշնամեացն հասուցանէր։ Ի տեառնէ զարժանի տանջանս ի վերայ չարագործին հասուցելոյ (այսինքն հասուցանելով տեառն, կամ հասուցանելով ըստ յն, ի կողմանէ տեառն։) Անմարդի զերուսաղէմ հրէից հասուցանել (յն. առնել, կամ կացուցանել). եւ այլն։
Զկարակումն մօրից ցամաքէ, եւ զտհաս պտուղս հասուցանէ. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
strong-armed, having large and powerful arms, robust, vigorous, sturdy, stout.
Քաջաբազուկ. զօրաւոր բազկօք. յաղթաբազուկ.
firm, solid, strong;
hard, compact.
Որպէս զաշտարակ մի հաստաբեստ, հզօր եւ անշարժ. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
Ոչ եթէ ի վերայ հաստաբեստ ինչ զօրութեանց հիմունք մաղոցն հաստատեալ իցեն։ Իբրեւ զմորթ հաստաբեստս բառնալ զմեծաբեռն ծանրութիւնն. (Վեցօր. ՟Թ։)
pachydermous.
Իբրեւ զզէն եւ զարդ ունի մարմնոյն զմորթն հաստակաշի. (Վեցօր. ՟Թ։)