copulative, conjunctive.
Շաղկապացն ոմանք ջոկամանք են, եւ ոմանք անջատականք. (ջոկոմանք են՝ որ զմեկնութիւն) (կամ զպատմութիւն եւ զզրոյցս) յանհունս արտաբերեն՝ ջոկոմանել. եւ են այսոքիկ, եւ , այլ, իսկ. (Թր. քեր.։)
to connect, to join.
Յանհունս արտաբերեն՝ ջոկամանալ։ Կամ ի բարին ջոկամանելով , կամ առ չարն զուգակապելով. (Թր. քէր։ Երզն. քեր.։)
mule, he-mule;
մատակ —, mule, she-mule;
մտրուկ ջորւոյ, mule colt.
cf. Յետախաղաց.
Զի մի՛ մեղրն իւրովն յետեւախաղաց խոնաւութեամբն արտաքոյ ամրածածուկ շտեմարանաց ծորեալ ելեալ հեղուցու. (Վեցօր. ՟Ը։)
cf. Երկարաւոր.
Ամենայն ի քարանց պատուականաց չափով յանկոփից կցեալ ընդ միմեանս յերկարաւոր ներքոյ եւ արտաքոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 9։)
foolishly, sillily;
wildly.
Զմթերս գանձուն կենաց յիմարաբար արտաքս հանել. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
remembrance, recollection, memory;
reminiscence, commemoration, mention;
memorial;
monument;
—աց արժանի, worthy of memory, memorable;
— ննջեցելոց, commemoration of the dead;
— սրբոց, Saints' days, commemoration days;
զոհ —ի, sacrifice or oblation in memory of;
հաց —ի, bread for a memorial;
—աց դպիր, amanuensis, secretary;
ի —, in memory of;
առ իմոյ —ի, for my sake, in remembrance of me;
աղօտ —, a confused recollection of;
—աւ, by the memory of;
առ ի —է, in memory of;
as a memorial;
— առնել, to mention, to make mention of;
ածել ի —, to recall, to recall to mind;
to remind of, to recall to the memory of;
պահել զ—, to keep or treasure up the memory of;
պրծանիլ ի յուշոյ —աց, to have forgotten, to have no recollection of, not to recollect more.
ՅԻՇԱՏԱԿ. μνημόσυνον, ἁνάμνησις, μνημεῖον monumentum որպէս memoriale եւ sepulcrum. Յիշելիք. իրք արժանի կամ պարտաւորիչ յիշելոյ. որ եւ ասի ԱՌ Ի ՅԻՇԱՏԱԿԷ. եբր. էզքեարա. պ. եատքեար. (յորմէ յետկար. թէզքէրէ ).
to remember, to recollect, to call to memory;
to mention, to make mention of;
to remind, to put in mind.
Յիշատակեալ զարտասուսն քո։ Ողորմութիւնք քո յիշատակեցան առաջի Աստուծոյ եւ այլն։ Յիշատակելով յիշեա՛ զասացեալն. (Կլիմաք.։)
to conceive;
to be pregnant, to be with child or young, to be in the family way.
Որք յղացեալ ամբարտաւանութեամբ՝ ծնան զամբարիշտ խորհուրդ աշտարակաշինուեանն. (Խոր. ՟Ա. 9։)
to overflow with, to run over;
to gorge or glut oneself, to be filled, satisfied, crammed, stuffed;
to be loaded with, to swim in plenty, to wallow or roll in wealth.
Յղփանայ, եւ ելանէ արտաքս քան զսահմանն. (Յճխ. ՟Է։)
in many ways or manners;
often, many times.
divers, many.
Ճշմարտապէս ի ձեռն եկեղեցւոյ ճանաչի գերաշխարհիկ զօրութեանց՝ յոգնազան Աստուծոյ իմաստութիւնն. (Նիւս. երգ.։)
flowing abundantly.
Յոքնահոսան արտասուաց ելիւք. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
to be tired, weary, fatigued.
ὁλιγοψυχέω (որպէս փոքրոգի լինել). pusillo animo sum, animo deficio կամ fatigor, defatigor. գրի եւ ՅԱՒԳՆԻԼ, ՅՕԳՆԻԼ. ռմկ. հօգնիլ, հոգնիլ. Ի յո՛գն վաստակոց յոգիս ապաստան լինել. խոնջիլ. վաստակիլ. աշխատիլ՝ իբր տկարանալ յաշխատութենէ. կթոտիլ. լքանիլ. պարտասիլ.
more;
much more, in greater number;
often, very frequently, generally.
Իմանալոյն արտաքոյ յոլովագոյն գտանի սկիզբն. (Բրս. իսկզբանէ.։)
Greek;
— լեզու, Greek, the — tongue.
Ἵωνες, Ἔλλην Iones, populus graecus, hellenus. Ազգ հելլենացւոց կամ կռեդաց՝ ի յաւանայ կամ ի յովանայ յաբեթեան. ըստ արտաքնոց՝ ի Յովնայ յորդւոյ քսութիւն որդւոյ հելլենի. եւ առանձինն՝ Որ իցէ ի յովանիայ գաւառէ. եանիացի. եանեալը, եունան, եունանի. հոռոմ. ուրում, րում , այսինքն հռովմայեցի՝ ըստ որում անկեալ ընդ կայսերութեամբ Հռովմայ. վասն որոյ եւ ի գիրս. Ագաթ. կայսրն հռովմայ կոչի թագաւոր կամ իշխան յունաց. Տե՛ս բռ. յտկ. ան։
wicked, bad, defective, paltry, wretched, low, vile, sorry;
unseemly, detestable.
Յոռեացն եւ անպիտանեաց։ Զյոռի յոռին արտաքս ընկեցին։ Որք մեծամեծ վաստակս կրեցին յանձինս, ի փոքունսն յոռի գտան. (Ոսկ. մտթ.։)
abundant, copious;
plentiful, overflowing, superabundant.
Յորդ եւ առատ արտասուս հեղուին։ Յորդ արտասուք մարդկանն ի գութ մեծ ածին զԱստուածն մարդացեալ. (Եղիշ. ՟Ը։ Մամբր.։)
flowing abundantly, copious, abundant.
Արիւնն իբրեւ զյորդաբուղխ առու հոսէր։ Խնդրէին յորդաբուղխ արտասուօք. (Ճ. ՟Բ.։)
Ո՞ր աղբիւրք այնպէս յորդաբուղխ բղխեցին, որպէս նորա աչքն զարտասուսն. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Յորդաբուղխ.
Յորդահոս անձրեւ, անձրեւք. աղբիւր. վտակ. գետ։ Գետն Աստուծոյ յերկնից յորդահոս իջիւք զտիեզերս արբուցանէ։ Յորդահոս արտասուօք. (Կոչ. ՟Դ։ Մամբր.։ Արծր. ՟Ա. 1։ Գանձրն.։ Պետր. սիւն.։ Շար.։ եւ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Սիրալիր համբուրիւ ընդ արտասուաց յորդահոսանց (յորահոսանաց, կամ յորահոսաց) ողջոյն եղբարցն տուեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
cf. Յորդաբուղխ;
—հոսանք or —հոսք, flood or overflow of waters, torrent.
Յորդահոս անձրեւ, անձրեւք. աղբիւր. վտակ. գետ։ Գետն Աստուծոյ յերկնից յորդահոս իջիւք զտիեզերս արբուցանէ։ Յորդահոս արտասուօք. (Կոչ. ՟Դ։ Մամբր.։ Արծր. ՟Ա. 1։ Գանձրն.։ Պետր. սիւն.։ Շար.։ եւ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Սիրալիր համբուրիւ ընդ արտասուաց յորդահոսանց (յորդահոսանաց, կամ յորդահոսաց) ողջոյն եղբարցն տուեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
superabundant, very copious;
abundantly, in large quantities, much, in torrents.
Յորդառատ արտասուք. (Եղիշ.։ Արծր.։ Շար.։)
Յորդառատ եհեղ զարտասուսն։ Յորդառատ զգետս արտասուացն հեղհեղէ։ Ի յորդառատ բղխելոյն զարմտեացն լիութիւն. (Ճ. ՟Գ.։ Լմբ. պտրգ.։ Պիտ.։)
to cause to abound or flow in abundance, to deluge with, to pour out abundantly;
to augment, to increase;
to be full of, to abound, to superabound, to stream or flow copiously;
to overflow, to run over;
to flood;
to be gorged with, to swim in abundance;
— զափամբք, to overflow, to rise above the banks.
Յաղօթելն քաղցրանան միտք, մինչ ի թնդմանէ սրտին յորդեն արտասուք. (Մեկն. ղկ.։)
boiling, foaming;
agitated, furious, turbulent.
Հուրն՝ արտաքոյ բնութեան յորձնեռանդն զջուրն կացուցանէ։ Եւ ծովն յորձնեռանդն եղեալ ցամաքի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
cf. Յորջորջանք.
appellation, name, denomination, title;
անուն —անաց, surname;
—անօք, by name only, nominally.
to cause to become idle, slothful, indifferent, to enervate, to demoralize.
Յուլացուցանել, հպարտացուցանել, եւ բարձրացուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
transport, expedition;
— երթալ, լինել, to accompany, to attend, to escort, to convoy.
to accompany, to attend on, to escort;
to lead, to conduct, to guide;
to send, to expedite, to despatch, to forward;
to perform the funeral obsequies.
Աբրահամ երթայր ընդ նոսա՝ յուղարկելով զնոսա։ Յուղարկեսցին նոքա խաղաղութեամբ յերկիրն Հրէաստանի։ Յուղարկեցին զնա ի նաւ անդր։ Յուղարկեալ զմեզ ամենեցուն հանդերձ կանամբք եւ որդւովք մինչեւ արտաքոյ քաղաքին.եւ այլն։
articulated, articular;
articulated, uttered;
well expressed, well turned, harmonious.
ՅՕԴԱՒՈՐ. ἑνάρθρος articulatus. Բարբառեալ ձեւաւոր հնչմամբ. յարմարաւոր յօդմամբ ձայնաւոր եւ բաղաձայն տառից արտաբերեալ ընդ բերանն. նշանական. որոշեալ.
cf. Յօժարիմ;
cf. Յօժարեցուցանեմ.
Իշխանութիւնքն բազում ինչ արտաքոյ կամացն Աստուծոյ յօժարեցուցանեն գործել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
to dispose, to incline, to excite, to inspire with inclination, to raise a desire or a passion for, to interest, to induce, to invite, to persuade.
Իշխանութիւնքն բազում ինչ արտաքոյ կամացն Աստուծոյ յօժարեցուցանեն գործել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
Յունից (կամ յօնից) դարեւանդաց։ Յունիցն նրբենից ի մի կից կամար։ Մեծութեան յունիցն, եւ շարժութեան հերացն։ Յունքն եւ բիբքն թիւրեալ յարտասուացն. (Խոր. ՟Բ. 39։ Նար. տաղ.։ Նոննոս.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
having joined eyebrows;
— լինել, to knit the brow;
— ճօճ, knitting the brows nervously.
Ի միմեանս դարձեալք արտասուալից աչօք, յօնակից լեալ վշտօք վարատեալ ոչխարին, ողբային. (Սիսիան.։)
to fashion, to adapt, to fit to, to adjust;
to arrange, to dispose, to organize;
to get ready, to prepare, to provide with, to furnish, to order;
to form, to trim, to adorn, to embellish;
to compose, to write;
to make, to construct, to build;
— պարս, to dance;
— երգս, նուագս, to sing, to modulate, to tune;
թատրոնական քերթուածս —, to write a dramatic composition.
Յօրինել զարտախուրակ. զգլուխ զարդու իւրով. զհացն ի վերայ սեղանոյ. խորտիկս. զպէտս. զբան ի դատաստանի։ Ի բարութեան արդարոց յօրինի քաղաք։ Յօրինեցաւ գործն ի տանն Տեառն. եւ այլն։
chief-physician.
Գաղիանոսի նախաբժիշկն։ Ի ճարտարութենէ նախաբժշկացն՝ գալիանոսի եւ հիբոկրատեայ։ Ուսաւ զամենայն փիլիսոփայութիւնս, նոյնպէս եւ զնախաբժշկացն. (Ճ. ՟Բ.։ Հ. հոկտ. ՟Ժ՟Ը.։ Հ. փետր. ՟Զ.։ Ճ. ՟Գ.։)
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
author, inventor.
Յառաջ քան զլինել մարդկան, սկիզբն մեղաց՝ ամբարտաւանութիւնն եղեւ ի կամակոր մտաց նախագիւտ դիւին, որով եւ ինքն անկաւ. (Վրք. հց. ձ։)
to set over, to put above, to promote;
to prefer, to give the preference to, to esteem more.
Նախադասէր ի մարտակցութիւն զտիւռեւս. (Նոննոս.։)
discerning.
entrance-door, portal;
vestibule;
commencement.
ՆԱԽԱԴՈՒՌՆ կամ նախադուրք. πρόθυρον , προπύλαιον, -λον vestibulum, limen. Առաջին դուռն արտաքին. դուրք դրաց. նախկին մուտք (տան, եւ իրաց). որ եւ Դրանդիրք դրան, Աղիւսադուռն. եւ Միջավայրն ի մէջն երկուց դրանց. սրահ. գաւիթ. դրսի՝ առջի մեծ դուռը, եւ բակ. ավլու. մէյտան.
cf. Կանխաձայն.
Արձակեաց արգանդն զոր ունէր. արտաքս անկաւ ի կենցաղս, նախաձայն ելաց. (Մաշկ.։)
to manifest previously.
ancient history.
Նախկին եւ հին պատմութիւն՝ ըստ սուրբ գրոց եւ արտաքնոց.
cf. Նախապատուար.
προτείχισμα antemurale, propugnaculum. Առաջին պարիսպ՝ արտաքին. պատուար. աշտարակ. մարտկոց.
priority.
Զնախաւորութիւն երկուց ազգացն Սեմայ եւ զՔամայ արտասանեալ համառօտեցաք. (Սամ. երէց.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
Նախկինն է նախերգանն, եւ երկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն։ Անդուստ իսկ ի նախերգանէն պորփիւրի, որ սկսանի, ելոյր հարկաւորի քրիսաւորիէ։ Ի նախերգանի նորին շարագրութեան. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
cf. Առաջին.
Կրկին պատուհասից պարտապան իցէ միոյ իսկ եւ յաստուածոցն՝ եւ նախկոյ, եւ երկրորդում ի ձեռն օրինաց. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
Ընդ վայրագնացաց նահանջ, որք արտաքոյ շրջին օրինացն տեառն, լծընկէց եւ հակառակ խրատուց ... սանձին. (Շ. անդ։)
agonotheta, athlotheta.
ἁγωνοθέτης, ἁγωνάρχος, ἁθλοθέτης , ἁθλοθέτηρ agonotheta, certaminum arbiter, numerarius. որ եւ ՃԳՆԱԴԻՐ. Մարտադիր. հանդիսադիր, վերակացու մրցանաց եւ տուօղ զյաղթանակ եւ զպսակ.