cf. Սալամանդր.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
bearing or producing eaves, frondiferous.
Սաղարթաբեր ծառովք ծաղկէր, առատագոյն տպղաւէտէր. (Շ. եդես.։)
salmodic;
—ք, psalms.
այսորիկ սաղմոսականք մեծին դաւթայ՝ գերագոյն քան զբոլոր մարգարէիցն դասու. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
cf. Սաղմոսասաց.
Սաղմոսանուագ երգոյն, կամ երգով. (Նար. խչ.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Սաղմոսերգու.
Յառաջագոյն օրհնէր սաղոսերգիչն (դաւիթ). (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
anise, dill;
fennel;
— վայրենի or ծովային, samphire, crithmum.
ἅνεθον anethum. իտ. aneto. (լծ. Անիսոն. զոր տեսցես). եւ μάραθρον marathrum, foeniculum. իտ. finocchio. Բանջար նրբաթել տերեւոք, անուշահոտ եւ կծուահամ, ջերմ եւ համեմիչ. է որ բարձրագոյն բուսեալ, եւ է որ ցածագոյն։ Առաջինն կոչի ռմկ. ռազիյանէ, ռէզինէ, պատեանէ, շիթ. յն. անիթօն. եւ երկրորդն՝ տուրագ օթու, տարաղ օթու, շիւրէք՝ չէօրէկ օթու. յն. մա՛ռաթրօն.
sable;
— or սամուրենի, cf. Սամուրենի.
ռմկ. սամուր. լտ. mus ponticus. իտ. zibellino. Չորքոտանի նման աքիսի եւ կուզի ( ... ) սեւագոյն փայլուն մորթով. մանաւանդ Մորթն նորա ազնիւ, իբր սամուրենի. սամուր քիւրք.
cf. Տիտանիմ.
Ռատնագոյն յայսմ եռափա ախորժեմ տիտանիլ (կամ տիտանելԷ, յարտեւանալ եւ ընձեռել զկրթմունս՝ ոլոմպիական մրցանակ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
to be gigantic.
Ռատնագոյն յայսմ եռափա ախորժեմ տիտանիլ (կամ տիտանելԷ, յարտեւանալ եւ ընձեռել զկրթմունս՝ ոլոմպիական մրցանակ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
the blessed Virgin;
mistress or lady;
քաղաք —, capital.
Նախկին եւ երիցագոյն հոգին քան զմարմինն իբրու զտիրուհի. (Պղատ. տիմ.։)
age, years, time of life;
century;
— մանկութեան, infancy, tender age, first period of life;
անլիութիւն տիոց, immaturity, unripe age;
— ծերութեան, old age;
ի տղայ տիոց, անդստին յառաջին տիոցն, from one's infancy;
from one's boyish or girlish days, from boyhood or girlhood;
ի մատաղ or ի մանուկ տիոց, from one's earliest years;
ի հասակ եւ ի տիս հասեալ, grown up;
ի կատարեալ տիս հասեալ, arrived at years of discretion;
յերեքտասանամեան տի, thirteen years old;
մանկագոյն տիովք, young, in infancy;
ի նոյն տիս հասակաց, հաւասար տիօք, of the same age, coetaneous;
cf. Մատաղ.
to grieve, to fret, to be afflicted, sorry, to deplore, to bewail;
to be in mourning for.
Զի եւ պօղոս առաքեալ ի նմին տխատի եւ զղջանայ, զսոյն սգայ։ Մեղանչեմք, եւ չտխատիմք։ Եթէ տխատիցի (հոգին), քան զսարդիոստայն անօսրագոյն եւ կնատագոյն գործէ (զմարմինն). (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.
Ի թմբրական գինւոյն հրաժարեցուցէ՛ք զտխեղծսն եւ զհիւանդացեալսն ոգւով զընկերսն։ Մարմնոյն արգասեօք տխեղծ։ Ի բա՛ց մերժեցէ՛ք զբան տգեղ եւ տխեղծ։ Ցանկալի էր մանուկն, ոչ տխեղծ ինչ, ոչ տգոյն. (Փարպ.։ Պիտ.։ Ճշ.։ Ոսկ. եբր.։)
imperfection;
deformity;
infancy, youth.
Եւ թերեւս մարմնոյս անարգասի տխեղծութիւն՝ փոքրագոյն է ասել՝ վասն հոգեւոր իրացն՝ խազմութեամբ. (Պիտ.։)
cf. Տխրալից.
- ՏԽՐԱԼԻ ՏԽՐԱԼԻՑ. Լի կամ լ ցեալ տխրութեամբ. եւ Արժանի տխրութեան. տխրեցուցիչ. տխրագոյն. սգալի. սգալից.
Սեաւք խոշորագոյնք եւ յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին։ Մաքրել հոգւոյն ջուրբք զտխրալի նսեմութիւն ախտից. (Արծր. ՟Դ. 12։ Շ. մտթ.։)
full of sadness or affliction, greatly dejected, oppressed with sorrow.
- ՏԽՐԱԼԻ ՏԽՐԱԼԻՑ. Լի կամ լ ցեալ տխրութեամբ. եւ Արժանի տխրութեան. տխրեցուցիչ. տխրագոյն. սգալի. սգալից.
Սեաւք խոշորագոյնք եւ յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին։ Մաքրել հոգւոյն ջուրբք զտխրալի նսեմութիւն ախտից. (Արծր. ՟Դ. 12։ Շ. մտթ.։)
sad, dreary, grievous, doleful, mournful.
Բարձցէ զսուգն տխրական։ Խաւար տխրական։ Ի տխրական տեղիս։ Բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր։ Տխրական տրտմութեամբ եւ դառնութեամբ սրտի։ Վասն որոյ զգոյն ըզտխրական՝ սեաւ ըզգեստիդ ի յանձնէդ հան. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Է։ Խոր. ՟Գ. 68։ Յհ. կթ.։ Շ. թղթ. մխիթ.։)
sadness, sorrow, melancholy.
Զհառաչ հոգւոյ, եւ զտխրականութիւն երեսաց։ Կապտեցելոյ ողորմելի տխրականութեամբ ի փչմանէ բարձրագոյն շնորհին. (Նար. ՟Ի. ՟Ղ՟Գ։)
low, hollow, intrenched.
(իբր տակուտ, յատակուտ) Ցած. զնստագոյն. խոր.
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
Տհաս եւ անկիրթ ոգի։ Վարդապետքն ուսմամբ զտհաս հոգիսն առնեն այր կատարեալ։ Որոց իբրեւ հասնոց տուան օրէնքն. արդ զի մի՛ տհասքն օտար համարեսցին ինքեանց զօրէնսն եւ այլն։ Յիսուս քրիստոս յառաջագոյն օրինակաւ ծանուցեալ եղեւ տհասից. (Լմբ. առակ.։ Ուռպ.։ Նախ. օրին.։ Մխ. ապար.։)
cf. Տղայաբարու.
ՏՂԱՅԱԲԱՐՈՅ կամ ՏՂԱՅԱԲԱՐՈՒ νηπιωδέστερος (որ եւ տղայագոյն) Ունօղ զբարս տղայոց. մանկաբարոյ. պարզամիտ. խակամիտ. տխմար. տգէտ. տղայ. եւ Տղայական.
living, dwelling in the dirt or mud.
Ի ներքսագոյնսն գայռս թաւալեցան տղմաբնակք զեռունքն. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Տղմակերպ.
մեղօք տղմատիպ կենցաղոյս։ Ի թանձրագոյն մարմնոյս տղմատիպ ոչ գարշիցին։ Տղմատիպ տաղտկալի։ Տղմատիպ անվարժիցն. Ի փոփոխական եւ ի դառն տղմատիպ (աշխարհիս) մեղկեալ։ Մեղկումն եւ տղմատիպ ստորաքարշումն. (Մագ.։)
paleness, wanness;
cf. Մոյն.
Զմոյնսն ի տմունութիւն փոխեն, եւ զգոյնսն ի տգունութիւն. (Պիտ.։)
to cultivate, to plant.
Դու որթն իմանալի՝ յառաջագոյն տնկագործեալ. (Մագ. ոտ. խաչի.։)
economical, administrative;
relating to the incarnation of our Lord;
— տեղիք, the Holy Land.
Նաեւ այս իսկ տնօրինական էր. զի ոչինչ մեծ վարկանէր զմեռանելն փութով վասն մեծագոյն շահի քարոզութեանն. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Տնտեսեմ;
to dispose;
to dispense with, to exempt from;
— բարւօք զկեանս, to lead a more regular life;
cf. Մարդանամ.
Զլաւագոյն նոցա զօգուտն տնօրինէր։ Զփրկութիւն անձինն ի նմանէ տնօրինեալ հոգայր։ Զայս տնօրինէր բարի արուեստաւորն։ Զի թէ տնօրինեսցէ աստուած խօսել մեզ առ միմեանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Շ. թղթ.։)
cf. Տոկ.
Տոկուն կապով հաստատագոյն եւ հարստագոյն պնդեսցին։ Բարեբաստիկք են, առ որս փոփոխեալ լինի ազգն տոկուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 133. 134։)
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
Յոլովք եւ մեծամեծք լինին կռիւք յաղագս ի տոհմոն պատուոց. քանզի տոհմական պատերազմ իբրու զի չարագոյն են քան զօտարականաց. (Փիլ. լին. ՟Բ. 60։)
to thread, to string;
to arrange, to place or put in order, to classify;
to draw up, to range, to marshal, to array;
to write, to compose.
Բազում ինչ զառանցելոց առասպելս տողեն։ Առ որս ոչ են մեզ յերկնագոյնս տողել բանս ... Զի մի՛ տողեալ երկայնեցից զպատմութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սեբեր.։)
dragon-voiced.
Ունօղ կամ ունելով զձայն վիշապի. շչմամբ հանգոյն օձի.
dragon-breathed.
Հանգոյն վիշապի շնչօղ՝ շչօղ. օձաշունչ. վիշապաձայն.
cf. Վիրաւոր.
Վիրածն յորժամ տեսանիցէ զբժիշկն, զի կտրել զվէրսն կամիցի, ահագին համարի։ Մի՛տ դիր այնոցիկ՝ որք անձանց մեղացն զգայցեն, զիա՛րդ քան զվիրածսն դառնագոյնս պաղատին. (Սեբեր. ՟Թ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
cf. Վիրաւորեմ.
Ծանրագոյն վիրեաց, եւ կոտորեաց չար զամենայն զօրս հռոմայեցոցն։ Զիրեարս վիրէին, այսինքն թրատէլին. (Մարթին.։)
clear, pure, clean;
— ջուր, limpid, crystal, pellucid water.
Լուսինն վճիտ երեւեսցի։ Ջահաւորէ վճիտ եւ մաքուր լուսով։ Վճիտ իմն միտս։ Մաքրագոյնս եւ վճիտս խոկան յարմարել. (Շիր.։ Խոր. վրդվռ.։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ա։)
to hurt, to iujure, to prejudice, to damage, to bring loss or harm, to offend, to wrong, to shock, to wound;
— միմեանց, to injure one another.
Ոչինչ վնասեաց նմա։ Վնասեցէ ինչ ընկերի իւրում։ Զվնասն՝ զոր վնասեաց (ումեք)։ Անմտաց անցեալ առ նոքօք՝ վնասեցան։ Վնասեցան առ ի չճանաչելոյ զբարիս։ Եւ զի ոչ վնասէին յառաջագոյն զրկեալքն՝ գոհանային։ Իբրեւ գաւով ինչ ի նմանէ կամ ի հրէից անտի զայրն վնասեալ։ Մի՛ վնասէ՛ք երկրի, մի՛ ծովու, մի՛ ծառոց.եւ այլն։
Որքան սաստկագոյն եւ հաւաստի տեսանել ոք կամիցի (զարեգակն), այնքան զզգայութիւնսն վնասէ. (Առ որս. ՟Բ։)
sympathy, compassion, commiseration, condolence.
Ողորմելիք հիւանդութեամբ, վշտակցութեամբ ողորմագոյնք։ Որ առ մարդկային բնութիւնս վշտակցութիւն օրինագրեաց. (Ածաբ. աղք.։)
sufferance, patience;
maceration, mortification.
Անդստին ի տղայութենէ խոկան կրթին ի վշտամբերութիւն. Զառ ի նմանէ ի վայր մնացեալսն ի մերումս լնլով մարմնի վշտամբերութիւնս։ Ի դառնագոյն վշտամբերութենէն նեխէին վէրքն. (Եղիշ. միանձն.։ Յհ. իմ. ատ.։ Խոսր.։)
to suffer, to endure, to bear;
to be sad, afflicted, to sorrow, to mourn, to be deeply grieved, to have one's heart full of affliction, to fret for;
to be offended, vexed, irritated.
Եւ եղեւ ի վշտանալն նորա ի ծննդեանն։ Վշտանայցէ ոք ի ձէնջ, յաղօթս կայցէ։ Ի սասակագոյն վշտանալոյն մերոյ. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 17. Յկ. ՟Ե. 13։ Գծ. ՟Ի՟Է. 18։)
to cause displeasure, to sadden, to offend, to afflict, to grief, to plague, to discompose, to vex, to torment.
Զի եւ միոյ աւուր հոգքն կարեն վշտացուցանել (զ)մեզ։ Դիւրագոյն է ոչն անկանիլ, քան թէ անկեալ՝ վշտացուցանիցէ զինքն յառնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
sublime in thought, sublime genius;
high-hearted.
Տեառն իմոյ գերահռչակելոյ եւ վսեմախոհ դատաւորի բազմասցի ողջոյն։ Վստահանալով ի քո վսեմախոհ գիտութիւնիդ, տալով պատճառս՝ իմաստնոյդ, զի իմաստնագոյն եւս լիցիս. (Ճ. ՟Ա.։ Արշ.։)
cf. Վսեմ.
ՎՍԵՄԱԿԱՆ կամ ՎՍԱՄԱԿԱՆ. ἰερός sacer, sacerdotalis ἰερότατος augustissimus. Վսեմ. վեհ. վեհական. բարձրապատիւ. գերագոյն. ծայրացեալ. երկնային. սրբազան, քահանայական.
Քով վսամական եւ վեհագոյն զօրութեամբդ։ Անան. (եկեղ։)
sublimely, eminently, excellently.
Վսեմ օրինակաւ. եւ Վսեմական. ծայրագոյն.
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
Ընդ այսքանեաց գործօղ նորագոյն լեալ վրիժուց երագագոյն եւ նորանշան ինչ օրէն է կարկառել պատուհաս. (Պիտ.։)
cf. Վրէժխնդիր;
defensive weapon;
means of defence;
—ք կնճի, razors;
—ք փղի, tusks of an elephant.
Զդիր եղջերագեղ վրիժակացն (արջառոյ)։ Հեռագոյն վրիժակօք նետաձգութեանն կարծիս տալ անարութեան։ Սրովն եւ այլովք պատերազմական գործւեօք ոչ կարէր համարձակութիւն բերել զվրիժակն. (Պիտ.։)
the thirty first letter of the alphabet, and the twenty fifth of the consonants;
four thousand, four thousandth.
Տ. Ի մէջ բառից տայ զսաստկիութիւն նշանակութեան հանգոյն մասնկանս, ոտ, ուտ. զոր օրինակ Բեկանել, բեկտել. փեռեկել. փեռեկտել. նողկալ. նողկտալ. քակել. քակտել. ոլորք. ոլորտք. եզերք. եզերտք։
Տիւն տայ ասել բան ծայրագոյն՝ վասն բանին իմանալոյն, Տեառն փառաց խոնարհելոյն, մինչեւ խաչի համբերելոյն։ Տիւնըն տերանց եւ իշխանաց՝ խրատ ընծայէ իմաստութեանց, թէ մի՛ սիրէք ժողովել գանձ, այլ ժողով բարի արանց. (Շ. այբուբ.։)
cogent, urgent, violent, acute, sharp.
Ցաւ՝ մարմնոյն պատերազմող է եւ տագնապիչ։ Հեշտութեանցն, որ կարի իմն սաստկագոյն տագնապիչ է բնութեանս. (Սարգ. յկ. ՟Գ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
by little and little, by slow degrees, insensibly;
yet, still;
— little by little, slowly, by degrees.
Եւ յայնժամ տակաւ երկիւղ է ի խորշակէ։ Ոչ էր տակաւ անդ նշանս արարեալ։ Այլ նա թանձրագոյն եւս տակաւ կայր եւ մնայր։ Եւ տակաւ յերկբայս էր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17. 22. 24. 34։)
cf. Տաղտկալից.
Հրամանն յոյժ ծանրագոյն եւ տաղտկալից էր։ Զբարեկեցութեան կեանսն ... զծանր եւ զտաղտկալիցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 28։)
displeasing, disgusting, tiresome, fastidious, loathsome.
Հրամանն յոյժ ծանրագոյն եւ տաղտկալից էր։ Զբարեկեցութեան կեանսն ... զծանր եւ զտաղտկալիցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 28։)