to hiss;
cf. Փքանամ.
ՓՔԱՄ կամ ՓՔԱՆԱՄ ացայ կամ ացի, ա՛ կամ ացի՛ր, ացեալ. չ. φυσάω, -ομαι, πνέω flo, spiro, inflor, tumeo fastu μέγα φρωνέω altum sapio, magnus gero spiritus. Իբրու փքով լի լինել. որպէս փուք երեւել, եւ ի դուրս տալ զփուք. փչել. շնչել. ուռնուլ. դիզանա. փրփրիլ. հպարտանալ. ամբարտաւանիլ. սոնքալ, սիգալ. գոռալ. գոռոզանալ. մեծամեծս կոտորել. քամիով լցուիլ, ուռեցուորիլ.
Մեծամեծս փքայր ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան իւրոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 4։)
Փքացեալն, որ է ամբարտաւան. (Բրս. հց.։)
to swell, to be swollen;
to be puffed up, elated, to grow proud, to be swollen with pride, to take a pride in one's successes, to be bloated with pride and presumption.
ՓՔԱՄ կամ ՓՔԱՆԱՄ φυσάω, -ομαι , πνέω flo, spiro, inflor, tumeo fastu μέγα φρωνέω altum sapio, magnus gero spiritus. Իբրու փքով լի լինել. որպէս փուք երեւել, եւ ի դուրս տալ զփուք. փչել. շնչել. ուռնուլ. դիզանա. փրփրիլ. հպարտանալ. ամբարտաւանիլ. սոնքալ, սիգալ. գոռալ. գոռոզանալ. մեծամեծս կոտորել. քամիով լցուիլ, ուռեցուորիլ.
Մեծամեծս փքայր ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան իւրոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 4։)
Փքացեալն, որ է ամբարտաւան. (Բրս. հց.։)
cf. Փքացումն.
Պատճառս ամբարտաւանութեան եւ փքանաց առնել. (Բրս. թղթ.։)
Հպարտացեալ մեծամեծ փքանօք դայր ի դվին. (Ուռպ.։)
Ուռուցիկ փքացումն թեթեւամտութեան։ Յաշտարակն բարձրացայ փքացման։ Ատել զփքացումն եւ ղամբարտաւանութիւն. (Խոսր.։ Սկեւռ. աղ.։ Վրք. ոսկ.։)
swelling, inflation;
puffiness, wind, pride, vanity.
Պատճառս ամբարտաւանութեան եւ փքանաց առնել. (Բրս. թղթ.։)
Հպարտացեալ մեծամեծ փքանօք դայր ի դվին. (Ուռպ.։)
Ուռուցիկ փքացումն թեթեւամտութեան։ Յաշտարակն բարձրացայ փքացման։ Ատել զփքացումն եւ ղամբարտաւանութիւն. (Խոսր.։ Սկեւռ. աղ.։ Վրք. ոսկ.։)
cf. Փքանք.
Թոյլ փքմամբք համբարձեալք։ Սուտ եւ ստուերք լինի նոցա ամենայն փքումն ամբարտաւանութեան. (Փիլ. լիւս.։ Լմբ. սղ.։)
cf. Քակտումն.
Հակառակամարտացն քակտումն։ ի քակտումն երիցագունին պատուոյ։ Ի քակտումն հակառակորդացն զօրութեան. (Փիլ.։)
dissolution, decomposition, separation, rupture, destruction, total ruin.
Հակառակամարտացն քակտումն։ ի քակտումն երիցագունին պատուոյ։ Ի քակտումն հակառակորդացն զօրութեան. (Փիլ.։)
Անպէտ բարբանջումն եցոյց զարտաքին ուսմանսն. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Ե.։)
Բարեկամք եւ բարիասացք հպարտաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ընդ դժնեայ եւ բաւական ճարտասանացն զինքն ձգտեցուսցէ. (Պիտ.։)
Գետք հանդարտահետք ... գարնանագուշակք. (Նար. առաք.։)
Դաւաճանօղ եւ զկծեցուցիչ եւ ամբարտաւանագոյն գազան լինիցի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Կացեալ ի վերայ ծնկաց իւրոց՝ թախծալից զղջմամբ, եւ արտասուօք դնէր աղերս ամենահաստիչ փրկչին. (Կաղանկտ.։)
Թո՛ղ մեզ զպարտիս մեր, որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց։ Թողցես դոցա զյանցանս եւ զմեղս իւրեանց։ Թողէ՛ք, եւ թողցի ձեզ.եւ այլն։
ԹՈՂ. իբր նխ. հանդերձ խնդրով. ἑκτός sine, praeter, extra, relictis, exeptis Թանց. թո՛ղ ա՛նց. առանց. բաց ի. ուրոյն. արտաքոյ. արտաքս հանելով կամ թողլով. թո՛ղ, մէկ դի՛ դիր, դուրս, ի զատ.
Լինի երբեմն որ առանց ջանի իւրովի գայ զղջումն, եւ լինի՝ որ բազում ջանիւ ոչ կարես արտասուել. (Անան. զղջ.։)
Անիրաւ՝ ինչ կամ ոք. եւ արտաքոյ իրաւանց դատաստանի. յանիրաւի. նահագ.
Յորժամ ասիցեմք՝ աստուածայինս ննջումն գոլ՝ զարտաքս անջատումն Աստուծոյ եւ զանկցորդութիւնն ի նախախնամելոցս (նշանակեմք). (Դիոն. թղթ.։)
Անպարտ կամ անպարտականն գոլ. անմեղութիւն. եւ ասելն՝ քաւեալ եմ ես.
Զանպարտութիւն իւր մատնեաց փոխանակ պարտաւորաց. (Մծբ. ՟Բ։)
Մարդիկ աշխարհի. արտաքինք.
Աջողակ կամ ճարտար ձեռօք. աջող.
ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵՄ. չ. կամ ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԻՄ. ձ. ἑνθουσιάζω, ἑπιθειάζω divino, fanatico furore ago, limphor Աստուածազգեստ լինել. լինել իբրեւ ի հիացման. յափշտակիլ հոգւո. մարգարէանալ. արտաքոյ ելանել անձին. կոկոզանա. մոլիլ. մոլեգնիլ.
Բոյս ատոքահատ, պարարտացեալ անփուտ ցորենոյ. (Թէսփիլ. ՟Խ մկ։)
Պարտական արեան. արիւնահեղ.
Արեգակնական արտափայլութիւն. (Ճ. ՟Բ.։)
ἑπιτεχνόομαι fabrico, molior Ըստ արուեստի եւ ճարտարութեամբ գործել, կազմել. յօրինել.
τερατουργία opus prodigiosum Գործ ճարտար կամ հիացուցիչ.
որ եւ ԱՐՏՕՍՐԱԹՈՐ. ԱՐՏՕՍՐԱԾԻՆ. ԱՐՏՕՍՐԱՀԵՂ. ԱՐՏՕՍՐԱՀՈՍ. Որ բղխէ զարտօսր. ուր իցէ հեղումն արտասուաց.
Աստօսրալիր ողբովք. (Եղիշ. ՟Ա. (այլ ձ. արտասուալից)։)
scratch;
scraping, rasping.
Որպէս մորէգործք, որք արտաքոյ եւ ներքոյ քերուածովք զմորթն սրբեն. (Երզն. քեր.։)
Քերեսցեն զտունն, եւ հեղցեն զքերուածն արտաքոյ քաղաքին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 41. յն. զհող, կամ զփոշի ի բացքերեալ։)
winking, blinking of the eye;
twinkling, trice.
Զի թէ քթթումն մի ականլ ժամանակ ասի, ո՞րչափ եւս արտաբերութիւն բանին լեզուաւն. (Երզն. քեր.)
Գոգցես խրոխտական իմն կարծեօքն եւ ձեւով մարմնոյն այսպէս ցուցանէր զինքն ամբարտաւանութեամբ լի փքացեալ. (Պիտ.։)
Ի մէջ խրոխտականաց ձիոց անմաքրից որոջս հանդարտաբարս։ Սատակեցին խրոխտականացն խիստ յարձակմունք. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Ղ։)
ԽՕՍՕՂ. εὕλαλος bene loquens, eloquens. Քաջախօս. յստակախօս. ճարտար ի խօսս.
Քանզի է ճշմարտապէս ի վերուստ, եւ խօսող տատրակ. (Մեկն. ղեւտ.։)
եւ չ. ՀԱՅԹՀԱՅԹԵՄ կամ ՀԱՅԹԱՅԹԵՄ. իբրու ἑπινοέω excogito κατασκευάζω struo եւ այլն. Հնարիլ. հնարել. ճարտարել. պաճարել. ջանալ. դարման դտանել. նիւթել, (իբր հիւթիւթել, եւ սեթեւեթել) կցկցել. կրկտել. ճարել, ճարճարակ ընել, դատիլ.
Այս այր հանդիպի արտաշիսի ի մարս. (Խոր. ՟Բ. 57։)
Յորժամ ուռկան արկանիցի, ձուկնն հարթնու, եւ ի միջին ծոցն դիմէ։ Սատանայ արկանէ ուռկան աշխարհի ... եւ արդարքն հարթնուին, եւ արտաքս քան զուռկանն ելանէին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Առժամայն չքոտեալ հետակորոյս եղեւ հակառակորդն հպարտացեալ՝ ինքն եւ իւրքն ամենայն. (Արիստակ. ի մկրտ.։)
Գործ հռօմէական ճարտարաց. (Նոյնն։)
Որպէս ճուաղանց է ճարակ ճռուողել ի գիշերի յանկողինսն։ Ի փողսն տրոհեալ՝ զօրէն ճարտարականն ճռուողել. (Մագ. ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Ա։)
Որպէս ճուաղանց է ճարակ ճռուողել ի գիշերի յանկողինսն։ Ի փողսն տրոհեալ՝ զօրէն ճարտարականն ճռուողել. (Մագ. ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Ա։)
(Մեծատունն) մաղկատելով ի տարտարոսին, եւ հառաչմամբ հայցէր զօգնութիւն. (Գանձ.։)
Զխրատս կենաց՝ որ մաշիչ է ամբարտաւանութեան. (Յճխ. ՟Ե։)
Գիտէր իսկ ճարտար զսատանյի մենքենայաւորութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Բղխեալ յանկարծ կամ արտաքոյ կարծեաց.
Յառաջեաց զնենգութիւն հերովդի՝ տեսիլն հրեշտակին։ Յառաջեաց զհպարտութիւնն ամբարտաւանութեան նորա փելիքս. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ ՟Թ. 21։)
Նեխեալ կամ նեղեալ (կամ նախս) սրտիւ սաստօղ. բու՛ռն զայրագին. կատաղի. (յն. ցնորեալ. արտաքոյ անձին ելեալ).