juice, extract, any liquid expressed, squeezed or obtained from fruits.
Կերակուր աղտորով եւ նռան ջրով ուտէ, որ մուզ լինի. (Մխ. բժիշկ.։)
obscurity, darkness, night;
dark, obscure, gloomy;
— անհնարին, frightful or thick darkness, impenetrable gloom;
— ընդ —, ի մթան, ի մթի, in darkness, in the dark, in the gloom.
Կամ աղտեղի կոյր խըլըրդան, որ կայ յանլոյս խաւար մըթան։ Եւ նստուցէր զիս ի մըթան, իբր ըզմեռեալ ի գերեզման. (Շ. եդես.։)
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
Ո՞վ ոք զգաղտնիսն մտաբերեաց, եւ ոչ խորովեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
diligent, prompt, ready;
—, — իմն, — սիրով or կամօք, willingly, voluntarily, with good will, heartily, cheerfully, with pleasure;
candidly, frankly, sincerely.
Հաց գաղտնի մտադի՛ւր կերիջիք, եւ ջուր գողունի ախորժելով արբջիք։ Որ մտադիւրն ծառայեաց բազմաց։ Մտադիւր մարտնչել, համարձակ մեռանել։ Մտադի՛ւր լաց ի վերայ մեռելոյն, զի հանգեաւ. (Առակ. ՟Թ. 17։ Ես. ՟Ծ՟Գ. 11։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 21։ Սիր. ՟Ի՟Բ. 11։)
pea, peas;
used up, worn out, old;
cf. Հալ եւ մաշ.
Ստեղծուածն մեր առաջին՝ նոր էր, եւ մեղքն մեր առնեն հին եւ մաշ։ Ձորձն հին եւ մաշ։ Ոչ եթէ ի բնէ հին եւ մաշ էին, այլ իբրեւ աղտեղանան եւ պղծին՝ ապա լինին հին եւ մաշ. (Եփր. աւետար.) cf. ՀԱԼ ԵՒ ՄԱՇ։
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
ՄԱՏՆ ԼԻՆԻՄ, եղէ. ն. προδότης γίνομαι proditor fio προδίδωμι prodo, trado προσαγγέλλω nuncio, defero, indico, adsigno. Մատնիչ լինել. մատնել զայլս կամ զանձն՝ ի վնաս ինչ կամ ի սպանութիւն. յայտնել զգաղտնիս. չարխօսել. վնասել ումեք կամ իմիք. ձեռք տալ, խամզել.
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Առանց կուսութեան մարթի տեսանել զարքայութիւնն, բայց առանց ողորմութեան անհնար է տեսանել։ Մարդ չմարթի զքեզ կոչել։ Զողորմութիւն չմարթի գաղտ գործել. (իսկ զաղօթսն եւ զպահսն մարթի. (յն. կոչիլ, գործիլ։) Ի նազարեթէ մարթիցի՞ բարւոյ իմիք լինել։ Ոսկ. մտթ.։)
pure, neat, clean, unstained, unsullied;
refined, purified;
limpid, clear;
pure, modest, chaste;
գրել զ—ն, to make a fair copy of.
καθαρός purus, mundus, immaculus. Յստակ. ջինջ, պարզ. անաղտ. սուրբ. անբիծ. անարատ.
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
καθαρίζω, ἁνακαθάρω, καθαρεύω , καθαίρω purgo, purifico, mundo ἑκμάσσω expurgo, abstergo σαρόω verro, scopis purgo. Մաքուր եւ սուրբ առնել. սրբել. յստակել. անաղտ եւ պայծառ կամ ջինջ կացուցանել. (ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ)
musty, having a musty smell.
ՄԳԼԱՀՈՏ կամ ՄԳՌԱՀՈՏ. μυξώδης mucosus. Ունօղ զհոտ նեխութեան, աղտեղութեան, բորբոսի.
farfamed, very renowned, celebrated, of great repute;
aloud, loudly.
Արուեստիւք եւ նշանօք, եւ անաղտ վարուք, որ մեծահռչակ աղաղակէր քան զամենայն բարբառ. (Լմբ. առակ.։)
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
Մեծամեծք նորա։ Մեծամեծք չուառացան։ Ինեւ մեծամեծք մեծանան։ Զսեդեկիա արքայ յուդայ, եւ զմեծամեծս նորա։ Բաղտասար արքայ արար ընթրիս մեծամեծաց իւրոց։ Եհար զամենայն մեծամեծս նորա։ Ընկճեսցին մեծամեծք։ Նստի դարանեալ ընդ մեծամեծս.եւ այլն։
valley, vale, dale;
plain.
Հովիտն ի մէջ նոցա (երկուց լերանց)։ Արօտականաց՝ որք էին ի հովիտսն։ Բնակիչք հովտաց։ Ծործոր հովտի։ Իջանել ի հովիտսն։ Գնաց ի հովիտս աղտիցն։ Զհովիտս նորա՝ որ առ լերամբն։ Հովիտք բազում արասցեն ցորեան.եւ այլն։
cf. Հռչակեցուցանեմ.
Հռչակեսցէ զգաղտնիսն. (Նար. ՟Ձ՟Ը։)
cf. Սքանչելացուցանեմ.
Զմարգարէսն հրաշացոյց (յայտնութեամբ գաղտնեաց), եւ զամենեսեան զնոսա վկայս կացոյց. (Իգն.։)
made public, published, divulged every where, rumoured abroad;
— առնել, to publish, to make known far and wide, to divulge, to noise or rumour abroad;
— լինել, to become public, to take wind, to be published, divulged.
Աստուած գաղտ հրամայէ տալ, եւ դու ի հրապարակագոյժ արկանես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
to publish, to make public, to promulgate, to divulge;
to declare, to disclose, to report.
Հրապարակել զգաղտնիսն, կամ զմեղանս։ Ծածկութիւնք գործոցն հրապարակին։ Քեզ հրապարակեալ են աներեւոյթքն. (Նար.։)
cf. Ձանձրանալի.
ՁԱՆՁՐԱԼԻ ՁԱՆՁՐԱԶԼԻՑ. Որ ինչ բերէ զձանձրութիւն. տաղտկալի. թանձր եւ ծանր, եւ դժուարակիր.
to grow tired, to become wearied, annoyed, cloyed, disgusted;
ձանձրացեալ ի կենաց, weary of life.
ἅχθομαι, προσεχθέω taedet me, molestiam capio, offensus sum ἁκηδιάζω acedia afficior, anxius sum ἑκκακέω segnesco, deficio եւ այլն. Ծանրանալ իմն եւ թանձրանալ ոգւոց կամ սրտի. տաղտկանալ եւ զազրանալ. նեղիլ. թուլանալ. ծուլանալ. վաստակիլ. լքանիլ. թախծիլ վհատութեամբ. ձանձրնալ, զզուիլ, գանիլ, յոգնիլ.
tedium;
cf. Ձանձրութիւն;
cf. Ձանձրանալի;
— առնել, լինել, cf. Ձանձրացուցանեմ;
cf. Ձանձրանամ.
δυσχέρεια molestia, taedium πόνος labor. Ձանձրութիւն. տաղտկութիւն. աշխատութիւն.
ՁԱՆՁՐՈՅԹ. ա. Տաղտկացեալ, եւ ծանրատաղտուղ. ձանձրալի.
wearisomeness, tediousness, irksomeness, ennui, annoyance;
laziness, idleness;
— մեծ պատճառել, տալ, to annoy greatly, to tease or plague excessively.
δυσχέρεια taedium. որ եւ ՁԱՆՁՐՈՅԹ. Ձանձրանալն. տաղտկութիւն. վհատութիւն.
Զտրտմութիւնս, եւ զտաղտուկ ձանձրութիւնս, որ վհատեն զանձն։ Թուլութեանն զպնդութիւն, ձանձրութեանն՝ զփոյթն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Գ։)
hipposelinum, bastard stone-parsley.
ՁԻԱԼԱԽՈՒՐ կամ ՁԻԼԱԽՈՒՐ. ἰπποσέλινον hipposelinum, olusatrum. Լախուր ձիոյ, այսինքն վայրի քէրէվիզ կամ մաղտանոս ՝ խոշոր քան զընտանին. սեւ բանջար. (իբր ձի բանջար։) (Գաղիան.։)
valley, vale, dale;
bed of a torrent.
Ի ձորն աղտից ջրհորք։ Անց ընդ մէջ ձորոյն։ Ի ձորն ողկուզի։ Յամենայն ձորս ձեր։ Ամենայն ձորք լցցին։ Ցխորս եւ ցձորս։ Ցձորս եւ ցդաշտս։ Որ զձորովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք.եւ այլն։
the eighteenth letter of the alphabet, and the thirteenth of the consonants;
ninety, ninetieth;
It has much affinity with the letters խ and լ, and is sometimes confounded with them, for example : մժեղ — մժեխ, բաղդ — բաղտ;
In foreign words with a comma placed above, it is always pronounced լ.
sack, bag, cloak-bag, knapsack, game-bag, wallet;
basket, hamper;
leather-bottle, travelling flask;
— հովուի, shepherd's scrip, pouch, bag or satchel.
Զգեստն աղտեղի, եւ խոտացեալ ամենայն մարմինն, ցուպ բերելով, եւ մախաղ զգեցեալ. (Բրս. գորդ.։)
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Մինչեւ խաչին շնորհիւ մակարդեալ մաքրեսցին ճաշակելիք մտացն յաղտից. (Խոսր.։)
phlegm, slime, snot, pituite, mucus.
Մաղձք, եւ մաղասք։ Մաղաս թթուագոյն եւ աղտաղտին՝ աղբիւն ամենայն հիւանդութեանց է. (Պղատ. տիմ.։)
epileptic;
lunatic.
Գաղտ մաղասկաթ. (Ոսկիփոր.։)
apium, ache, wild celery, smallage.
cf. ԼԱԽՈՒՐ, եւ ԿԱՐՈՍ. քէրէվիզ, մաղտանօս.
shooting, letting fly an arrow.
Զթշնամւոյն գաղտնաձիգ նետաձգութիւնս իմանալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
arcane, secret or hidden sense or meaning.
Ներքին կամ բուն խորհուրդ, կամ Ունօղն զխորհուրդ գաղտնի.
to dye, to colour, to tinge;
— ի կարմիր, to give a red dye to, to dye red.
Սաստկացեալ աղտով եներկ (կամ էներկ) զիս։ Ի ցօղոյ երկնից մարմին նորա ներկաւ (կամ ներկեաւ)։ Արկեալ զիւրեւ հանդերձ ներկեալ արեամբ։ Մորթս խոյոց կարմիր ներկեալ։ Խոյրս ներկեալս.եւ այլն։
Սաստկացեալ աղտով ներկեր զիս ... յայնմ աղտոյ՝ ասէ յովբ, եթէ եներկ աստուած զմարդ. (Իսիւք.։)
Ծխոյ աղտեղութեամբ ներկանի. (Պիտ.։)
Այր ոմն ներկեալ բազում յանցանօք». այսինքն ծրդեալ, աղտեղեալ. (Լմբ. յայտն.։)
dye, colour;
stain.
βαφή immersio, tinctura, color, macula. Ներկելն, իլն. թաթաւումն. եւ Ներկն առեալ. գոյն. նորօտ. սնգոյր. բիծ. արատ. աղտ.
Որպէս ջուր լուանայ եւ մաքրէ գաղտ զներկուած սեւութեան հոգւոյն. (Մաշկ.։)
interior, internal, inner;
intestine;
intrinsic;
intimate, cordial;
underground, subterranean;
— անկիւն, internal angle.
ἑσώτερος, ἑσώτατος, ὀ ἕσω , ἕνδον, ἕσωθεν qui vel quod intus est, internus, interior, -ius, intimus. Որ ինչ է ի խորագոյն վայրի՝ ի ներքս կոյս կամ ի մէջն. միջին. գաղտնի. թաքուն. ընտանի. եւ Հոգեկան. ներսի, ներսինը.
sign, mark;
signal, indication, character, expression, proof;
symbol;
emblem;
label, ticket;
sign, miracle, prodigy;
scepter;
sign-post;
flag, colours, ensign;
— հրոյ, smoke;
flame;
փողք —աց, signal trumpet, bugle;
— դատապարտութեան, judgment, sentence, condemnation;
սուրբ —ք, Sacred Elements;
— հաւատոյ, symbol or formula of faith, Creed;
—ք ախտից, symptoms;
կանգնել յաղթութեան —, to raise a trophy, a monument of victory.
ՆՇԱՆԱԿ. σύμβολον symbolum, tessera, indicium. Խորհրդաւոր նշան, ցուցակ գաղտնեաց. խորհուրդ. քուեայ. հանգանակ.
symbolically, allegorically, mystically.
συμβολικῶς symbolice. Նշանակաւ. գաղտնի նշանակութեամբ. խորհրդաբար. առ ի միտս. այլբանութեամբ. նմանութեամբ.
cf. Նշանական.
συμβολικός symbolicus. Նշանակիչ գաղտնեաց. խորհրդաւոր.
cf. Նողկտամ.
ՆՈՂԿԱՄ ՆՈՂԿՆՈՒՄ ՆՈՂԿՏԱՄ. (լծ. յն. նաւսիա՛օ, լտ. նաւսէ՛օ ). ναυτιάω nauseo. Խառնիլ սրտի որպէս ի նաւու. շարժիլ ի փոխումն յերեսաց զինչ եւ է իրաց. յետս կալ, խորշիլ, գարշիլ. պժդալ. տաղտկալ. զզուիլ. քստմնել. յափրանալ. ձանձրանալ. պղերգանալ.
Գինւոյն նեխութիք զսիրտն տաղտկացուցանեն, եւ նեղեն նողկալովն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Կր. Սաղտկալի լինել.
cf. Նողկտամ.
ՆՈՂԿԱՄ ՆՈՂԿՆՈՒՄ ՆՈՂԿՏԱՄ. (լծ. յն. նաւսիա՛օ, լտ. նաւսէ՛օ ). ναυτιάω nauseo. ) Խառնիլ սրտի որպէս ի նաւու. շարժիլ ի փոխումն յերեսաց զինչ եւ է իրաց. յետս կալ, խորշիլ, գարշիլ. պժդալ. տաղտկալ. զզուիլ. քստմնել. յափրանալ. ձանձրանալ. պղերգանալ.
Գինւոյն նեխութիք զսիրտն տաղտկացուցանեն, եւ նեղեն նողկալովն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Կր. Սաղտկալի լինել.
to be disgusted, to loathe, to feel sick or inclined to vomit;
to abhor, to detest, to turn from with disgust.
ՆՈՂԿԱՄ ՆՈՂԿՆՈՒՄ ՆՈՂԿՏԱՄ. (լծ. յն. նաւսիա՛օ, լտ. նաւսէ՛օ ). ναυτιάω nauseo. Խառնիլ սրտի որպէս ի նաւու. շարժիլ ի փոխումն յերեսաց զինչ եւ է իրաց. յետս կալ, խորշիլ, գարշիլ. պժդալ. տաղտկալ. զզուիլ. քստմնել. յափրանալ. ձանձրանալ. պղերգանալ.
Գինւոյն նեխութիք զսիրտն տաղտկացուցանեն, եւ նեղեն նողկալովն. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Կր. Սաղտկալի լինել.
cf. Նողկանք.
ՆՈՂԿՈՒԹԻՒՆ եւ ՆՈՂԿՏՈՒԹԻՒՆ. Նողկ գոլն. նողկտալին լինել. եւ Գարշումն. տաղտկութիւն. զզուանք. յափրութիւն.
cf. Նողկանք.
ՆՈՂԿՈՒԹԻՒՆ եւ ՆՈՂԿՏՈՒԹԻՒՆ. Նողկ գոլն. նողկտալին լինել. եւ Գարշումն. տաղտկութիւն. զզուանք. յափրութիւն.
cf. Շաղախիմ.
Շաղախիլ. պղծիլ. աղտոտիլ, պուլաշմագ.
to cement, to plaster;
to smear, to dirty, to soil, to contaminate;
— զձեռս արեամբ, to imbrue one's hands in blood.
ἱλύω, εἱλύω oblimo, obduco, inficio προειλύω, -ομαι , μολύνω, καταμολύνω pollyuo, inquino χραίνω coloro, illino, contamino, foedo եւ այլն. Իբր Շաղախով ծեփել. շաղելով շաղել. թաթաւել. թանալ. ներկանել. օծանել. աղտեղել. պղծել. ցեխի մէջ թաթխել, մալակոնել, պլըշտըկել, ցեխոտել, աղտոտել.
cementation;
dirtiness, contamination.
μολυσμός inquinatio. Շաղախիլն. թաթաւումն. պղծութիւն. աղտ.
to twine, to twist;
to implicate, to involve.
Զդիւրութիւնն դժուարութեամբ շաղապատեաց։ Զայն՝ որ որսայրն, յիւրումն շաղապատեաց թակարդս։ Բազում աղտիւք շաղապատեալ։ Իբրեւ ի հարկէ եւ ի կապոյ իմեմնէ, աղապատեալք. (Փիլ.։)
villainy, abomination, misdeed, impiety, profligacy, flagitiousness, execrable conduct, horrible crime.
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
Զժամանակն՝ որ ի միջի է, եւ ո՛չ չորք ամք ոչ լնուն։ Ոչ յայտին եւ ոչ գաղտնի ոչ ամբարշտեցի։ Ոչ եթէ որ ոչ միայն պակչի ոչ ընդ իրսն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 9։ Իսիւք.։ Եւագր. ՟Ը։)
louse, vermin;
մածանող —, crab-louse;
— արմտեաց, grub, mite, weevil;
cf. Ուտիճ;
քաղել զ—ս, մաքրել յոջլոց, to louse.
φθείρ pediculus. որ եւ ՈՐՋԻԼ. Ճճի կծանօղ աղտեղի եւ գարշ՝ որջացեալ ի մարմնի մարդոյ եւ անասնոյ, որպէս եւ ի տունկս. քէհլէ, հիթ.
gold-smith;
jeweller;
golden, made of gold.
Հրոյ զօրութիւն, է զի զանպիտան աղտն խառնեալ ընդ ոսկւոյ ... սրբել, եւ յառաջին պայծառութիւնն ածել ի ձեռն արուեստի ոսկէգործաց. (Իգն.։)